# Intelliġenza artifiċjali

**L-intelliġenza artifiċjali** (**IA**) hija intelliġenza — li tipperċepixxi, tisintetizza, u tiddeduċi informazzjoni — murija mill-magni, għall-kuntrarju tal-intelliġenza naturali murija mill-annimali u bnedmin. Eżempji ta' kompiti li fihom jintuża IA jinkludu r-rikonoxximent awtomatiku tad-diskors mitkellem, l-vista tal-kompjuter, u t-traduzzjoni awtomatika bejn lingwi (naturali).

L-applikazzjonijiet tal-IA jinkludu magni tat-tfittix avvanzati (eż. Google), sistemi ta' rakkomandazzjoni (użati minn YouTube, Amazon, u Netflix), kompjuters li jifhmu d-diskors mitkellem u miktub uman (bħal Siri u Alexa), karozzi li jsuqu waħedhom (eż. Tesla), teħid ta' deċiżjonijiet awtomatizzat u kompjuters li jikkompetu fl-ogħla livelli f'sistemi ta' logħob strateġiki (bħaċ-ċess u Go).

L-intelliġenza artifiċjali twaqqfet bħala dixxiplina akkademika fl-1956, u fis-snin ta' wara esperjenzat diversi mewġ ta' ottimiżmu, segwit minn diżappunt u telf ta' finanzjament (magħruf bħala "Ix-xitwa tal-IA"), segwit minn strateġiji ġodda, suċċessi, u finanzjament imġedded. Ir-riċerka tal-IA ppruvat u warrbet ħafna strateġiji differenti sa mit-twaqqif tagħha, inkluż is-simulazzjoni tal-moħħ, il-loġika formali, bażijiet tad-dejta kbar ta' għarfien u l-imitazzjoni tal-imġieba annimaleska. Fl-ewwel deċennji tas-seklu 21, it-tagħlim awtomatiku ddomina l-qasam, u din it-teknika wriet suċċess kbir, u għenet biex issolvi ħafna problemi ta' sfida fl-industrija u l-akkademja.

L-intelliġenza ġenerali (l-abbiltà li ssolvi problemi arbitrarji) hija fost l-għanijiet fit-tul tal-qasam. Biex isolvu dawn il-problemi, riċerkaturi fl-IA adattaw u integraw firxa wiesgħa ta' metodi għas-soluzzjoni tal-problemi – inklużi tfittxija u ottimizzazzjoni matematika, loġika formali, netwerks newrali artifiċjali, u metodi bbażati fuq statistika, probabbiltà, u ekonomija. L-IA tibbaża wkoll fuq ix-xjenza tal-kompjuter, il-psikoloġija, il-lingwistika, il-filosofija, u ħafna oqsma oħra.

Il-qasam kien ibbażat fuq is-suppożizzjoni li saret f'proposta għal proġett ta' riċerka f'Darthmouth fil-1955 fejn qalu "L-istudju għandu jipproċedi fuq il-bażi tas-suppożizzjoni li kull aspett tat-tgħalim jew kwalinkwa aspett ieħor ta' intelliġenza jista' teoretikament jkun deskritt tant preċiżament li tkun possibbli ssir magna li tissimulah."

Dan qajjem argumenti filosofiċi dwar il-moħħ u l-konsegwenzi etiċi ta' li jinħolqu ħlejjaq artifiċjali b'intelliġenza bħal tal-bniedem; dawn il-kwistjonijiet kienu diġa ġew esplorati fil-ħrejjef u mitoloġiji, finzjonijiet, u filosofija sa mill-antikità. Xjentisti tal-kompjuter u filosfi issuġġerew li l-IA tista' ssir riskju eżistenzjali għall-umanità jekk il-kapaċitajiet razzjonali tagħha ma jiġux immexxija lejn miri ta' benefiċċju uman.

## Storja

 Didrachma tal-fidda minn Kreta li turi lil Talos, awtomat mitiku antik b'intelliġenza artifiċjali.
Ħlejjaq artifiċjali b'intelliġenza dehru bħala strumenti tar-rakkont fl-antikità, u kienu komuni fil-finzjoni, bħal Frankenstein ta' Mary Shelley jew R.U.R. ta' Karel Čapek. Dawn il-karattri u d-destini tagħhom qajmu ħafna kwistjonijiet li issa ġew diskussi fl-etika tal-intelliġenza artifiċjali.

