# Gżira ta' Lord Howe

Ritratt satellitari tal-Gżira ta' Lord Howe.
Il-**Gżira ta' Lord Howe** (pronunzja: /haʊ/) hija fdal vulkaniku b'għamla irregolari ta' nieqa fil-Baħar tat-Tażmanja bejn l-Awstralja u New Zealand, u tagħmel parti mill-istat Awstraljan ta' New South Wales. Tinsab 600 kilometru (370 mil; 320 mil nawtiku) direttament fil-Lvant tal-art kontinentali ta' Port Macquarie, 780 kilometru (480 mil; 420 mil nawtiku) fil-Grigal ta' Sydney, u madwar 900 kilometru (560 mil; 490 mil nawtiku) fil-Lbiċ tal-Gżira ta' Norfolk. Hija twila madwar 10 kilometri (6.2 mili) u wiesgħa bejn 0.3 u 2.0 kilometri (0.19 u 1.24 mil) b'erja ta' 14.55 km2 (3,600 akru), għalkemm 3.98 km2 (980 akru) biss jinkludu l-parti żviluppata u baxxa tal-gżira. Il-gżira ngħatat kunjom Richard Howe, l-Ewwel Konti (Earl) Howe.

Tul il-kosta tal-Punent hemm laguna tal-qroll imkennija semikonfinata bir-ramel. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tgħix fit-Tramuntana, filwaqt li fin-Nofsinhar hemm għoljiet bil-foresti li jibqgħu telgħin sal-ogħla punt tal-gżira, l-Għolja ta' Gower (875 metru, 2,871 pied). Il-Grupp ta' Gżejjer ta' Lord Howe huwa magħmul minn 28 gżira, gżejra u blat. Apparti l-Gżira ta' Lord Howe stess, l-iżjed notevoli fosthom hi l-medda vulkanika u diżabitata tal-Piramida ta' Ball madwar 23 kilometru (14-il mil; 12-il mil nawtiku) fix-Xlokk tal-Gżira ta' Lord Howe. Lejn it-Tramuntana hemm il-Grupp ta' Admiralty, li huwa raggruppament ta' seba' gżejriet diżabitati.

L-ewwel osservazzjoni rrapportata tal-Gżira ta' Lord Howe seħħet fis-17 ta' Frar 1788, meta l-Logutenent Henry Lidgbird Ball, il-kmandant tal-bastiment armat HMS *Supply*, kien fi triqtu mill-Bajja ta' Botany biex jistabbilixxi insedjament penali fil-Gżira ta' Norfolk. Fil-vjaġġ tar-ritorn, Ball bagħat grupp ta' nies fuq l-art fil-Gżira ta' Lord Howe biex jiddikjaraha bħala territorju Brittaniku. Sussegwentement saret port tal-provvisti għall-industrija tal-kaċċa tal-balieni, u ġiet insedjata b'mod permanenti f'Ġunju 1834. Meta l-kaċċa tal-balieni battiet, fis-snin 80 tas-seklu 19 bdiet l-esportazzjoni dinjija tas-siġar tal-palm endemiċi tal-*kentia*, li għadha komponent ewlieni tal-ekonomija tal-gżira. L-industrija kontinwa l-oħra, it-turiżmu, bdiet wara li ntemmet it-Tieni Gwerra Dinjija fl-1945.
Il-Grupp ta' Gżejjer ta' Lord Howe jagħmlu parti mill-istat ta' New South Wales u jitqiesu legalment bħala żona mhux inkorporata li tiġi amministrata mill-Bord tal-Gżira ta' Lord Howe, li jirrapporta lill-Ministru għall-Ambjent u l-Wirt ta' New South Wales. Iż-żona tal-ħin standard tal-gżira hi UTC+10:30, jew UTC+11 meta japplika l-ħin tal-iffrankar tad-dawl ta' binhar. Il-munita tal-gżira hi d-dollaru Awstraljan. Diversi linji tal-ajru kummerċjali tal-passiġġieri jipprovdu titjiriet lejn Sydney, Gold Coast, Newcastle u Port Macquarie, u lura.

L-UNESCO ddikjarat il-Grupp ta' Gżejjer ta' Lord Howe bħala Sit ta' Wirt Dinji ta' importanza naturali globali. Il-biċċa l-kbira tal-gżira hija foresta prattikament mhux mittiefsa, fejn jgħixu bosta mill-pjanti u mill-annimali li ma jinstabu mkien iktar fid-dinja. Attrazzjonijiet naturali oħra jinkludu d-diversità tal-pajsaġġi, il-varjetà tal-mantell superjuri u tal-bażalti oċeaniċi, l-iżjed skoll tal-qroll fin-Nofsinhar fid-dinja, l-għasafar tal-baħar li jbejtu fil-gżira, u l-wirt storiku u kulturali rikk. L-Att dwar il-Gżira ta' Lord Howe tal-1981 stabbilixxa "Riżerva ta' Park Permanenti" (li tkopri madwar 70 % tal-gżira). Il-gżira żdiedet fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali Awstraljan fil-21 ta' Mejju 2007 u fir-Reġistru tal-Wirt Statali ta' New South Wales fit-2 ta' April 1999. L-ilmijiet tal-madwar huma reġjun protett iddeżinjat bħala l-Park tal-Baħar tal-Gżira ta' Lord Howe.

## Bijoreġjun

Il-Gżira ta' Lord Howe tagħmel parti mill-Gżejjer Subtropikali tal-Paċifiku tar-reġjun tar-Reġjonalizzazzjoni Bijoġeografika Temporanja għall-Awstralja u hija sottoreġjun PSI01 b'erja ta' 1,909 ettari (4,720 akru). Fis-sistema tal-ekoreġjun tad-WWF, il-Gżira ta' Lord Howe tikkostitwixxi l-ekoreġjun kollu tal-foresti subtropikali tal-Gżira ta' Lord Howe (WWF ID#AA0109). Dan l-ekoreġjun jinsab fl-Awstralasja u fil-bijoma tal-foresti tropikali u subtropikali tal-indewwa bis-siġar bil-weraq wiesa'. L-ekoreġjun tad-WWF għandu erja ta' 14 km2 (5½ mili kwadri).

## Storja

### Preistorja

Qabel l-iskoperta u l-insedjament min-naħa tal-Ewropej, il-Gżira ta' Lord Howe milli jidher kienet diżabitata, u ma kinitx magħrufa fost il-popli Polineżjani tan-Nofsinhar tal-Paċifiku. Ma hemm l-ebda evidenza li tissuġġerixxi attività umana preistorika fil-Gżira ta' Lord Howe, anke wara investigazzjoni arkeoloġika estensiva li saret fl-1996. F'*Australian Archaeology* Atholl Anderson ikkonkluda fl-2003 li "l-kwistjoni li ma kien hemm l-ebda insedjament pre-Ewropew fil-Gżira ta' Lord Howe hija ferm importanti minn qatt qabel" u li "l-assenza ta' insedjament pre-Ewropew fil-Gżira ta' Lord Howe mhijiex faċilment spjegabbli. B'erja ta' 16 km2 (6¼ mili kwadri) fiha d-doppju tal-Gżira ta' Pitcairn u nofs id-daqs tal-Gżira ta' Norfolk, żewġ gżejjer subtropikali remoti oħra li kienu abitati preistorikament, u għandha bijota simili ħafna għal dik tal-Gżira ta' Norfolk".

### 1788–1834: l-ewwel żjarat Ewropej

Il-profil tal-Logutenent Henry Lidgbird Ball, il-kmandant tal-bastiment HMS *Supply.*
L-ewwel osservazzjoni rrapportata tal-Gżira ta' Lord Howe saret fis-17 ta' Frar 1788 mil-Logutenent Henry Lidgbird Ball, kmandant tal-bastiment armat HMS *Supply* (l-eqdem u l-iżgħar fost il-bastimenti tal-Ewwel Flotta), li kien fi triqtu mill-Bajja ta' Botany u kien qed iġorr disa' priġunieri rġiel u sitt priġunieri nisa biex jistabbilixxi insedjament penali fil-Gżira ta' Norfolk. Fil-vjaġġ tar-ritorn tat-13 ta' Marzu 1788, Ball osserva l-Piramida ta' Ball u bagħat grupp ta' nies fuq l-art fil-Gżira ta' Lord biex jiddikjaraha bħala territorju Brittaniku. Inqabdu bosta fkieren tal-baħar u għasafar mansi u ttieħdu lejn Sydney. Ball semma l-Għolja ta' Lidgbird u l-Piramida ta' Ball għalih u l-gżira prinċipali f'ġieħ Richard Howe, l-Ewwel Konti Howe, li kien l-Ewwel Lord tal-Ammiralat ta' dak iż-żmien.

Tpinġija li saret f'Mejju 1788 minn Arthur Bowes Smyth li kien kirurgu abbord *Lady Penrhyn*, bastiment tal-Ewwel Flotta li kien sejjer lejn iċ-Ċina fil-vjaġġ tar-ritorn tiegħu lejn l-Ingilterra. Bosta ismijiet fuq il-gżira jmorru lura għal dak iż-żmien, u anke minn Mejju tal-istess sena, meta erba' bastimenti tal-Ewwel Flotta, HMS *Supply*, *Charlotte*, *Lady Penrhyn* u *Scarborough*, żaru l-gżira. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti u tal-annimali ġew irreġistrati għall-ewwel darba fil-ġurnali u fid-djarji ta' viżitaturi bħal David Blackburn, il-Mastru tal-HMS *Supply*, u Arthur Bowes Smyth, kirurgu tal-*Lady Penrhyn*.

Smyth kien f'Sydney meta l-HMS *Supply* irritorna mill-ewwel vjaġġ lejn il-Gżira ta' Norfolk. Fil-ġurnal tiegħu, fid-19 ta' Marzu 1788, huwa kiteb dan li ġej:

> "...l-HMS *Supply*, fil-vjaġġ tar-ritorn, żbarkat fil-gżira skoperta hi u sejra lejn id-destinazzjoni tagħha, u kollha baqgħu mistagħġba ħafna bl-għadd kbir ta' fkieren tal-baħar fini fil-bajja u fuq l-art qalb is-siġar, bl-għadd kbir ta' tjur simili ħafna għall-farawni, u speċi oħra ta' tajra simili għall-gallozza tal-Ingilterra, u kollha kienu tassew mansi li spiss wieħed seta' jaqbadhom b'idejh meta jrid, jew joqtolhom b'daqqa tajba ta' xi zokk qasir. Fi ħdan l-iskoll il-ħut kien bil-ġlejjeb ukoll, u tant kien faċli biex taqbdu bix-xolfa u bis-sunnara li f'qasir żmien stajt taqbad bir-rimi. Ittieħdu tlettax-il fekruna tal-baħar kbar lejn Port Jackson u bosta tqassmu fost il-membri tal-ekwipaġġ u tal-flotta".
>
>

Tħażżiż bl-akkwarelli ta' għasafar nattivi, inkluż il-gallozza tal-boskijiet tal-Gżira ta' Lord Howe, il-gallozza bajda tal-artijiet bassasa u l-ħamiema tal-Gżira ta' Lord Howe sar minn artisti bħal George Raper u John Hunter. Peress li ż-żewġ għasafar tal-aħħar malajr ġew ikkaċċjati sal-estinzjoni, dawn it-tpinġijiet huma l-uniċi pitturi li għad fadal tagħhom. Matul it-3 snin ta' wara, l-HMS *Supply* irritorna lejn il-gżira diversi drabi biex jinstabu iktar fkieren tal-baħar, u l-gżira żaruha wkoll bastimenti tat-Tieni u tat-Tielet Flotot. Bejn l-1789 u l-1791, l-industrija tal-kaċċa tal-balieni fil-Paċifiku twieldet b'bastimenti Brittaniċi u Amerikani tal-kaċċa tal-balieni jikkaċċjaw il-gabdolli tul l-ekwatur sal-arċipelagu ta' Gilbert u Ellice, imbagħad lejn in-Nofsinhar fl-ilmijiet tal-Awstralja u ta' New Zealand. Il-flotta Amerikana kienet magħmula minn 675 bastiment u l-Gżira ta' Lord Howe kienet tinsab f'reġjun magħruf bħala l-Medda Nofsanija, li kien magħruf sew għall-gabdolli u għall-balieni tan-Nofsinhar.