L-istudju tar-raġunament formali jew mekkaniku beda mal-filosfi u l-matematiċi fl-antikità. L-istudju tal-loġika matematika wassal direttament għat-teorija tal-komputazzjoni ta' Alan Turing, li ssuġġeriet li magna, billi timmanipola simboli sempliċi bħal "0" u "1" b'modi sempliċi, tista' tissimula kull att konċepibbli ta' deduzzjoni matematika. Dan il-kunċett li l-kompjuters diġitali jistgħu jissimulaw kwalunkwe proċess ta' raġunament formali huwa magħruf bħala t-teżi Church–Turing. Dan, flimkien ma' skoperti fin-newroxjenza, it-teorija tal-informazzjoni u ċ-ċibernetika, wassal lir-riċerkaturi biex jikkunsidraw il-possibbiltà li jibnu moħħ elettroniku. L-ewwel xogħol li issa huwa ġeneralment rikonoxxut bħala IA kien dak li McCullouch u Pitts għamlu fl-1943 fejn kienu ħarġu b'disinn formali għal "newroni artifiċjali" li huma Turing-kompleti.

Sas-snin ħamsin, ħarġu żewġ viżjonijiet dwar kif tinkiseb l-intelliġenza mekkanika. Waħda mil-viżjonijonijiet, magħrufa bħala IA simbolika jew GOFAI, kienet li tuża kompjuters biex toħloq rappreżentazzjoni simbolika tad-dinja u sistemi li jistgħu jirraġunaw dwar id-dinja. Proponenti ta' din kienu jinkludu Allen Newell, Herbert A. Simon, u Marvin Minsky. Assoċjazzjoni viċin ta' din l-istrateġija hija dik ta' tfittxija ewristika, li xxebbaħ l-intelliġenza mal-problema ta' li tesplora spazju ta' possibbiltajiet għal tweġibiet. It-tieni viżjoni, magħrufa bħala l-istrateġija konnessjonista, fittxet li tikseb l-intelliġenza permezz tat-tagħlim. Proponenti ta' din l-istrateġija, l-aktar prominenti minnhom kien Frank Rosenblatt, fittxew li jużaw perceptrons b'modi ispirati minn konnessjonijiet ta' newroni. James Manyika u oħrajn qabblu ż-żewġ strateġiji mal-menti (IA simbolika) u mal-moħħ (konnessjoniżmu). Manyika targumenta li l-istrateġiji simboliċi ddominaw l-ispinta għall-intelliġenza artifiċjali f'dan il-perjodu, parzjalment minħabba l-konnessjoni tagħha ma' tradizzjonijiet intellettwali ta' René Descartes, George Boole, Gottlob Frege, Bertrand Russell, u oħrajn. L-istrateġiji konnessjonisti bbażati fuq iċ-ċibernetika jew netwerks newrali artifiċjali kienu ġew imbuttati fl-isfond iżda kisbu prominenza enormi f'dawn l-aħħar deċennji.

Il-qasam tar-riċerka tal-IA twieled f'workshop fil-Kulleġġ ta' Dartmouth fl-1956 (Daniel Crevier kiteb "il-konferenza hija ġeneralment mgħarufa bħala d-data tat-twelid offiċjali tax-xjenza l-ġdida"). Dawk li attendew saru l-fundaturi u l-mexxejja tar-riċerka tal-IA. Huma u l-istudenti tagħhom ipproduċew programmi li tal-istampa ddeskrivew bħala "tal-għaġeb": il-kompjuters kienu qed jitgħallmu strateġiji għal-logħoba checkers, isolvu problemi matematiċi miktubin bl-alġebra, jippruvaw teoremi loġiki, u jitkelmu bl-Ingliż. Sa nofs is-sittinijiet, ir-riċerka fl-Istati Uniti kienet iffinanzjata bil-kbir mid-Dipartiment tad-Difiża u laboratorji sħaħ tal-IA kienu ġew stabbiliti madwar id-dinja.

Riċerkaturi fis-sittinijiet u sebgħinijiet kienu konvinti li l-istrateġija simbolika eventwalment se toħloq magna b'intelliġenza artifiċjali ġenerali u qiesu dan bħala l-għan tal-qasam tagħhom. Herbert Simon bassar li "il-magni se jkunu kapaċi, fi żmien għoxrin sena, jagħmlu kull xogħol li bniedem jista' jagħmel". Marvin Minsky qabel, u kiteb "fi żmien ġenerazzjoni [...] il-problema tal-ħolqien ta' 'intelliġenza artifiċjali' se tissolva sostanzjalment". Dawn naqsu milli jirrikonoxxu d-diffikultà ta' xi wħud mill-kompiti li kien fadal. Il-progress naqas u fl-1974, bi tweġiba għall-kritika ta' Sir James Lighthill u l-pressjoni kontinwa mill-Kungress Amerikan biex jiffinanzja proġetti aktar produttivi, kemm il-gvernijiet tal-Istati Uniti kif ukoll dawk Ingliżi qatgħu r-riċerka esploratorja fl-IA. Il-ftit snin ta' wara kienu jissejħu "ix-xitwa tal-IA", perjodu meta l-kisba ta' finanzjament għal proġetti tal-IA kienet diffiċli.

Fil-bidu tat-tmeninijiet, ir-riċerka tal-IA reġgħet ġiet imqajma bis-suċċess kummerċjali tas-sistemi esperti, forma ta' programm tal-IA li jissimula l-għarfien u l-ħiliet analitiċi tal-esperti umani. Sal-1985, is-suq għall-IA kien laħaq aktar minn biljun dollaru. Fl-istess ħin, il-proġett tal-kompjuter tal-ħames ġenerazzjoni tal-Ġappun ispira lill-gvernijiet tal-Istati Uniti u Ingliżi biex jirrestawraw il-finanzjament għar-riċerka akkademika. Madankollu, wara li beda il-kollass tas-suq tal-Magna Lisp fl-1987, l-IA għal darb'oħra waqgħet f'diżreputazzjoni, u bdiet it-tieni xitwa li damet aktar.

Ħafna riċerkaturi bdew jiddubitaw li l-istrateġija simbolika tkun kapaċi timita l-proċessi kollha tal-konjizzjoni tal-bniedem, speċjalment il-perċezzjoni, ir-robotika, it-tagħlim u r-rikonoxximent tal-mudelli. Għadd ta' riċerkaturi bdew iħarsu lejn strateġiji "sotto-simboliċi" għal problemi speċifiċi tal-IA. Ir-riċerkaturi tar-robotika, bħal Rodney Brooks, irrifjutaw l-IA simbolika u ffukaw fuq il-problemi bażiċi tal-inġinerija li jippermettu li r-robots jiċċaqilqu, jgħixu, u jifmu l-ambjent tagħhom.

L-interess fin-netwerks newrali u "konnezjoniżmu" reġa' tqajjem minn Geoffrey Hinton, David Rumelhart u oħrajn f'nofs is-snin tmenin. Għodod tal-komputazzjoni ratba ġew żviluppati fis-snin tmenin, bħal netwerks newrali, sistemi sfumati, teorija tas-sistemi griżi, komputazzjoni evoluzzjonarja u ħafna għodod meħuda mill-istatistika jew mill-ottimizzazzjoni matematika.

L-IA gradwalment irrestawrat ir-reputazzjoni tagħha fl-aħħar tad-disgħinijiet u l-bidu tas-seklu 21 billi sabet soluzzjonijiet speċifiċi għal problemi speċifiċi. L-applikazzjoni dejqa ppermettiet lir-riċerkaturi jipproduċu riżultati verifikabbli, jisfruttaw aktar metodi matematiċi, u jikkollaboraw ma' oqsma oħra (bħall-istatistika, l-ekonomija, u l-matematika). Sas-sena 2000, is-soluzzjonijiet żviluppati minn riċerkaturi tal-IA kienu qed jintużaw ħafna, għalkemm fis-snin disgħin rarament kienu deskritti bħala "intelliġenza artifiċjali".

Kompjuters aktar b'saħħithom, titjib algoritmiku, u aċċess għal ammonti kbar ta' dejta ppermettew avvanzi fit-tagħlim tal-magni u l-perċezzjoni; il-metodi tat-tagħlim profond li jkollhom bżonn ħafna dejta bdew jiddominaw bħala l-iktar metodi b'riżultati tajbin madwar l-2012. Skont Jack Clark ta' Bloomberg, l-2015 kienet sena importanti għall-intelliġenza artifiċjali, fejn in-numru ta' proġetti li jużaw l-IA fi ħdan Google żdied minn "użu sporadiku" fl-2012 għal aktar minn 2,700 proġett. Clark kiteb: "Wara nofs deċenju ta' avvanzi siekta fl-intelliġenza artifiċjali, 2015 kienet sena fejn inqeleb kollox. Il-kompjuters huma iktar intelliġenti u jitgħalmu iktar malajr minn qatt qabel." Huwa jattribwixxi dan għal żieda fin-netwerks newrali affordabbli, minħabba żieda fl-infrastruttura tal-cloud computing u għal żieda fl-għodod tar-riċerka u d-dejta. Fi stħarriġ tal-2017, waħda minn kull ħames kumpaniji rrapportat li "inkorporaw IA f'xi offerti jew proċessi". L-ammont ta' riċerka fl-IA (imkejla mill-pubblikazzjonijiet totali) żdied b'50% fis-snin 2015–2019.