Sussegwentement il-gżira żaruha bosta gvernijiet u bastimenti tal-kaċċa tal-balieni li kienu qed ibaħħru bejn New South Wales u l-Gżira ta' Norfolk u tul il-Paċifiku, inkluż bosta mill-flotta Amerikana tal-kaċċa tal-balieni, għaldaqstant ir-reputazzjoni tagħha bħala port tal-provvisti ppreċediet l-insedjament, u xi bastimenti ħallew mogħoż u ħnieżer fuq il-gżira bħala ikel għall-viżitaturi futuri. Bejn Lulju u Ottubru 1791, il-bastimenti tat-Tielet Flotta waslu f'Sydney u fi żmien jiem, il-gverti tal-bastimenti ġew rikostruwiti għal futur fl-industrija tal-kaċċa tal-balieni li kienet tqalla' ħafna flus. Iż-żejt tal-balieni kien sar l-iżjed esportazzjoni profittabbli tal-Awstralja sas-snin 30 tas-seklu 19, u l-industrija tal-kaċċa tal-balieni sawret l-istorja bikrija tal-Gżira ta' Lord Howe.

### 1834–1841: insedjament

Il-Mużew Marittimu u ċ-Ċentru ta' Informazzjoni tal-Gżira ta' Lord Howe.
L-insedjament permanenti fil-Gżira ta' Lord Howe ġie stabbilit f'Ġunju 1834, meta l-bastiment Brittaniku tal-kaċċa tal-balieni *Caroline*, li kien qed ibaħħar minn New Zealand u li kien ikkmandat mill-Kaptan John Blinkenthorpe, żbarka f'dik li issa hija magħrufa bħala l-Bajja ta' Blinky. Tħallew tliet irġiel, George Ashdown, James Bishop u Chapman, li kien ġie impjegat minn azjenda tal-kaċċa tal-balieni ta' Sydney biex jistabbilixxi impjant tal-provvisti. Inizjalment l-irġiel kellhom jipprovdu l-laħam permezz tas-sajd u t-trobbija tal-ħnieżer u tal-mogħoż mill-merħliet semiselvaġġi. Żbarkaw flimkien (jew x'aktarx ġew minn bastiment ieħor li żar il-gżira) man-nisa Māori tagħhom u żewġ subien Māori. L-għorfiet inbnew f'żona li issa hija magħrufa bħala l-Insedjament l-Antik, li kellu provvista ta' ilma ħelu, u ġnien li ġie stabbilit fil-Punent tal-Bajja ta' Blinky.

L-insedjaturi skambjaw il-provvisti ta' ilma, injam, ħxejjex, laħam, ħut u rix tal-għasafar għal ħwejjeġ, te, zokkor, għodod, tabakk u prodotti bażiċi oħra li ma kinux disponibbli fil-gżira, iżda kellha tiġi aċċettata l-valwazzjoni tal-kaċċaturi tal-balieni. Dawn l-ewwel insedjaturi eventwalment telqu mill-gżira meta nxtraw għal £350 f'Settembru 1841 min-negozjanti Owen Poole u Richard Dawson (iktar 'il quddiem ingħaqad magħhom John Foulis), u l-impjegati tagħhom u oħrajn imbagħad insedjaw il-gżira.

### 1842–1860: kummerċ tal-provvisti

"L-Ispedizzjoni lejn l-Ibħra tan-Nofsinhar: l-HMS *Herald* u t-*Torch*", *The Illustrated London News*, il-15 ta' Mejju 1852.
Il-kummerċ il-ġdid ġie rreklamat u l-bastimenti tal-kummerċ bejn Sydney u New Hebrides (Vanwatu) kienu jieqfu wkoll fil-gżira. *Rover's Bride*, bastiment żgħir, sar l-ewwel bastiment kummerċjali regolari. Bejn l-1839 u l-1859, bejn 5 u 12-il bastiment kienu jiżbarkaw kull sena, okkażjonalment qrib l-20, b'xi 7 jew 8 kull darba jirmiġġaw mal-iskoll. Fl-1842 u fl-1844 twieldu l-ewwel tfal fil-gżira. Imbagħad fl-1847, Poole, Dawson u Foulis, irrabjati peress li ma rnexxilhomx jiksbu kirja tal-art mill-gvern ta' New South Wales, abbandunaw l-insedjament għalkemm tliet impjegati baqgħu hemm. Il-familja Andrews, wara li sabet xi basal fil-bajja fl-1848, ikkultivathom bħala l-"basal aħmar tal-Gżira ta' Lord Howe", li kien popolari fl-Emisferu tan-Nofsinhar għal madwar 30 sena sakemm l-għalla ġiet attakata minn marda.

Fl-1849, 11-il ruħ biss kienu qed jgħixu fil-gżira, iżda f'qasir żmien l-irziezet tal-gżira kibru. Fis-snin 50 tas-seklu 19 ġie skopert id-deheb fl-art kontinentali tal-Awstralja, u l-ekwipaġġi ppreferew jabbandunaw il-bastimenti tagħhom u jħaffru għad-deheb minflok jissograw ħajjithom fil-baħar. B'hekk, bosta bastimenti evitaw l-art kontinentali u l-Gżira ta' Lord Howe esperjenzat żieda fil-kummerċ, li laħaq il-quċċata tiegħu bejn l-1855 u l-1857. Fl-1851, madwar 16-il ruħ kienu qed jgħixu fil-gżira. Fost l-għelejjel kien hemm il-patata, il-karrotti, il-qamħirrum, il-qargħa aħmar, it-taro, id-dulliegħ, u saħansitra l-għeneb, il-passionfruit u l-kafè. Bejn l-1851 u l-1853, saru diversi proposti li qatt ma twettqu mill-gvern ta' New South Waless biex jiġi stabbilit insedjament penali fil-gżira.

Mill-1851 sal-1854, Henry Denham, il-Kaptan ta' HMS *Herald*, li kien qed jagħmel spedizzjoni xjentifika lejn il-Lbiċ tal-Paċifiku (1852–1856), lesta l-ewwel stħarriġ idrografiku tal-gżira. Abbord kien hemm tliet bijologi Skoċċiżi, William Milne (ġardinar-botaniku mill-Ġnien Botaniku ta' Edinburgu), John MacGillivray (naturalist), li ġabar eżemplari ta' ħut u pjanti, u l-assistent kirurgu u żoologu Denis Macdonald. Flimkien, dawn l-irġiel stabbilew ħafna informazzjoni bażika dwar il-ġeoloġija, il-flora u l-fawna tal-gżira.

Għall-ħabta tal-1853, tliet insedjaturi oħra waslu abbord il-bastiment Amerikan tal-kaċċa tal-balieni *Belle*, li l-kaptan tiegħu kien Ichabod Handy. Waslu George Campbell (li miet fl-1856) u Jack Brian (li telaq mill-gżira fl-1854), u t-tielet raġel, Nathan Thompson, ġab miegħu tliet nisa (Botanga, Bogoroo, u tifla jisimha Bogue) mill-Gżejjer ta' Gilbert. Meta l-ewwel mara tiegħu Botanga mietet, huwa żżewweġ lil Bogue. Thompson kien l-ewwel resident li bena dar sostanzjali fis-snin 60 tas-seklu 19 miċ-ċedru tal-art kontinentali li nġarr mill-mewġ lejn il-bajja. Il-biċċa l-kbira tar-residenti b'antenati mill-gżira għandhom l-istess demm jew għandhom rabta biż-żwieġ ma' Thompson u mat-tieni mara tiegħu Bogue.

Fl-1855, il-gżira ġiet uffiċjalment iddeżinjata bħala parti minn New South Wales permezz tal-Att dwar il-Kostituzzjoni.

### 1861–1890: spedizzjonijiet xjentifiċi

Mill-bidu tas-snin 60 tas-seklu 19, il-kaċċa tal-balieni battiet malajr biż-żieda fl-użu taż-żejt grezz, il-bidu tal-Ferneżija tad-Deheb ta' California, u l-Gwerra Ċivili Amerikana — b'konsegwenzi sfavorevoli għan-nies tal-gżira. Sabiex jesplora mezzi alternattivi ta' introjtu, Thompson, fl-1867, xtara l-bastiment *Sylph*, li kien l-ewwel bastiment lokali li għamel kummerċ ma' Sydney (prinċipalment ħnieżer u basal). Ankra fil-baħar fond f'dik li issa issa magħrufa bħala t-Toqba ta' Sylph lil hinn mill-Bajja tal-Insedjament l-Antik, iżda eventwalment intilef traġikament fil-baħar fl-1873, u kompla jżid mal-għawġ tal-gżira f'dak iż-żmien.

Fl-1869 żar il-gżira l-maġistrat P. Cloete abbord il-bastiment *Thetis* biex jinvestiga qtil possibbli. Huwa kien akkumpanjat minn Charles Moore, id-direttur tal-Ġonna Botaniċi f'Sydney, u l-assistent tiegħu William Carron, li bagħtu eżemplari ta' pjanti lil Ferdinand von Mueller fil-Ġonna Botaniċi ta' Melbourne, li sal-1875, ikkataloga u ppubblika 195 speċi. Fuq il-bastiment ukoll kien hemm William Fitzgerald, surveyor, u s-Sur Masters mill-Mużew Awstraljan. Flimkien wettqu stħarriġ tal-gżira u s-sejbiet ġew ippubblikati fl-1870 meta l-popolazzjoni kienet tammonta għal 35 ruħ, f'13-il dar magħmula minn zkuk maqsuma tas-siġar tal-palm u friegħi minsuġa tas-siġar tal-palm fis-soqfa u fil-ġnub. F'dak iż-żmien il-kummerċ qabad it-triq tan-niżla kif battiet għalkollox l-industrija tal-kaċċa tal-balieni, u xi kultant kienu jgħaddu bejn 6 u 12-il xahar mingħajr ma jieqaf bastiment. Il-familji iktar imdaħħlin fiż-żmien tilfu l-interess fil-ġardinar kummerċjali u l-provvisti tagħhom baqgħu fuq l-ixkaffa fl-imħażen.

Mill-1860 sal-1872, 43 bastiment ġabru l-provvisti, iżda mill-1873 sal-1887, inqas minn tużżana ġabru l-provvisti. Dan qanqal xi attività mill-art kontinentali. Fl-1876, rapport tal-gvern dwar il-gżira ġiet ippreżentat mis-surveyor William Fitzgerald abbażi ta' żjara li għamel fl-istess sena. Huwa ssuġġerixxa li jitkabbar il-kafè, iżda s-siġar tal-palm tal-*kentia* diġà kien qed jiġbed l-attenzjoni dinjija. Fl-1878, il-gżira ġiet iddikjarata riżerva forestali u l-Kaptan Richard Armstrong sar l-ewwel amministratur residenti tal-gvern. Huwa ħeġġeġ l-iskejjel, it-tħawwil tas-siġar u l-kummerċ tas-siġar tal-palm, sploda l-passaġġ tat-Tramuntana sal-laguna bid-dinamite, u bena t-toroq. Huwa rnexxielu jirrabja lir-residenti wkoll, u l-membru parlamentari Bowie Wilson intbagħat mill-art kontinentali f'April 1882 biex jinvestiga s-sitwazzjoni. Flimkien ma' Wilson kien hemm tim ta' xjenzati, fosthom H. Wilkinson mid-Dipartiment tal-Estrazzjoni, W. Condor mid-Dipartiment tal-Istħarriġ, J. Duff mill-Gonna Botaniċi ta' Sydney, u A. Morton mill-Mużew Awstraljan. J. Sharkey mill-Uffiċċju tal-Istamperija tal-Gvern ħa l-iżjed ritratti bikrin magħrufa tal-gżira u tar-residenti tagħha. Rendikont sħiħ dwar il-gżira deher fir-rapport minn din iż-żjara, li rrakkomanda li Armstrong jiġi sostitwit. Sadanittant, il-popolazzjoni kienet żdiedet b'mod konsiderevoli u kienet tinkludi 29 tifel u tifla; ir-rapport irrakkomanda li jinħatar prinċipal tal-iskola. Din l-istudju ssiġilla relazzjoni dejjiema ma' tliet organizzazzjoni xjentifiċi: il-Mużew Awstraljan, il-Ġonna Botaniċi Rjali ta' Sydney, u l-Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew.

### 1890–1999

In-nawfraġju tal-1965 tal-bastiment *The Favourite* fil-Bajja tat-Tramuntana.
Fl-1883, il-kumpanija Burns Philp bdiet topera servizz regolari ta' tbaħħir u l-għadd ta' turisti żdied gradwalment. Sal-1932, bit-turisti regolari abbord il-bastiment S.S. *Morinda*, it-turiżmu sar it-tieni l-ikbar sors ta' introjtu estern wara l-bejgħ tas-siġar tal-palm lejn l-Ewropa. Il-bastiment *Morinda* ġie sostitwit bil-bastiment *Makambo* fl-1932, u mbagħad dan ġie sostitwit b'bastimenti oħra. Is-servizz għadu għaddej sal-lum bis-servizz tal-bastiment *Island Trader* ta' kull ħmistax minn Port Macquarie.

Il-kummerċ tas-siġar tal-palm beda fis-snin 80 tas-seklu 19 meta s-siġra tal-palm tal-kentia tal-artijiet baxxi (*Howea forsteriana*) ġiet esportata għall-ewwel darba lejn ir-Renju Unit, l-Ewropa u l-Amerka, iżda l-kummerċ sab saqajh biss meta ġiet iffurmata l-Mixtla tas-Siġar tal-Palm tal-Kentia tal-Gżira ta' Lord Howe fl-1906 (ara iktar 'l isfel).

L-ewwel ajruplan li tfaċċa fuq il-gżira kien fl-1931, meta Francis Chichester niżlu f'wiċċ l-ilma tal-laguna f'de Havilland Gipsy Moth ikkonvertit f'inġenju tal-ajru li jżomm f'wiċċ l-ilma. Ġarrab xi ħsarat hemmhekk matul maltempata billejl, iżda ssewwa bl-assistenza tar-residenti tal-gżira u mbagħad irnexxielu jerġa' jtir lura lejn Sydney disa' ġimgħat wara. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, fl-1947, it-turisti waslu fuq il-bastiment *Catalina* u fuq laneċ b'erba' magni tat-tip Sandringham tas-Servizzi tal-Laneċ ta' Ansett tal-Bajja tal-Ward, Sydney, u żbarkaw fil-laguna; il-vjaġġ kien idum madwar 3½ sigħat. Meta tlesta l-Ajruport tal-Gżira ta' Lord Howe fl-1974, l-ajruplani tal-baħar eventwalment ġew sostitwiti b'inġenji tal-ajru QantasLink b'żewġ magni turboprop tat-tip Dash 8–200.

Fl-1990, Lance Knight, il-Mastru tal-bastiment tal-provvisti tal-gżira *Sitka* sejjaħ laqgħa fil-muniċipju biex jipproponi l-formazzjoni ta' servizz tat-tbaħħir b'sjieda tal-gżira. Lance vvjaġġa madwar id-dinja biex isib bastiment u meta kien fix-Xlokk tal-Asja għamel waħda mill-iżjed skoperti magħrufa tas-surf ta' kull żmien f'Lance's Right fil-gżira ta' Sipora fil-Gżejjer Mentawai tal-Indoneżja. Lance eventwalment reġa' lura lejn il-gżira bil-bastiment li issa sar ikoniku, MV *Island Trader*.

### Seklu 21

*Island Trader*, servizz ta' kull ħmistax lejn il-gżira, bl-għoljiet fl-isfond.
Fl-2002, il-bastiment militari *destroyer* tal-Flotta Navali Rjali HMS *Nottingham* laqat il-Blata ta' Wolf, sikka fil-Gżira ta' Lord Howe, u kważi għereq. Reċentement, it-turiżmu żdied u l-gvern ta' New South Wales sar jiġi involut dejjem iktar fir-rigward ta' kwistjonijiet ta' konservazzjoni.

Fis-17 ta' Ottubru 2011, il-bastiment tal-provvisti MV *Island Trader*, li kien qed iġorr 20 tunnellata ta' fjuwil, inkalja fil-laguna. Il-bastiment irnexxielu jerġa' jbaħħar fil-marea għolja bl-ebda telf ta' ekwipaġġ jew merkanzija.

Il-film tal-2016 *The Shallows* bil-protagonist Blake Lively fil-biċċa l-kbira nġibed fuq il-gżira.

Matul il-pandemija tal-COVID-19 f'New South Wales, inħarġet ordni tas-saħħa pubblika fit-22 ta' Marzu 2020 li ddikjarat il-Gżira ta' Lord Howe bħala żona ta' riskju pubbliku u l-aċċess ġie ristrett. Sa dik id-data ma kien hemm l-ebda każ magħruf ta' COVID-19 fil-gżira.

Waħda mill-iżjed kwistjonijiet jaħarqu fost ir-residenti tal-gżira fis-seklu 21 għandha x'taqsam mas-sitwazzjoni tar-rodituri. Ir-rodituri ilhom jgħixu fil-gżira minn meta kien inkalja l-bastiment S.S. *Makambo* fl-1918, u dawn qerdu diversi speċijiet ta' għasafar endemiċi u kien maħsub li qerdu wkoll lill-insett stikka tal-Gżira ta' Lord Howe. Fl-2016 tħejja pjan biex jitpoġġew 42 tunnelata ta' nases bil-velunu madwar il-gżira, iżda l-komunità ma sabitx qbil komuni fuq din il-kwistjoni.

Il-gżira suppost kellha tiġi ddikjarata ħielsa mir-rodituri f'Ottubru 2021, sentejn wara li nstab l-aħħar far ħaj, iżda ġew skoperti roditur maskili u roditur femminili tqila ħajjin f'April 2021. Minn Ottubru 2023, il-gżira titqies li hija ħielsa mill-firien. Il-qerda, kuntrarjament għal bosta riżervi tal-komunità, wasslet biex l-għasafar, l-insetti u l-pjanti jirpiljaw għal livelli li kienu ilhom ma jintlaħqu għal deċennji twal.

## Demografija

Skont iċ-ċensiment tal-2016, il-popolazzjoni residenti kienet ta' 382 ruħ, u l-għadd ta' turisti ma tħalliex jaqbeż l-400 ruħ. L-insedjaturi bikrin kienu kaċċaturi Ewropej u Amerikani tal-balieni u ħafna min-nisel tagħhom baqgħu jgħixu fil-gżira għal iktar minn sitt ġenerazzjonijiet. Ir-residenti issa jaħdmu fl-industrija tas-siġar tal-palm tal-*kentia*, fit-turiżmu, fil-bejgħ bl-imnut, fis-sajd u fil-biedja. Fl-1876 il-logħob u x-xogħol ġie sospiż nhar ta' Ħadd, iżda ma kinux jiġu ċċelebrati servizzi reliġjużi. Illum il-ġurnata, iż-żona magħrufa bħala Church Paddock fiha knejjes Anglikani, Kattoliċi Rumani u Avventisti. L-affiljazzjonijiet reliġjużi fil-gżira huma: 30 % Anglikani, 22 % mingħajr reliġjon, 18 % Kattoliċi u 12 % Avventisti tas-Seba' Jum. Il-proporzjon tal-ġeneri hija bejn wieħed u ieħor indaqs, b'47 % tal-popolazzjoni fil-grupp tal-età ta' 25–54 sena u 92 % tar-residenti għandhom ċittadinanza Awstraljana.

## Governanza u sjieda tal-art

Inizjalment il-kontroll uffiċjali tal-Gżira ta' Lord Howe kien f'idejn il-monarkija Brittanika sa ma għaddiet f'idejn New South Wales fl-1855, għalkemm, mill-inqas sal-1876, ir-residenti tal-gżira kien jgħixu f'"komunità relattivament armonjuża b'awtogovernanza". Fl-1878, Richard Armstrong inħatar bħala amministratur meta l-Parlament ta' New South Wales iddikjara l-gżira bħala riżerva forestali, iżda minħabba l-garr u inkjesta, eventwalment tneħħa mill-kariga fil-31 ta' Mejju 1882 (huwa reġa' lura iktar tard dik is-sena biex jara t-tranżitu ta' Venere mill-għolja li llum il-ġurnata hija magħrufa bħala l-Għolja tat-Tranżit). Wara li tneħħa mill-kariga, il-gżira ġiet amministrata minn erba' maġistrati suċċessivi sal-1913, meta ġie ffurmat bord ibbażat f'Sydney; Fl-1948 inħatar sovraintendent residenti. Fl-1913 ġie stabbilit il-Bord tal-Kontroll tal-Gżira ta' Lord Howe, magħmul minn tliet irġiel, l-iktar biex tiġi rregolata l-industrija taż-żrieragħ tas-siġar tal-palm, iżda anke biex jiġu amministrati l-affarijiet tal-gżira minn Sydney sa ma ġie stabbilit il-Bord attwali tal-Gżira ta' Lord Howe fl-1954.

Il-Bord tal-Gżira ta' Lord Howe huwa Awtorità Statutorja ta' New South Wales u ġie stabbilit skont l-Att dwar il-Gżira ta' Lord Howe tal-1953, biex jamministra l-gżira bħala parti mill-istat ta' New South Wales. Jaqa' direttament taħt il-Ministru għall-Ambjent u l-Wirt tal-istat u huwa responsabbi għaż-żamma, għall-kontroll u għall-ġestjoni tal-gżira. Fost id-dmirijiet tiegħu hemm il-protezzjoni tal-valuri tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO; il-kontroll tal-iżvilupp; l-amministrazzjoni tal-Art tal-Kuruna, inkluż iż-żona protetta tal-gżira; il-forniment ta' servizzi u ta' infrastruttura tal-komunità; u r-regolamentazzjoni tat-turiżmu sostenibbli. Fl-1981, l-Att Emendatorju dwar il-Gżira ta' Lord Howe ta lir-residenti tal-gżira s-setgħa amministrattiva ta' tliet membri f'bord ta' ħames membri. Il-bord jiġġestixxi wkoll il-mixtla tas-siġar tal-palm tal-kentia tal-Gżira ta' Lord Howe, li flimkien mat-turiżmu, hija l-uniku sors ta' introjtu estern tal-gżira. Skont att emendatorju tal-2004, il-bord issa huwa magħmul minn seba' membri, u erba' minnhom jiġu eletti mill-komunità tar-residenti tal-gżira, b'hekk il-madwar 350 resident permanenti tal-gżira għandhom livell għoli ta' awtonomija. It-tliet membri l-oħra jinħatru mill-Ministru biex jirrappreżentaw l-interessi tan-negozju, tat-turiżmu u tal-konservazzjoni. Il-bord kollu jiltaqa' fil-gżira kull 3 xhur, filwaqt li l-affarijiet ta' kuljum tal-gżira jiġu ġestiti mill-amministrazzjoni tal-bord, b'persunal permanenti li żdied għal 22 ruħ sal-1988.

Is-sjieda tal-art ilha kwistjoni taħraq mill-ewwel insedjament, peress li r-residenti tal-gżira kemm-il darba talbu li jingħataw is-sjieda jew don assolut fir-rigward tal-art ikkultivata. L-insedjaturi oriġinali kienu kerrejja. L-għoti ta' kirja ta' 100 akru (40 ettaru) lil Richard Armstrong fl-1878 wassal għal ilmenti, u ngħataw ftit kirjiet għal terminu qasir ("okkupanzi permissivi"). Fl-1913, bil-ħatra ta' bord tal-kontroll, dawn l-okkupanzi permissivi ġew revokati u l-bord innifsu ngħata okkupanza permissiva tal-gżira. Imbagħad l-Att dwar il-Gżira ta' Lord Howe tal-1953 għamel l-art kollha bħala l-proprjetà tal-monarkija. Id-dixxendenti diretti tar-residenti tal-gżira b'okkupanzi permissivi fl-1913 ingħataw kirjiet perpetwi għal art sa ħames akri (2.0 ettari) għal skopijiet residenzjali. Ingħataw kirjiet speċjali għal terminu qasir iż-żoni l-kbar li kienu jintużaw għall-agrikoltura; b'hekk fl-1955 ingħataw 55 kirja perpetwa u 43 kirja speċjali. L-att emendatorju tal-1981 estenda d-drittijiet politiċi u tal-art għar-residenti kollha ta' 10 snin jew iktar. Jeżisti dibattitu attiv rigward il-proporzjon ta' residenti b'sjieda u l-livell ta' influwenza fuq il-bord li għandhom ir-residenti tal-gżira fir-rigward tal-ippjanar fit-tul għall-viżitaturi, u kwistjonijiet marbuta mal-ambjent, mal-faċilitajiet u mal-wirt globali.

### Rappreżentanza parlamentari

#### New South Wales

Bħala dipendenza tal-Kolonja ta' New South Wales, il-Gżira ta' Lord Howe ma kinitx irrappreżentata fil-parlament sal-elezzjoni kolonjali ta' New South Wales tal-1894 wara li għadda l-Att dwar l-Elettorati u l-Elezzjonijiet Parlamentari tal-1893. Mill-1894, il-Gżira ta' Lord Howe ġiet inkluża fid-distretti li ġejjin tal-Assemblea Leġiżlattiva ta' New South Wales:

| Perjodu | Distrett |
| --- | --- |
| 1894–1904 | Sydney-King |
| 1904–1920 | King |
| 1920–1927 | Sydney |
| 1927–1973 | King |
| 1973–1981 | Phillip |
| 1981–1988 | Elizabeth |
| 1988–1991 | McKell |
| 1991–preżent | Port Macquarie |

Bħala parti mid-distribuzzjoni mill-ġdid tad-distretti elettorali għall-elezzjoni statali tal-2023, tressqet proposta biex il-Gżira ta' Lord Howe terġa' lura mal-elettorat ta' Sydney. Madankollu, il-Kummissjoni Elettorali ta' New South Wales eventwalment iddeċidiet li żżomm il-gżira fi ħdan l-elettorat ta' Port Macquarie.