Bosta riċerkaturi akkademiċi tħassbu li l-IA ma kinitx għadha qed issegwi l-għan oriġinali li toħloq magni versatili u kompletament intelliġenti. Ħafna mir-riċerka attwali tinvolvi IA statistika li tintuża b'mod qawwi biex issolvi problemi speċifiċi, b'mod speċjali it-tagħlim profond li għandu suċċess kbir. Dan it-tħassib wassal għas-sottoqasam tal-intelliġenza ġenerali artifiċjali (jew "IAG"), li kellu diversi istituzzjonijiet iffinanzjati sew sas-snin 2010.

## Ara wkoll

* *AI Rising*
* Allinjament AI
* Tiġrija għall-armi tal-intelliġenza artifiċjali
* Filosofija artifiċjali
* Algoritmu tal-għażla tal-imġieba
* Awtomazzjoni tal-proċess tan-negozju
* Raġunar skont il-każ
* Algoritmu emerġenti
* Ġenerifikazzjoni feminili tat-teknoloġiji tal-IA
* Glossarju tal-intelliġenza artifiċjali
* Awtomazzjoni ta' proċessi robotiki
* Intelliġenza sintetika
* Dħul bażiku universali
* Intelliġenza artifiċjali dgħajfa
* Riċerka dwar l-operazzjonijiet

## Noti spjegatorji

## Referenzi

* "Google AI defeats human Go champion". BBC. 2017.
* Crevier, Daniel (1993). *AI: The Tumultuous Search for Artificial Intelligence*. New York, NY: BasicBooks. ISBN 0-465-02997-3.
* Anyoha, Rockwell (2017). "The History of Artificial Intelligence".
* Clark, Jack (2015b). "Why 2015 Was a Breakthrough Year in Artificial Intelligence". *Bloomberg.com*. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2016-11-23. Miġbur 2016-11-23.
* Fradkov, Alexander L. (2020). "Early History of Machine Learning". *IFAC-PapersOnLine* (bl-Ingliż). **53** (2): 1385–1390.
* Goertzel, Ben; Pennachin, Cassio (2007). *Artificial general intelligence*. Berlin: Springer.
* McCarthy, J.; Minsky, M. L.; Rochester, N.; Shannon, C.E. (1955). "A PROPOSAL FOR THE DARTMOUTH SUMMER RESEARCH PROJECT ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE".
* Newquist, H. P. (1994). *The brain makers: Genius, Ego, And Greed In The Quest For Machines That Think*. Indianapolis, Ind.: Sams Pub.
* Bostrom, Nick (2014). *Superintelligence: paths, dangers, strategies*. Oxford, United Kingdom.
* Shashkevich, Alex (2019). "Stanford researcher examines earliest concepts of artificial intelligence, robots in ancient myths".
* McCorduck, Pamela (2004). *Machines who think: a personal inquiry into the history and prospects of artificial intelligence*. Natick, Mass.: A.K. Peters.
* Berlinski, David (2001). *The advent of the algorithm: the 300-year journey from an idea to the computer*. San Diego: Harcourt.
* Russell, Stuart J. (2010). *Artificial intelligence: a modern approach*. Upper Saddle River, New Jersey.
* Manyika, James (2022). "Getting AI Right: Introductory Notes on AI & Society". *Daedalus*. **151** (2): 5–27. doi:10.1162/daed\_e\_01897. Miġbur 2022-05-05.
* Crevier, Daniel (1993). *AI: the tumultuous history of the search for artificial intelligence*. New York, NY.
* Howe, Jim (2007). "Artificial Intelligence at Edinburgh University: a Perspective".
* Simon, Herbert A. (1965). *The Shape of Automation for Men and Management*. New York: Harper & Row. Miġbur 2019-11-18.
* Minsky, Marvin (1967). *Computation: Finite and Infinite Machines*. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. ISBN 978-0-13-165449-5. Miġbur 2019-11-18.
* Lighthill, James (1973). *Artificial Intelligence: a paper symposium*. Science Research Council.
* Nilsson, Nils (1998). *Artificial Intelligence: A New Synthesis*. Morgan Kaufmann. ISBN 978-1-55860-467-4. Miġbur 2019-11-18.
* London, Simon; Bradski, Gary; Coates, Adam; Deng, Li; Shah, Mohak (2017). "Ask the AI experts: What's driving today's progress in AI?". *McKinsey & Company*. Arkivjat minn l-oriġinal fl-2018-04-13. Miġbur 2018-04-13.
* *UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development*. Paris: UNESCO. 2021-06-11. ISBN 978-92-3-100450-6. Miġbur 2021-09-18.