#### Commonwealth

Mill-1901, il-Gżira ta' Lord Howe ġiet inkluża fid-diviżjonijiet elettorali li ġejjin tal-Kamra tar-Rappreżentanti tal-Awstralja:

| Perjodu | Distrett |
| --- | --- |
| 1901–1955 | East Sydney |
| 1955–1969 | West Sydney |
| 1969–preżent | Sydney |

## Ekonomija

### Industrija tas-siġar tal-palm tal-*kentia*

L-ewwel esportatur taż-żrieragħ tas-siġar tal-palm kien Ned King, gwida tal-muntanji għall-istħarriġiet ta' Fitzgerald tal-1869 u tal-1876, li bagħat iż-żrieragħ lill-Ġonna Botaniċi ta' Sydney. Il-kummerċ barrani beda fis-snin 80 tas-seklu 19, meta waħda mill-erba' siġar tal-palm endemiċi tal-gżira, is-siġra tal-palm tal-*kentia* (*Howea forsteriana*), li tikber b'mod naturali fl-artijiet baxxi, instab li kienet ideali għall-konservatorji popolari fost l-għonja fir-Renju Unit, fl-Ewropa u fl-Istati Uniti. L-assistenza tal-maġistrat tal-art kontinentali, Frank Farnell, kienet meħtieġ biex il-kummerċ jitqiegħed fuq bażi solida, meta fl-1906 huwa sar id-direttur tal-kumpanija tal-Mixtla tas-Siġar tal-Palm tal-*Kentia* tal-Gżira ta' Lord Howe, li fost l-azzjonisti tagħha kienet tinkludi 21 resident tal-gżira u kumpanija taż-żrieragħ ibbażat f'Sydney. Madankollu, il-formazzjoni tal-Bord tal-Kontroll tal-Gżira ta' Lord Howe kienet meħtieġa fl-1913 biex jiġu solvuti xi kwistjoni pendenti.

Is-siġar tal-palm tal-*kentia* (magħrufa lokalment bħala s-siġar tal-palm tal-bejt peress li kienu jintużaw għall-bjut tad-djar tal-insedjaturi bikrin) hija popolari madwar id-dinja bħala siġra tal-palm dekorattiva li tikber sew kemm fil-beraħ (fi klimi suffiċjentement sħan) u fuq ġewwa; il-klima miti tal-gżira wasslet għall-evoluzzjoni ta' siġra tal-palm li kapaċi tittollera dawl bati, atmosfera niexfa u temperaturi baxxi — ideali għall-kundizzjonijiet fuq ġewwa, b'mod partikolari f'postijiet iktar lussużi bħal fis-swal ta' lqugħ tal-lukandi, fil-galleriji u fis-swali l-kbar fejn il-prezz għoli tagħhom (peress li hemm relattivament rari) ma jnaffarx l-użu tagħhom. Sas-snin 80 tas-seklu 20, is-siġar tal-palm kienu jinbigħu biss bħala żrieragħ iżda minn dak iż-żmien 'il quddiem bdew jinbigħu bħala nebbieta ta' kwalità għolja biss. Il-mixtla ngħatat ċertifikazzjoni fl-1997 għall-ġestjoni ta' kwalità għolja tagħha f'konformità mar-rekwiżiti tal-Istandard Awstraljan AS/NZS ISO 9002.

Iż-żrieragħ jinġabru mill-foresti naturali u mill-pjantaġġuni, u l-biċċa l-kbira ta' dawk li jiġbruhom huma dixxendenti tal-insedjaturi oriġinali. Iż-żrieragħ imbagħad jinbtu f'mezzi bla ħamrija u jiġu ssiġillati mill-atmosfera biex ma jkunx hemm kontaminazzjoni. Wara l-ittestjar, in-nebbieta jintgħażlu, jinħaslu (bl-għeruq u x-xniexel), jiġu sanitizzati u ċċertifikati, imbagħad jiġu ppakkjati u ssiġillati f'kontenituri insulati għall-esportazzjoni. Il-profitti tal-mixtla jintużaw għal proġetti li jsaħħu l-ekosistemi tal-gżira. Il-mixtla beħsiebha tkabbar in-negozju biex tinkludi s-siġar tal-palm bil-friegħi nnuklati (*Howea belmoreana*) u pjanti nattivi oħra ta' interess speċjali.

Sal-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 19, l-esportazzjonijiet annwali bdew jipprovdu dħul ta' iktar minn A$2 miljun, u jikkostitwixxu l-unika industrija ewlenija tal-gżira apparti t-turiżmu.

### Turiżmu

Ċentru tal-ħwienet tul Ned's Beach Road.
Il-Gżira ta' Lord Howe hija magħrufa għall-ġeoloġija, għall-għasafar, għall-pjanti u għall-ħlejqiet tal-baħar tagħha. Fost l-attivitajiet turistiċi popolari hemm l-għadis, l-osservazzjoni tal-għasafar, l-isnorkelling, is-surfing, il-kayaking u s-sajd. Sabiex tittaffa l-pressjoni fuq l-ambjent tal-gżira żgħira, 400 turist biss jitħallew f'daqqa. Wieħed jasal fil-gżira bl-ajruplan mill-Ajruport ta' Sydney jew mill-Ajruport ta' Brisbane għall-Ajruport tal-Gżira ta' Lord Howe f'inqas minn sagħtejn. Ir-Riżerva tal-Park Permanenti ddikjarata fl-1981 għandha linji gwida simili ta' ġestjoni bħal ta' park nazzjonali.

#### Faċilitajiet

B'inqas minn 800 ruħ fil-gżira f'daqqa (sa 400 jaslu u 400 jitilqu), il-faċilitajiet huma limitati u jinkludu servizz ta' furnar, ħanut tal-laħam, ħanut tal-merċa, ħanut tax-xorb alkoħoliku, ristoranti, uffiċċju postali, mużew u ċentru ta' informazzjoni, għassa tal-pulizija, ranger, u ATM fil-klabb tal-bowling. Il-provvisti jiġu ttrasportati lejn il-gżira kull ħmistax bil-bastiment *Island Trader* minn Port Macquarie. Il-gżira għandha sptar żgħir b'erba' sodod u dispenserija. Ġnien botaniku żgħir juri pjanti lokali ttikkettati. Il-biċċa l-kbira tal-forniment tal-elettriku jsir permezz tal-enerġija mix-xemx (1.3 MW) u b'batterija ta' 240 volt ta' kurrent alternat (3.7 MWh), ikkomplementati minn ġeneraturi bid-diżil. Mhu disponibbli l-ebda trasport pubbliku jew kopertura tal-mowbajl, iżda hemm telefowns pubbliċi, faċilitajiet tal-faks u ta' aċċess għall-internet, flimkien ma' stazzjon tar-radju u l-gazzetta lokali, *The Signal*.

L-akkomodazzjoni għat-turisti tvarja minn loġoġ lussużi għal appartamenti u vilel. Il-munita hija d-dollaru Awstraljan, u hemm żewġ banek. Ma hemmx faċilitajiet tal-kampeġġ fil-gżira u l-kampeġġ f'żoni remoti mhux permess. Sabiex jiġi protett l-ambjent fraġli tal-Piramida ta' Ball (li fiha l-aħħar popolazzjoni selvaġġa li għad fadal tal-insett stikka tal-Gżira ta' Lord Howe), it-tixbit rikreattiv huwa pprojbit. L-annimali domestiċi jeħtieġu permess mill-bord. Ir-residenti tal-gżira jużaw ilma tax-xita maħżun f'tankijiet, issupplimentat minn ilma mill-boreholes għax-xawers u għall-ħasil tal-ħwejjeġ.

#### Attivitajiet

Il-Korsa tal-Golf tal-Gżira ta' Lord Howe.
Peress li d-distanzi għas-siti ta' interess huma qosra, iċ-ċikliżmu huwa l-mezz tat-trasport prinċipali fil-gżira. Fost l-attivitajiet turistiċi hemm il-golf (9 toqob), il-bowling, it-tennis, is-sajd (inkluż is-sajd sportiv fil-baħar fond), il-yachting, il-windsurfing, il-kitesurfing, il-kayaking, u l-mawriet bid-dgħajjes (inkluż mawriet f'dgħajjes b'qiegħ tal-ħġieġ biex wieħed ikun jista' jara l-ħut tal-laguna). L-għawm, l-isnorkelling u l-għadis huma popolari wkoll fil-laguna, kif ukoll lil hinn mill-Gżira tal-10 ta' Ġunju, blata żgħira fil-Grupp ta' Admiralty fejn promontorju taħt l-ilma jinżel f'salt għal 36 metru (118-il pied) u jiżvela qroll iswed u *gorgonia* mal-ħitan vertikali. Siti oħra tal-għadis jinstabu lil hinn mill-Piramida ta' Ball, xi 26 kilometru (16-il mil) 'il bogħod, fejn hemm trunċieri, għerien u rdumijiet vulkaniċi.

Bushwalking sal-Gżira ż-Żgħira (isfel fuq in-naħa tal-lemin) fil-mogħdija tal-Għolja ta' Lidgbird.
Il-bushwalking, il-mawriet turistiċ dwar l-istorja naturali, it-taħditiet, u l-mixjiet iggwidati jsiru tul bosta mogħdijiet tal-mixi. L-iktar waħda iebsa hi l-mixja ggwidata li ddum tmien sigħat sal-quċċata tal-Għolja ta' Gower. Il-gżira għandha 11-il bajja, u l-għoti tal-għalf bl-idejn lill-ħuta rjali (*Seriola lalandi*) twila metru (3 piedi) u lill-mirli l-kbir f'Ned's Beach huwa popolari ħafna. Il-mogħdijiet tal-mixi jkopru l-gżira kollha b'diffikultajiet differenti ta' 1–5, u jinkludu — fit-Tramuntana: l-Għolja tat-Tranżitu, mixja ta' sagħtejn, 2 kilometri (1.2 mil); Clear Place, mixja ta' siegħa–sagħtejn; ir-Riżerva ta' Stevens; il-Bajja tat-Tramuntana, mixja ta' erba' sigħat, 4 kilometri (2.5 mili); l-Għolja ta' Eliza; Old Gulch, mixja ta' 20 minuta, 300 metru (330 jarda); l-Għolja ta' Malabar u l-Veduta Panoramika ta' Kims, mixja ta' 3 sa 5 sigħat, 7 kilometri (4.3 mili) — u fin-Nofsinhar: l-Għar tad-Dar tal-Mogħoż, mixja ta' 5 sigħat, 6 kilometri (3.7 mili); l-Għolja ta' Gower, mixja ta' 8 sigħat, 14-il kilometru (8.7 mili); Rocky Run u Boat Harbour; l-Għolja Intermedja, mixja ta' tliet kwarti, kilometru (0.62 mili); u l-Gżira ż-Żgħira, mixja ta' 40 minuta, 3 kilometri (1.9 mil). Ix-xabbaturi rikreattivi jridu jiksbu permess mill-Bord tal-Gżira ta' Lord Howe.

## Ġeografija

Il-Piramida ta' Ball.
Il-Gżira ta' Lord Howe hija fdal vulkaniku b'għamla irregolari ta' nieqa fil-Lbiċ tal-Oċean Paċifiku. Tinsab fil-Baħar tat-Tażmanja bejn l-Awstralja u New Zealand, 600 kilometru (370 mil) fil-Lvant tal-art kontinentali ta' Port Macquarie, 702 kilometri (436 mil) fil-Grigal ta' Sydney, u madwar 772 kilometru (480 mil) mill-Gżira ta' Norfolk lejn il-Grigal. Il-gżira hija twila madwar 10 kilometri (6.2 mili) u wiesgħa bejn 0.3 u 2.0 kilometri (0.19 u 1.24 mil), b'erja ta' 14.55 km2 (5.62 mili kwadri). Tul il-kosta tal-Punent hemm laguna mkennija u semikonfinata ta' skoll tal-qroll bir-ramel abjad, li hija l-iżjed aċċessibbli fost il-11-il bajja tal-gżira.

Kemm is-sezzjoni tat-Tramuntana kif ukoll is-sezzjoni tan-Nofsinhar tal-gżira huma artijiet għoljin b'foresti relattivament mhux mittiefsa. Fin-Nofsinhar hemm żewġ għoljiet vulkaniċi, l-Għolja ta' Lidgbird (777 metru (2,549 pied)) u l-Għolja ta' Gower (875 metru (2,871 pied)), l-ogħla punt fil-gżira. Iż-żewġ għoljiet huma sseparati mill-Wied ta' Erskine. Fit-Tramuntana, fejn tgħix il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni, il-punti għoljin huma Malabar (209 metri (686 pied)) u l-Għolja ta' Eliza (147 metru (482 pied)). Bejn dawn iż-żewġ artijiet għoljin hemm roqgħa ta' artijiet baxxi kklerjati b'raba' agrikolu, mitjar u abitazzjonijiet.

Veduta tal-Għolja ta' Lidgbird u tal-Għolja ta' Gower mill-Għolja ta' Eliza.
Il-Grupp ta' Gżejjer ta' Lord Howe jinkludi 28 gżira, gżejra u blata. Apparti l-Gżira ta' Lord Howe stess, l-iżjed notevoli fost dawn il-gżejriet bil-blat ippuntat hija l-Piramida ta' Ball, vulkan mikul bl-erożjoni li huwa għoli 551 metru (1,808 piedi) u li jinsab 23 kilometru (14-il mil) lejn ix-Xlokk. Il-Piramida ta' Ball hija diżabitata mill-bnedmin iżda hija kkolonizzata mill-għasafar. Fiha wkoll l-unika popolazzjoni selvaġġa magħrufa ta' insetti stikka, li qabel kien maħsub li kienu estinti. Lejn it-Tramuntana hemm il-Grupp ta' Admiralty, li huwa raggruppament ta' seba' gżejjer diżabitati żgħar. Ftit lil hinn mill-kosta tal-Lvant hemm il-Gżira ta' Mutton Bird li fiha 4.5 ettari (11-il akru), u fil-laguna hemm il-Gżira ta' Blackburn (tal-Fenek) li fiha 2.4 ettari (5.9 akri).

### Oriġini ġeoloġiċi

Il-Gżira ta' Lord Howe hija l-fdal vulkaniku, li ġarrab ħafna erożjoni, ta' vulkan tarka li għandu 7 miljun sena, u hija l-prodott ta' żbroffar li dam għal madwar 500,000 sena. Hija gżira f'katina ta' gżejjer fix-xifer tal-Punent ta' plakka tettonika taħt il-baħar, l-Art Olzatat ta' Lord Howe, li hija arti kontinentali twila 3,000 kilometru (1,900 mil) u wiesgħa 300 kilometru (190 mil) li hija estiża minn New Zealand sal-Punent ta' New Caledonia u tikkonsisti minn blat kontinentali li sseparaw mill-plakka tettonika Awstraljana 60 sa 80 miljun sena ilu (bejn il-Kretaċju u l-Paleoġen) u ffurmaw qoxra ġdida fil-Baċir fond tat-Tażmanja. Il-plakka tettonika tagħmel parti minn Zealandia, mikrokontinent li fih kważi nofs id-daqs tal-Awstralja li gradwalment safa taħt l-ilma wara li nqata' mis-superkontinent ta' Gondwanaland. Il-Katina Muntanjuża tal-Baħar tal-Gżira ta' Lord Howe hija ddefinita minn *guyots* bil-qroll fil-quċċata estiżi lejn it-Tramuntana tal-gżira għal 1,000 kilometru (620 mil) u tinkludi l-iskolli ta' Middleton (220 kilometru (140 mil) 'il bogħod) u ta' Elizabeth (160 kilometru (99 mil) 'il bogħod) tar-Riżerva tal-Park Nazzjonali tal-Baħar tal-Iskolli ta' Elizabeth u ta' Middleton. Din il-katina ta' disa' qċaċet vulkaniċi x'aktarx ġiet prodotta miċ-ċaqliq lejn it-Tramuntana tal-Plakka Tettonika Awstraljana f'hotspot stazzjonarju, u għaldaqstant l-eqdem *guyots* kienu l-ewwel li ffurmaw u l-iżjed fit-Tramuntana peress li l-plakka ċċaqilqet lejn it-Tramuntana b'rata ta' 6 ċentimetri (2.4 pulzieri) kull sena. Il-katina ssejħet ukoll bħala l-kumpless vulkaniku tal-Gżira ta' Lord Howe peress li għandha karatteristiċi ta' medda vulkanika monoġenetika.

Il-Katina Muntanjuża tal-Baħar tal-Gżira ta' Lord Howe tinsab b'mod parallel mal-Katina Muntanjuża tal-Baħar ta' Tasmantid. Minħabba analiżi kompożizzjonali dettaljata fi inħawi oħra ssuġġeriet li flimkien ma' maturazzjoni kompożizzjonali individwali, maż-żmien fi ħdan katina muntanjża tal-baħar individwali, jista' jkun hemm sorsi sottostanti kondiviżi ta' żbroff mill-mantell tad-Dinja f'tali ktajjen paralleli. Din il-kwistjoni ġiet eżaminata permezz ta' kampjuni mill-Gżira ta' Lord Howe. Dawn il-kampjuni għandhom ċerti similaritajiet fl-analiżi kompożizzjonali mal-vulkanika minn Taupo Bank li jaf hija konsistenti ma' sors komuni jew simili ta' żbroff mill-mantell. Id-data emerġenti hija konsistenti mal-bażalt tal-qasma kontinentali ta' oriġini bażaltika ta' bejn il-plakek tettoniċi kontinentali iktar milli kien maħsub qabel minn uħud mal-bażalt tal-gżira oċeanika.

### Bażalt u kalkarenit

Digi tal-bażalt fl-irdumijiet tal-Lvant.
Żewġ perjodi ta' attività vulkanika pproduċew il-karatteristiċi ewlenin tal-gżira. L-ewwel wieħed xi 7.20 ± 0.08 Ma ilu pproduċa l-għoljiet tat-Tramuntana u ċentrali, filwaqt li l-Għolja Gower u l-Għolja Lidgbird iktar reċenti u li ġarrbu ħafna erożjoni ġew prodotti madwar 6.3 Ma ilu bi flussi tal-lava bażaltika suċċessivi (blat igneu estrużiv) li xi darba mlew kaldera vulkanika kbira (krater) u issa joħorġu fid-dieher bħala strati bażaltiċi orizzontali fl-irdumijiet tal-għoljiet (f'Malabar u fl-Għolja ta' Gower) u okkażjonalment ikunu mħallta ma' digi naturali (intrużjonijiet vertikali tal-lava). L-iżjed blat reċenti jmur lura għal 4.40 ± 0.13 Ma ilu iżda dan il-perjodu reċenti jaf mhux minnu. Il-fdalijiet piroklastiċi ġeoloġiċi ta' żbroff vulkaniku huma viżibbli fil-Gżira ta' Roach ta' 15-il ettaru (37 akru) fejn hemm l-eqdem blat u f'Boat Harbour bħala tufu (irmied), *breccia* (bi blokok angolari), u agglomerati ("bombi" ttondjati). Lil hinn mill-kosta tal-Art Olzata tal-Gżira ta' Lord Howe, l-ilma jinżel sa fond ta' 2,000 metru (6,600 pied) u saħansitra sa 4,000 metru (13,000 pied) lejn il-Punent tal-art olzata. Mid-dimensjonijiet tal-blat li fuqu tissejjes il-gżira, ġie kkalkulat li l-gżira esperjenzat erożjoni sa 1/40 tad-daqs oriġinali tagħha. Studji dwar il-kompożizzjoni tal-Piramida ta' Ball jissuġġerixxu li s-sors tagħha ġie influwenzat b'mod iktar b'saħħtu mill-metasomatiżmu mil-lava tal-Gżira ta' Lord Howe, b'sors diskret tal-astenosfera minflok żbroff mill-mantell.

Breccia vulkanika fil-bajja tal-Għolja ta' Lidgbird.
Il-blat u l-art fil-bażi ta' dawn l-għoljiet huma kalkarenit, jiġifieri ramel tal-qroll, li ntefaħ 'il ġewwa matul il-Plejstoċen bejn 130,000 u 20,000 sena ilu u ddepożitat f'saffi stratifikati bl-iskular tal-ilma. F'dan il-blat instabu fossili ta' għadam u bajd tal-għasafar, ta' bebbux tal-art u tal-baħar, u tal-fekruna tal-baħar ġganteska tal-qrejjen estinta (*Meiolania platyceps*) li mhix relatata mill-qrib ma' xi fekruna tal-baħar li għadha ħajja. In-nieqa tal-gżira tipproteġi skoll tal-qroll u laguna; l-iskoll tal-qroll f'31°30'S, huwa l-iktar wieħed fin-Nofsinhar fid-dinja. Ir-ramel tal-bajjiet, minflok jikkonsisti minn trab tal-kwarz li rriżulta mill-granit, bħal fl-art kontinentali, huwa magħmul minn frammenti ta' qxur tal-baħar, qroll u algi ta' mal-qroll, flimkien ma' trab bażaltiku u mineral bażaltiċi bħad-diopsid iswed u l-olivin aħdar. L-artijiet baxxi jikkonsistu minn ħamrija alluvjali.

Kalkarenit stratifikat fil-Bajja tal-Laguna.
Il-gżira qed tibqa' titnawwar malajr bl-erożjoni u huwa mistenni li se tispiċċa kompletament taħt il-baħar fi żmien 200,000 sena, u b'hekk tiġi tixbah l-Iskolli ta' Middleton u ta' Elizabeth.

### Klima

Il-Gżira ta' Lord Howe għandha klima subtropikali umduża (*Cfa* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen).

Inġenerali, is-sjuf ikunu sħan u umdużi bi ftit xita, iżda okkażjonalment tinżel qliel, filwaqt li x-xtiewi jkunu miti ħafna bi preċipitazzjoni pjuttost uniformi. Ikun hemm tranżizzjoni gradwali mill-kundizzjonijiet tas-sajf għall-kundizzjonijiet tax-xitwa u bil-kontra. L-irjieħ huma frekwenti u mimlijin melħ, peress li jkunu rjieħ aliżej moderati fis-sajf u rjieħ mill-Punent friski għal qawwijin fix-xitwa. Lulju jkun l-iktar xahar bir-riħ, u x-xhur tax-xitwa jkunu soġġetti għal irwiefen u rjieħ qawwijin frekwenti. Il-gżira jkollha medja ta' 67.8 jum bnazzi fis-sena.

Il-maltempati u ċ-ċikluni okkażjonali jaffettwaw il-gżira wkoll. Ir-rekords ta' preċipitazzjoni jinżammu fit-Tramuntana, fejn ix-xita tinżel inqas milli fl-għoljiet li spiss ikunu mgħottijin bis-sħab tan-Nofsinhar. Varjazzjonijiet kbar fil-preċipitazzjoni jistgħu jiġru minn sena għal sena. Lulju u Awwissu jkunu l-iżjed xhur kesħin b'temperaturi minimi medji ta' madwar 13 °C (55 °F) u ma jkunx hemm ġlata. It-temperaturi massimi medji jvarjaw minn 17–20 °C (63–68 °F) fix-xitwa għal 24–27 °C (75–81 °F) fis-sajf. L-umdità medja tkun ta' 60–70 % is-sena kollha, u tinħass iktar fil-jiem iktar sħan tas-sajf milli fix-xhur iktar kesħin tax-xitwa.

It-temperatura medja tal-baħar tvarja minn 20.0 °C (68.0 °F) f'Lulju, f'Awwissu u f'Settembru għal 25.3 °C (77.5 °F) f'Marzu.

| AħbiData klimatika L-ajruport tal-Gżira ta' Lord Howe, temp. medji fl-1991–2020, temp. estremi mill-1988 sal-preżent |
| --- |
| Xahar | Jan | Fra | Mar | Apr | Mej | Ġun | Lul | Aww | Set | Ott | Nov | Diċ | Sena |
| Temp. għolja rekord °C (°F) | 30.5 (86.9) | 31.3 (88.3) | 29.7 (85.5) | 27.9 (82.2) | 25.8 (78.4) | 23.9 (75.0) | 23.2 (73.8) | 24.2 (75.6) | 24.1 (75.4) | 25.4 (77.7) | 28.0 (82.4) | 28.5 (83.3) | 31.3 (88.3) |
| Medja massima °C (°F) | 27.9 (82.2) | 28.1 (82.6) | 27.1 (80.8) | 25.7 (78.3) | 23.9 (75.0) | 22.3 (72.1) | 21.4 (70.5) | 21.6 (70.9) | 22.5 (72.5) | 23.6 (74.5) | 25.2 (77.4) | 26.7 (80.1) | 28.5 (83.3) |
| Medja massima kuljum °C (°F) | 25.5 (77.9) | 25.8 (78.4) | 25.0 (77.0) | 23.4 (74.1) | 21.6 (70.9) | 19.9 (67.8) | 19.1 (66.4) | 19.1 (66.4) | 20.1 (68.2) | 21.0 (69.8) | 22.4 (72.3) | 24.1 (75.4) | 22.2 (72.0) |
| Medja kuljum °C (°F) | 23.2 (73.8) | 23.5 (74.3) | 22.6 (72.7) | 20.8 (69.4) | 19.0 (66.2) | 17.4 (63.3) | 16.5 (61.7) | 16.4 (61.5) | 17.4 (63.3) | 18.4 (65.1) | 19.7 (67.5) | 21.7 (71.1) | 19.7 (67.5) |
| Medja minima kuljum °C (°F) | 20.8 (69.4) | 21.1 (70.0) | 20.1 (68.2) | 18.1 (64.6) | 16.3 (61.3) | 14.8 (58.6) | 13.9 (57.0) | 13.6 (56.5) | 14.7 (58.5) | 15.7 (60.3) | 17.4 (63.3) | 19.2 (66.6) | 17.1 (62.9) |
| Medja minima °C (°F) | 16.8 (62.2) | 16.8 (62.2) | 15.8 (60.4) | 13.7 (56.7) | 11.1 (52.0) | 9.7 (49.5) | 8.8 (47.8) | 8.3 (46.9) | 9.4 (48.9) | 10.1 (50.2) | 11.9 (53.4) | 14.4 (57.9) | 7.6 (45.7) |
| Temp. baxxa rekord °C (°F) | 13.1 (55.6) | 13.7 (56.7) | 13.3 (55.9) | 11.2 (52.2) | 8.7 (47.7) | 7.5 (45.5) | 6.1 (43.0) | 6.4 (43.5) | 5.9 (42.6) | 7.8 (46.0) | 9.2 (48.6) | 11.4 (52.5) | 5.9 (42.6) |
| Preċipitazzjoni medja cm (pulzieri) | 102.5 (4.04) | 107.0 (4.21) | 126.8 (4.99) | 138.7 (5.46) | 153.2 (6.03) | 169.4 (6.67) | 138.0 (5.43) | 104.7 (4.12) | 109.5 (4.31) | 99.0 (3.90) | 110.9 (4.37) | 101.1 (3.98) | 1,460.9 (57.52) |
| Medja għall-jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 0.2 mm) | 12.6 | 13.1 | 15.3 | 18.3 | 20.7 | 21.5 | 22.7 | 19.8 | 16.5 | 13.7 | 13.5 | 12.7 | 200.4 |
| Medja tal-umdità relattiva (%) | 69 | 66 | 66 | 66 | 66 | 65 | 65 | 64 | 68 | 67 | 67 | 66 | 66 |
| Punt tan-nida medja °C (°F) | 18.0 (64.4) | 17.8 (64.0) | 16.6 (61.9) | 14.8 (58.6) | 13.2 (55.8) | 11.7 (53.1) | 10.8 (51.4) | 10.5 (50.9) | 12.3 (54.1) | 13.0 (55.4) | 14.8 (58.6) | 16.3 (61.3) | 14.2 (57.5) |
| Sors 1: Bureau of Meteorology, Lord Howe Island Aero (1991–2020). |
| Sors 2: Bureau of Meteorology, Lord Howe Island Aero (all years). |

## Flora u fawna

### Pjanti

*Dietes robinsoniana*.
Il-Gżira ta' Lord Howe hija ekoreġjun terrestri distint magħruf bħala l-foresti subtropikali tal-Gżira ta' Lord Howe. Tagħmel parti mill-Awstralasja u għandha bosta affinitajiet bijotiċi mal-Awstralja, New Guinea u New Caledonia. F'termini ġeoloġiċi, il-Gżira ta' Lord Howe hija relattivament reċenti (7 miljun sena) u qatt ma kienet tagħmel parti minn xi kontinent. Il-flora u l-fawna tagħha kkolonizzaw il-gżira mill-baħar permezz tar-riħ, tal-ilma jew tal-għasafar, x'aktarx megħjuna fi żmien ġeoloġiku meta gżejjer oħra kienu esposti, u għalhekk setgħu jmorru minn gżira għal oħra. Minkejja dan, kienet remota biżżejjed għal żmien twil biex jevolvu xi speċijiet endemiċi.

Il-frott b'għamla ta' kaxxa tal-*Barringtonia asiatica* f'Blinky Beach.
Il-livell għoli ta' endemiżmu huwa enfasizzat mill-preżenza ta' ħames ġeneri endemiċi: *Negria*, *Lordhowea*, *Howea*, *Lepidorrhachis* u *Hedyscepe*. Il-pjanti tal-gżira huma simili għal dawk tal-Gżira ta' Norfolk, u ż-żewġ gżejjer jikkondividu xi speċijiet endemiċi, pereżempju l-ispeċi f'periklu kritiku tal-vinji xeblikija *Calystegia affinis*. Il-flora ta' dawn iż-żewġ gżejjer f'daqqa hija relatata iktar mill-qrib ma' dik ta' New Zealand u New Caledonia milli ma' dik tal-Awstralja. Barra minn hekk, teżisti rabta żgħira iżda ċara mal-pjanti ta' Vanwatu. L-eqreb affinitajiet mal-art kontinentali huma mal-veġetazzjoni tax-Xlokk subtropikali ta' Queensland. Rabta ma' Gondwanaland hija indikata mill-preżenza ta' speċijiet endemiċi bħall-ġilju (*Dietes robinsoniana*), bi speċijiet simili għaliha li jgħixu biss fl-Afrika t'Isfel.

Il-flora tal-gżira hija relattivament mhux mittiefsa, b'għadd kbir ta' pjanti rari, 44 % endemiċi għall-gżira. B'diversità ta' kundizzjonijiet li jvarjaw minn widien għal irdumijiet, pjanuri u qċaċet imċajprin, hemm ħabitats disponibbli għal firxa wiesgħa ta' komunitajiet ta' pjanti, li ġew analizzati u mmappjati b'mod komprensiv. Bosta mill-pjanti uniċi tal-gżira jikbru fil-qċaċet tal-gżira jew fil-madwar, fejn l-għoli ppermetta l-iżvilupp ta' foresta fis-sħab u bosta mikroħabitats differenti, mil-livell tal-baħar sal-qċaċet. Biż-żieda fl-umdità miġjuba mis-sħab fl-Għolja ta' Gower u qċaċet oħra, il-firxa ta' pjanti endemiċi tinkludi muski, felċi u pjanti li jarmu l-fjuri.

Wieħed mill-iżjed ġeneri ta' pjanti magħrufa fil-Gżira ta' Lord Howe huwa l-*Howea*, ġeneru endemiku tas-siġar tal-palm (Arecaceae) li huma magħrufa iktar bħala siġar tal-palm tal-*kentia* u huma pjanti domestiċi popolari. Il-muski jinkludu l-i*Spiridens muelleri*. Hemm 57 speċi ta' felċi, li minnhom 25 speċi huma endemiċi: dawn huma abbundanti l-iktar fl-ambjenti bl-indewwa tan-Nofsinhar tal-gżira, speċjalment il-partijiet għoljin tal-Għolja ta' Gower, u x'aktarx li l-iżjed apparenti huma l-erba' felċi endemiċi tas-siġar fil-ġeneru *Cyathea* li jokkorru fl-għoljiet tan-Nofsinhar. Il-*Hedyscepe* u l-*Lepidorrhachis* huma ż-żewġ ġeneri l-oħra ta' siġar tal-palm li huma endemiċi wkoll għall-gżira.

Mill-programm ta' qerda tar-rodituri, ir-riċerkaturi osservaw żieda fl-ammont ta' tkabbir u ta' żrieragħ, speċjalment tal-"pjanti ikbar tal-frott", li qabel kienu jittieklu mill-firien. Iktar ma jikbru u jsiru folti l-pjanti ta' taħt is-siġar, dawn se jipprovdu ħabitat għal annimali żgħar bħal bebbux u insetti, li mbagħad jipprovdu l-ikel għall-għasafar.

Għadd ta' pjanti vaskulari differenti| Total | Indiġeni | Endemiċi | Naturalizzati |
| --- | --- | --- | --- |
| 459 | 241 | 105 (43.6 %) | 218 (47.5 %) |

#### Komunitajiet u pjanti speċjali

Is-siġra tal-palm iż-żgħira tal-għoljiet (*Lepidorrhachis mooreana*) fil-quċċata tal-Għolja ta' Gower.
Il-komunitajiet ta' pjanti ġew ikklassifikati f'disa' kategoriji: il-foresti pluvjali subtropikali tal-artijiet baxxi, il-foresti pluvjali ta' taħt l-għoljiet, il-foresti u l-makkja tas-sħab, il-foresti tal-artijiet bassasa baxxi, il-makkja tal-mangrovji u l-ħaxix tal-baħar, il-makkja kostali u l-veġetazzjoni tal-irdumijiet, il-makkja interna u l-art bil-ħxejjex aromatiċi, il-veġetazzjoni tal-gżejriet lil hinn mill-kosta, il-veġetazzjoni kostali u tal-bajja, u l-veġetazzjoni disturbata. Diversi pjanti huma evidenti mill-ewwel għall-viżitaturi. Il-banyan (*Ficus macrophylla* tas-sottospeċi *columnaris*) hija siġra notevoli b'zokk imsaħħaħ u għeruq xeblikija fl-ajru; wieħed jista' jaraha fil-mogħdija lejn Clear Place u qrib Ned's Beach. Is-siġra tal-pandanus (*Pandanus forsteri*) għandha għeruq triangolari spettakolari u frott qisu ananas li jkunu oranġjo fl-aħmar meta jsiru, b'weraq sod li jintużaw għall-insiġ tal-qfief. Tokkorri f'żoni niedja bħal fil-qaliet, u wieħed jista' jara eżemplari fini tul il-mogħdija ta' Boat Harbour. Fil-gżira hemm għaxar speċijiet ta' orkidej, u l-iżjed waħda notevoli hija l-orkidea *Dendrobium macropus* tas-sottospeċi *howeanum* li tikber fuq is-siġar u l-blat tal-artijiet baxxi, bi fjuri lewn il-krema minn Awwissu sa Settembru. Pjanti prominenti oħra li jarmu l-fjuri fis-sajf jinkludu, fuq ix-xaqlibiet tal-għoljiet, il-fjuri ħomor tal-ward tal-għoljiet (*Metrosideros nervulosa* u *Metrosideros sclerocarpa*), il-massa ta' fjuri sofor żgħar tal-corokia (*Corokia carpodetoides*), il-fjuri oranġjo tas-siġra tal-qargħa aħmar (*Negria rhabdothamnoides*), u x-xewk abjad tas-siġra ta' Fitzgerald (*Dracophyllum fitzgeraldii*). L-arbuxxell tal-kava għandu weraq kbir, aromatiku u b'għamla ta' qalb. Wara x-xita qliel, il-faqqiegħ endemiku li jixgħel billejl *Mycena chlorophanos* u *Omphalotus nidiformis*, jista' jinstab fil-foresti tas-siġar tal-palm.

Is-siġar tal-palm tal-*kentia* u tal-friegħi nnukklati huma l-pjanti ewlenin tal-gżira u jiddominaw il-pajsaġġ f'bosta postijiet; is-siġar tal-palm tal-*kentia* għandhom importanza ekonomika speċjali. L-erba' speċijiet kollha tas-siġar tal-palm huma endemiċi għall-gżira, u spiss jokkorru b'densità ta' zkuk puri. L-iktar waħda li kellha suċċess madwar id-dinja bħala pjanta ta' ġewwa hija s-siġra tal-palm tal-*kentia* (*Howea forsteriana*). Din hija siġra tal-palm tal-artijiet baxxi bi friegħi neżlin 'l isfel u bi tlieta sa ħames friegħi biż-żrieragħ, filwaqt li s-siġra tal-palm tal-friegħi nnukklati (*H. belmoreana*), li tokkorri f'artijiet kemxejn iktar għoljin, għandha weraq iħares 'il fuq u friegħi solitarji. L-ibridi naturali bejn dawn l-ispeċijiet jokkorru fil-gżira u eżemplar matur minnhom qed jikber fil-mixtla tal-gżira. Fix-xaqlibiet tal-għoljiet ogħla minn madwar 350 metru, tokkorri s-siġra tal-palm il-kbira tal-għoljiet (*Hedyscepe canterburyana*); din ikollha frott kbir daqs ballun tal-golf, filwaqt li s-siġra tal-palm iż-żgħira tal-għoljiet (*Lepidorrhachis mooreana*) ikollha frott daqs boċċi tal-ħġieġ u tinsab biss fil-qċaċet.

##### Stampi tal-flora nattiva

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

### Annimali

Fil-gżira ma hemmx sriep u lanqas annimali jew pjanti velenużi, u l-ebda klieb il-baħar perikolużi binhar fil-bajjiet, għalkemm ġew irrapportati klieb il-baħar tawri fin-naħa tal-irdumijiet tal-gżira.

#### Għasafar

Iċ-ċirlewwi skuri huma l-iżjed għasafar tal-baħar abbundanti li jitnisslu fil-gżira u huma komuni tul il-kosta tal-Lvant.
Total ta' 202 għasafar differenti ġew irreġistrati fil-gżira. 18-il speċi ta' għasafar terrestri jitnisslu fil-gżira u bosta speċijiet oħra tal-passa jokkorru fil-gżira u fil-gżejriet ta' biswitha, ħafna minnhom tant huma mansi li l-bnedmin jistgħu joqorbu lejhom sew mingħajr ma jitgerrxu. Il-gżira ġiet identifikati minn BirdLife International bħala żona tal-għasafar endemiċi, u r-Riżerva ta' Park Permanenti bħala żona importanti għall-għasafar peress li ssostni l-popolazzjoni sħiħa tal-gallozzi tal-Gżira ta' Lord Howe, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tat-tnissil tal-kanġu tal-provvidenza, iktar minn 1 % tal-popolazzjoni dinjija ta' ħames speċijiet oħra ta' għasafar tal-baħar, u l-popolazzjonijiet kollha ta' tliet sottospeċijiet endemiċi.

Is-sula sewda fil-Bajja tat-Tramuntana.
14-il speċi ta' għasafar tal-baħar jitnisslu fil-gżira. L-għasafar tat-tropiċi ta' denbhom aħmar jistgħu jiġu osservati fi qtajja' kbar madwar l-irdumijiet ta' Malabar, fejn jagħmlu ritwali akrobatiċi biex jitgħammru. Bejn Awwissu u Mejju, eluf ta' garniji tas-saqajn imlaħħmin u ta' denbhom maqsum jirritornaw lejn il-gżira kuljum f'inżul ix-xemx. Mill-mogħdija tal-Gżira ż-Żgħira bejn Marzu u Novembru, wieħed mill-iżjed għasafar rari fid-dinja, il-kanġu tal-provvidenza, jagħmel ritwali wkoll biex jitgħammar matul it-tnissil tax-xitwa, u huwa tassew mans. Il-gżira kienet l-unika post tat-tnissil tiegħu għal bosta snin wara li l-kolonja tat-tnissil fil-Gżira ta' Norfolk ġiet sterminata fl-aħħar tas-seklu 19, għalkemm għadha tippersisti popolazzjoni żgħira fil-Gżira ta' Phillip biswit. Il-kanġu ta' Kermadec ġie skopert li jitnissel fl-Għolja ta' Gower fl-1914 mill-ornitologu Roy Bell hu u jiġbor l-eżemplari għal Gregory Mathews u l-kanġu tal-ġwienaħ suwed ġie kkonfermat li jitnissel fil-gżira fl-1971; l-għadd ta' din l-ispeċi żdied wara l-qerda tal-qtates semiselvaġġi mill-gżira.

L-isponsun fiddien tal-Gżira ta' Lord Howe *(Zosterops lateralis tephropleurus).*
Is-suli tal-maskri.
Il-garnija tas-saqajn imlaħħmin, li titnissel fi qtajja' kbar fil-gżira prinċipali fir-rebbiegħa u fil-ħarifa, fl-imgħoddi kienu jitteħdulha l-frieħ tagħha għall-ikel mir-residenti tal-gżira. Il-garnija ta' denbha maqsum u l-garnija ż-żgħira jitnisslu fil-gżira prinċipali u fil-gżejriet tal-madwar, għalkemm għadd żgħir biss mill-garniji ż-żgħar jistgħu jinsabu fil-gżira prinċipali. Il-kanġu ta' żaqqu bajda li jitnissel fil-gżira kien skoperta oħra li għamel Roy Bell. Is-suli tal-maskri huma l-ikbar għasafar tal-baħar li jitnisslu fil-Gżira ta' Lord Howe u wieħed jista' josservahom ibejtu u jtiru tul l-irdumijiet tal-baħar fil-Punt ta' Mutton Bird is-sena kollha. Iċ-ċirlewwi skuri jistgħu jiġu osservati fil-gżira prinċipali f'Ned's Beach u f'Middle Beach, fil-Bajja tat-Tramuntana, u f'Blinkey Beach; dawn huma l-iżjed għasafar tal-baħar numerużi li jitnisslu fil-gżira, u l-bajd tagħhom fl-imgħoddi kien jittieħed ukoll għall-ikel. Is-suli komuni u s-suli suwed ibejtu fis-siġar u fl-arbuxxelli, filwaqt li ċ-ċirlewwi bojod ibidu bajda waħda b'mod prekarju fuq il-friegħi tas-siġar, u ċ-ċirlewwi griżi jbidu fix-xquq tal-irdumijiet.

Tliet sottospeċijiet endemiċi ta' għasafar passeriformi huma l-isponsun dehbi tal-Gżira ta' Lord Howe, l-isponsun fiddien tal-Gżira ta' Lord Howe u l-currawong tal-Gżira ta' Lord Howe. Il-gallozza endemika ikonika, il-gallozza tal-Gżira ta' Lord Howe li ma ttirx, hija l-uniku membru li għadu jeżisti tal-ġeneru tagħha; l-antenati tagħha setgħu jtiru, iżda mingħajr predaturi u b'ħafna ikel fuq il-gżira, din il-ħila ntilfet. B'hekk kienet priża faċli għar-residenti u għall-annimali semiselvaġġi tal-gżira, u sas-snin 70 tas-seklu 20, il-popolazzjoni kienet niżlet għal inqas minn 30 għasfur. Mill-1978 sal-1984, l-annimali semiselvaġġi tneħħew u l-għasafar tkabbru f'gaġeġ biex imbagħad jiġu introdotti mill-ġdid fis-selvaġġ. Issa l-popolazzjoni hija relattivament sikura u stabbli.

Il-kanġu tal-provvidenza.
Il-kuluverti domestiċi kkolonizzaw il-Gżira ta' Lord Howe minn New Zealand. Huma ħadu post il-papri suwed tal-Paċifiku permezz tal-kompetizzjoni u l-ibridizzazzjoni introgressiva.

#### Lista tal-għasafar endemiċi

* Il-currawong tal-Gżira ta' Lord Howe, *Strepera graculina crissalis* (vulnerabbli; sottospeċi tal-currawong abjad u iswed);
* l-isponsun dehbi tal-Gżira ta' Lord Howe, *Pachycephala pectoralis contempta* (l-inqas ta' tħassib; sottospeċi tal-isponsun dehbi);
* l-isponsun fiddien tal-Gżira ta' Lord Howe, *Zosterops lateralis tephropleurus* (vulnerabbli; sottospeċi tal-isponsun fiddien);
* l-isponsun robust, *Zosterops strenuus* (estint);
* il-gerygone tal-Gżira ta' Lord Howe, *Gerygone insularis* (estint);
* l-imrewħa tal-Gżira ta' Lord Howe, *Rhiphidura fuliginosa cervina* (estint; sottospeċi tal-imrewħa ta' New Zealand);
* l-isturnell tal-Gżira ta' Lord Howe, *Aplonis fusca hulliana* (estint; sottospeċi tal-isturnell estint tat-Tażmanja);
* il-malvizz tal-Gżira ta' Lord Howe, *Turdus poliocephalus vinitinctus* (estint; sottospeċi tal-malvizz tal-gżejjer);
* il-pappagall tal-Gżira ta' Lord Howe, *Cyanoramphus subflavescens* (estint);
* il-boobook tal-Gżira ta' Lord Howe, *Ninox novaeseelandiae albaria* (estint);
* il-gallozza tal-Gżira ta' Lord Howe, *Hypotaenidia sylvestris* (fil-periklu);
* il-gallozza tal-artijiet bassasa tal-Gżira ta' Lord Howe, *Porphyrio albus* (estint);
* il-ħamiema tal-Gżira ta' Lord Howe, *Columba vitiensis godmanae* (estint).

#### Mammiferi, rettili u anfibji

Skeletru tal-fekruna tal-qrejjen *Meiolania platyceps*, li fl-imgħoddi kienet nattiva fil-Gżira ta' Lord Howe.
Għad fadal mammiferu nattiv wieħed biss fil-gżejjer, u dan huwa l-farfett il-lejl il-kbir tal-foresti. Il-farfett il-lejl ta' widnejh twal endemiku tal-Gżira ta' Lord Howe huwa magħruf biss minn kranju li nstab u issa huwa preżunt estint, x'aktarx minħabba l-introduzzjoni tal-firien mill-bastimenti.

Żewġ rettili terresti huma nattivi għall-grupp ta' gżejjer: ix-xaħmet l-art tal-Gżira ta' Lord Howe u l-wiżgħa tal-Gżira ta' Lord Howe. It-tnejn huma rari fil-gżira prinċipali, iżda huma iktar komuni fil-gżejriet lil hinn mill-kosta. Ix-xaħmet l-art tal-ġonna u ż-żrinġ tas-siġar ġew introdotti bi żball mill-art kontinentali Awstraljana. Matul il-Plejstoċen, il-fekruna tal-baħar terrestri ġganteska tal-qrejjen, *Meiolania platyceps*, kienet endemika għall-gżira, iżda huwa maħsub li attwalment ġiet estinta qabel l-okkupazzjoni umana minħabba ż-żieda postglaċjali fil-livell tal-baħar.

#### Invertebrati

L-insett stikka tal-Gżira ta' Lord Howe.
L-insett stikka tal-Gżira ta' Lord Howe għeb mill-gżira prinċipali ftit wara l-introduzzjoni bi żball tal-firien meta nkalja l-bastiment S.S. *Makambo* qrib Ned's Beach fil-15 ta' Ġunju 1918. Fl-2001, popolazzjoni ċkejkna ġiet skoperta f'arbuxxell wieħed tal-*Melaleuca howeana* fix-xaqlibiet tal-Piramida ta' Ball, sar tnissil fil-magħluq, u qed l-insett reġa' ġie introdott fil-gżira prinċipali. Il-ħanfusa tal-Gżira ta' Lord Howe hija ħanfusa kkulurita endemika li titfaċċa matul is-sajf. Invertebrat endemiku ieħor, il-bebbuxu tal-għażel tal-Gżira ta' Lord Howe (jew il-*Placostylus* tal-Gżira ta' Lord Howe), ġie affettwat ukoll mill-introduzzjoni tal-firien. Fl-imgħoddi din l-ispeċi kienet komuni, iżda issa tinsab fil-periklu u qed isir programm ta' tnissil fil-magħluq biex il-bebbuxu jiġi salvat mill-estinzjoni. Speċi endemika li x'aktarx saret estinta minħabba l-introduzzjoni tal-firien hija l-ħanfusa l-kbira *Hesperus gigas* (Lea, 1929; li qabel kienet magħrufa bħala l-*Cafius gigas* Lea, 1929; *Coleoptera*: *Staphylinidae*). Il-wirdiena tal-injam tal-Gżira ta' Lord Howe (*Panesthia lata*) kienet maħsuba sterminata mill-gżira sa ma nstabet popolazzjoni żgħira.

#### Ħlejqiet tal-baħar

Mirli kkulurit fl-ilmijiet ta' Ned's Beach.
L-ambjenti tal-baħar huma kważi mhux mittiefsa b'taħlita ta' speċijiet tropikali, subtropikali u miti li rriżultaw mill-kurrenti oċeaniċi bierda u miti fix-xitwa u mill-Kurrent Awstraljan tal-Lvant sħun, li jiġi mill-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, fis-sajf. Mill-490 speċi ta' ħut irreġistrati, 13-ħuta hija endemika u 60 % tal-ħut huma tropikali. L-iżjed ħut prinċipali tas-sajd rikreattiv huwa l-ħut irjali ta' denbu isfar u l-ħut il-blu ta' New Zealand, filwaqt li l-ħut prinċipali tas-sajd sportiv huwa l-marlin, t-tonn, u l-ħut irjali ġgantesk magħruf bħala "greenbacks". Fl-iskolli ta' madwar il-gżejjer jokkorru iktar minn 80 speċi ta' qroll. Il-fotografu Awstraljan ta' taħt il-baħar Neville Coleman ħa ritratti ta' diversi nudibrankji fil-Gżira ta' Lord Howe.

Diversi speċijiet ta' ċetaċji jgħixu jew jgħaddu mill-ilmijiet fil-qrib matul il-migrazzjoni tagħhom, iżda ma tantx nafu wisq dwar il-bijoloġija tagħhom fl-inħawi minħabba nuqqas ta' studji u sforzi ta' osservazzjoni kkawżati mill-kundizzjonijiet lokali. Id-dniefel geddumhom qasir huma l-iżjed li jiġu osservati u huma l-unika speċi kkonfermata bħala residenti staġonali jew ta' kull sena, filwaqt li xi speċijiet ta' dniefel oħra ġew osservati wkoll. Il-balieni tal-ġwienaħ kbar huma l-uniċi balieni kbar li qed juru rkurpru kajman iżda kostanti, minkejja li l-għadd tagħhom li jagħmlu migrazzjoni kull sena mill-Gżira ta' Lord Howe huwa ferm iżgħar minn dawk li jagħmlu migrazzjoni tul il-kontinent Awstraljan.

Storikament, il-balieni li jagħmlu migrazzjoni bħall-balieni blu, tal-pinen u sei, kienu abbundanti ħafna fl-ilmijiet tal-gżira iżda naqqsu ferm sa kważi l-estinzjoni mill-kaċċa kummerċjali u illegali, inkluż qtil tal-massa illegali mill-Unjoni Sovjetika u mill-Ġappun fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20. Il-balieni tan-Nofsinhar u l-gabdolli kienu l-iktar li ġew ikkaċċjati fosthom, u b'hekk l-inħawi kienu magħrufa bħala l-Medda Nofsanija mill-kaċċaturi tal-balieni. Dan iż-żewġ speċijiet x'aktarx li fl-imgħoddi kienu residenti staġonali madwar il-gżira, fejn il-balieni tan-Nofsinhar jippreferu l-bajjiet baxxi ħafna u mkennija, filwaqt li l-gabdolli jgħixu l-iktar fl-ilmijiet fondi.

### Konservazzjoni

Il-ħamiem ta' sidirha abjad (*Columba vitiensis godmanae*) impittra minn George Raper fl-1790 – issa estinta.
Madwar 10 % tal-foresti tal-Gżira ta' Lord Howe ġew ikklerjati għall-agrikoltura, u 20 % oħra ġew disturbati, l-iktar mill-bhejjem tal-ifrat domestiċi u min-nagħaġ, mill-mogħoż u mill-ħnieżer semiselvaġġi. B'hekk, 70 % tal-gżira baqgħet relattivament mhux mittiefsa, b'varjetà ta' pjanti u ta' annimali, ħafna minnhom endemiċi, u wħud li huma rari jew mhedda. Żewġ speċijiet ta' pjanti, disa' għasafar terrestri, farfett il-lejl wieħed, u mill-inqas erba' invertebrati saru estinti mill-1778. L-endemiżmu fil-livell ġeneriku jinkludi s-siġar tal-palm *Howea*, *Hedyscepe* u *Lepidorrhachis*, il-lellux tal-boskijiet *Lordhowea insularis*, is-siġra *Negria*, is-sangisug *Quantenobdella howensis*, tliet ġeneri ta' dud annelidi (*Paraplutellus*, *Pericryptodrilus* u *Eastoniella*), gamblu isopodu *Stigmops*, insett emipteran *Howeria*, u l-grillu *Howeta*.

Il-Bord tal-Gżira ta' Lord Howe wettaq stħarriġ bijoloġiku u ambjentali estensiv (ippubblikat fl-1974), li ggwida l-program ta' konservazzjoni tal-gżira. Grupp ta' xjenzati, inkluż id-direttur tal-Mużew Awstraljan, Frank Talbot, u oħrajn mill-Ġonna Botaniċi Rjali, mis-Servizz tal-Parks Nazzjonali u tan-Natura Selvaġġa, u mis-CSIRO wettqu stħarriġ ambjentali tal-gżira fl-1970, u rrapportaw li kien hemm degradazzjoni ambjentali.

Fl-1981, l-Att Emendatorju dwar il-Gżira ta' Lord Howe pproklama "Riżerva ta' Park Permanenti" fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar tal-gżira. L-amministrazzjoni tar-riżerva ġiet stipulata fi pjan ta' ġestjoni għall-iżvilupp sostenibbli tal-gżira li tħejja mis-Servizz tal-Parks Nazzjonali u tan-Natura Selvaġġa ta' New South Wales, li għandu ranger stazzjonat fil-gżira. Il-gżira tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

L-assi ambjentali lil hinn mill-kosta huma protetti mill-Park tal-Baħar tal-Gżira ta' Lord Howe. Dan jikkonsisti minn park tal-baħar statali ġestit mill-Awtorità tal-Parks tal-Baħar ta' New South Wales fl-ilmijiet sa 3 mili nawtiċi madwar il-gżira, inkluż il-Piramida ta' Ball. Jinkludi Park tal-Baħar tal-Commonwealth estiż minn 3 sa 12-il mil nawtiku madwar il-gżira u huwa ġestit mid-Dipartiment Federali tal-Ambjent u tal-Wirt. B'kollox, il-Park tal-Baħar ikopri erja ta' madwar 3,005 km2 (1,160 mil kwadru).

#### Annimali u pjanti semiselvaġġi

Il-ħnieżer u l-mogħoż ġew irrilaxxati fil-gżira bħala sorsi potenzjali tal-ikel fil-bidu tas-seklu 19; il-mogħoż qerdu l-arbuxxelli u l-ħaxix li kienu jintużaw bħala postijiet fejn kienu jbejtu l-għasafar u l-ħnieżer kielu l-bajd u l-frieħ u ddisturbaw l-art u l-għeruq biex ifittxu għall-ikel. Diversi għasafar saru estinti fil-gżira mill-wasla tal-bnedmin. L-ewwel sensiela ta' estinzjonijiet kienet tinkludi l-gallozza tal-artijiet bassasa tal-Gżira ta' Lord Howe, il-ħamiema ta' sidirha abjad, il-pappagall tat-toppu aħmar, u s-sula tat-Tażmanja, li ġew eliminati mill-viżitaturi u mill-insedjaturi matul is-seklu 19, minħabba l-kaċċa eċċessiva għall-ikel jew minħabba l-protezzjoni tal-għelejjel. Il-firien suwed ġew irrilaxxati mill-bastimenti tal-kaċċa tal-balieni li kienu jieqfu għall-provvisti fis-snin 40 tas-seklu 19 u l-ġrieden mill-Gżira ta' Norfolk fl-1860. Fl-1918, il-firien suwed ġew introdotti bi żball min-nawfraġju tal-bastiment S.S. *Makambo*, li nkalja f'Ned's Beach. Dan skatta t-tieni mewġa ta' estinzjonijiet, inkluż il-malvizz tal-Gżira ta' Lord Howe, l-isponsun robust tal-Gżira ta' Lord Howe, l-isturnell tal-Gżira ta' Lord Howe, l-imrewħa tal-Gżira ta' Lord Howe u l-gerygone tal-Gżira ta' Lord Howe, kif ukoll il-qerda tal-fażmidi nattivi u d-deċimazzjoni tal-frott tas-siġar tal-palm. Ġew offruti premjijiet fi flus għall-firien u għal denb il-ħnieżer u b'hekk il-kaċċa għalihom saret popolari. Programmi sussegwenti ta' nases bil-velenu rażżnu l-popolazzjonijiet. Il-boobook tal-Gżira ta' Lord Howe jaf sar estint minħabba l-predaturi jew il-kompetizzjoni mal-kokki tal-maskri tat-Tażmanja, li ġew introdotti fis-snin 20 tas-seklu 20 minħabba tentattiv li falla biex tiġi kkontrollata l-popolazzjoni tal-firien. Il-klieb abbandunati huma theddida wkoll, peress li jikkawżaw ħsara fil-ħabitats tal-gallozzi nattivi u ta' għasafar oħra.

Pjanti invażivi bħall-ħaxix ħażin ta' Crofton u l-galletta ta' Formosa jokkorru f'żoni mhux aċċessibbli u x'aktarx ma jistgħux jinqerdu, iżda oħrajn attwalment qed jiġu ġestiti. Fl-1995, ittieħdet l-ewwel azzjoni biex tiġi kkontrollata l-firxa tal-pjanti introdotti fil-gżira, l-iktar l-ispraġ tal-art u l-pjanti xeblikija, iżda anke l-gwava, il-vinji ta' Madeira, il-*Cotoneaster*, l-*Ochna* u s-*Cestrum*. Din ġiet segwita minn kampanji ta' tneħħija tal-ħaxix ħażin u l-formazzjoni tal-grupp magħruf bħala Ħbieb tal-Gżira ta' Lord Howe fis-sena 2000. Inbdew programmi wkoll biex jitneħħa l-ħaxix ħażin mill-proprjetajiet privati u biex titħawwel veġetazzjoni ġdida f'xi żoni li qabel kienu jiġu kkultivati. Unità ambjentali nħolqot mill-bord u tinkludi uffiċjal tal-ġestjoni tal-flora u uffiċjal permanenti tal-ħaxix ħażin. Il-ħaxix ħażin ġie mmappjat u hemm fis-seħħ programm ta' qerda, appoġġat minn edukazzjoni mtejba u proċeduri ta' kwarantina.

L-ispeċijiet introdotti li kkawżaw ħsara lill-flora u lill-fawna tal-Gżira ta' Lord Howe, jiġifieri l-ħnieżer, il-qtates u l-mogħoż semiselvaġġi, inqerdu sal-bidu tal-ewwel deċennju tas-seklu 21.

F'Lulju 2012, il-Ministru Federal Awstraljan għall-Ambjent Tony Burke u l-Ministru għall-Ambjent ta' New South Wales Robyn Parker ħabbru li l-gvernijiet tal-Awstralja u ta' New South Wales kienu se jikkontribwixxu 50 % kull wieħed tal-kost stmat ta' A$9 miljun għall-implimentazzjoni ta' pjan ta' qerda tar-rodituri fil-gżira, bit-tfigħ mill-ajru ta' nases bil-velenu. Il-pjan tressaq għal votazzjoni lokali u jitqies bħala kontroversjali. Madwar 230 gallozza tal-boskijiet inqabdu qabel ma bdiet il-qerda tar-rodituri fil-bidu tal-2019. Wara s-suċċess tal-qerda tar-rodituri, il-gallozzi tal-boskijiet u l-currawongs kollha nħelsu madwar il-gżira fl-aħħar tal-2019 u fil-bidu tal-2020.

Programm ta' rkupru wassal biex il-gallozza tal-boskijiet tal-Gżira ta' Lord Howe tirpilja minn 20 eżemplar biss fl-1970 għal madwar 250 għasfur 4 snin qabel il-programm ta' qerda tar-rodituri. Fl-istħarriġ tal-2023 kien hemm 1,100 għasfur.

#### Tibdil fil-klima

Skont analiżi mill-akkademiku Awstraljan eminenti Tim Flannery, l-ekosistema tal-Gżira ta' Lord Howe hija mhedda mit-tibdil fil-klima u mit-tisħin globali, bl-iskolli f'riskju miż-żidiet fit-temperatura tal-ilma. L-ewwel konferenza internazzjonali dwar il-fotosinteżi artifiċjali globali bħala soluzzjoni għat-tibdil fil-klima seħħet fil-Gżira ta' Lord Howe fl-2011, u d-dokumenti li nibtu minnha ġew ippubblikati mill-*Ġurnal Awstraljan tal-Kimika*.

## Rikonoxximenti

Il-Grupp ta' Gżejjer ta' Lord Howe tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bis-saħħa tal-formazzjonijiet tal-art u tal-bijota uniċi tagħhom, flimkien mad-diversità ta' ekosistemi fil-biċċa l-kbira intatti, is-sbuħija naturali, u l-ħabitats tagħha li jospitaw speċijiet mhedda. Għandu wkoll assoċjazzjonijiet sinifikanti ta' wirt kulturali fl-istorja ta' New South Wales.

Il-Gżira ta' Lord Howe u l-gżejriet biswitha, il-Gżejjer ta' Admiralty, il-Gżejjer ta' Mutton Bird, il-Piramida ta' Ball, u skolli tal-qroll u ambjenti tal-baħar assoċjati żdiedu fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali Awstraljan fil-21 ta' Mejju 2007, abbażi tal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji.

Il-Gżira ta' Lord Howe tniżżlet fir-Reġistru tal-Wirt Statali ta' New South Wales fit-2 ta' April 1999.

F'Settembru 2019 ġie żvelat li fl-2017, il-Ministru Federali għall-Ambjent Josh Frydenberg mar kontra rakkomandazzjoni mid-dipartiment tiegħu biex jiġu installati żewġ turbini tar-riħ. Il-proġett, li kien inaqqas b'mod sostanzjali d-dipendenza tal-gżira fuq il-ġeneraturi tal-elettriku mħaddma bid-diżil, kien tqies li ma jipperikolax l-istatus ta' wirt dinji tal-gżira u kien appoġġat mir-residenti tal-gżira.

### Sit ta' Wirt Dinji

Il-Grupp ta' Gżejjer ta' Lord Howe ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (xii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali" u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Sport

* Il-Klabb tal-Bowling tal-Gżira ta' Lord Howe;
* il-Klabb tal-Golf tal-Gżira ta' Lord Howe.

## Referenzi