# Filippini

| Repubblika tal-Filippini(fil) Republika ng Pilipinas (en) Republic of the Philippines (es) República de Filipinas |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Innu nazzjonali:Lupang Hinirang* *Art Magħżula*  |
|   |
| **Belt kapitali** | Manila ﻿ / ﻿
 |
| L-ikbar belt | Quezon City |
| Lingwi uffiċjali | Lingwa Filippina Lingwa Ingliża |
| Gvern | Repubblika kostituzzjonali unitarja presidenzjali |
|  -  | President | Rodrigo Duterte |
|  -  | Viċi President | Maria Leonor Robredo |
|  -  | President tas-Senat | Vicente Sotto III |
|  -  | Speaker tal-Kamra | Alan Peter Cayetano |
|  -  | Prim Imħallef | Diosdado Peralta |
| Formazzjoni tar-repubblika |
|  -  | Iddikjarat l-Indipendenza minn Spanja | 12 ta ’Ġunju, 1898  |
|  -  | It-Trattat ta 'Pariġi (1898) / ċessjoni Spanjola | 10 ta ’Diċembru, 1898  |
|  -  | Kostituzzjoni ta 'Malolos / l-Ewwel Repubblika Filippina | 21 ta ’Jannar, 1899  |
|  -  | Tydings – McDuffie Att | 24 ta ’Marzu, 1934  |
|  -  | Commonwealth tal-Filippini | 14 ta ’Mejju, 1935  |
|  -  | Trattat ta 'Manila / Indipendenza mill-Istati Uniti | 4 ta 'Lulju, 1946  |
|  -  | Kostituzzjoni kurrenti | 2 ta 'Frar, 1987  |
| Erja |
|  -  | Total | 300,000 km2 (72) 120,000 mil kwadru  |
|  -  | Ilma (%) | 0.61 |
| Popolazzjoni |
|  -  | stima tal-Lulju 2020 | 109,180,815 (13) |
|  -  | ċensiment tal-2015 | 100,981,437  |
|  -  | Densità | 336/km2 (47) 870.2/mili kwadri |
| **PGD** (PSX) | stima tal-2020 |
|  -  | Total | $1.110 triljun (27) |
|  -  | Per capita | $10,094 (112) |
| **PGD** (nominali) | stima tal-2020 |
|  -  | Total | $383 biljun (32) |
|  -  | Per capita | $3,484 (125) |
| **IŻU** (2018) |  0.712 (għoli) (106) |
| Valuta | Peso (₱) (`PHP`)  |
| Żona tal-ħin | ĦSF (UTC+8) |
| Kodiċi telefoniku | +63 |
| TLD tal-internet | .ph |

Mount Halcon (Filippin: Bundok Halcon) u (Spanjol: Monte Halcón) hija l-ogħla muntanja fil-gżira ta' Mindoro fil-Filippini. Skont id-dejta l-ġdida maħruġa minn Oriental Mindoro peakvisor mill-2022, għandha elevazzjoni ta' 2,616 metru (8,583 pied) fuq il-livell tal-baħar, ogħla mill-istimi preċedenti ta' 2,586 m (8,484 pied). Hija t-23 l-ogħla quċċata fil-Filippini u s-37 l-ogħla quċċata ta' gżira fid-Dinja. L-għoljiet wieqfa tiegħu qalgħuha r-reputazzjoni li hija waħda mill-aktar muntanji diffiċli u teknikament ta' sfida biex jitilgħu fil-Filippini. L-ewwel tlugħ dokumentat saret fl-1906 mill-botaniku Amerikan Elmer Drew Merrill u parti ta' forestrija u persunal militari.
**Filippini** (Lingwa Filippina: *Pilipinas*, Lingwa Ingliża: *Philippines*, Lingwa Spanjola: *Filipinas*), uffiċjalment **Repubblika tal-Filippini** (Lingwa Filippina: *Republika ng Pilipinas*, Lingwa Ingliża: *Republic of the Philippines*, Lingwa Spanjola: *República de Filipinas*) huwa pajjiż fl-Asja tal-Lvant bil-belt kapitali tagħha tkun Manila. Il-pajjiż jikkonsisti f'arċipelagu ta '7,641 gżejjer. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti 109-il miljun ċittadin. Huwa l-akbar sebgħin tieni-il pajjiż fid-dinja, it-territorju tiegħu jkopri erja ta' 300,000 kilometru kwadru (120,000 mi kw).

Il-Filippini għandha 7,107 gżejjer. Il-Filippini huwa r-raba' l-akbar pajjiż fid-dinja mingħajr fruntieri tal-art. Luzon hija r-raba' gżira l-aktar popolata fid-dinja b'64 miljun abitant, minbarra li tospita l-kapitali Manila. (huwa t-tielet l-aktar popolati fl-Asja).

### Etimoloġija

Matul l-ispedizzjoni tiegħu tal-1542, l-esploratur Spanjol Ruy López de Villalobos sejjaħ il-gżejjer ta' Leyte u Samar "Felipinas" wara l-Prinċep ta' Asturias, aktar tard Filippu II ta' Kastilja. Eventwalment, l-isem "Las Islas Filipinas" se jintuża għall-possedimenti Spanjoli tal-arċipelagu.  Ismijiet oħra, bħal "Islas del Poniente" (Gżejjer tal-Punent), "Islas del Oriente" (Gżejjer tal-Lvant), isem Ferdinand Magellan, u "San Lázaro" (Gżejjer ta' San Lazzru), kienu użati mill-Ispanjol biex jirreferu għal gżejjer fir-reġjun qabel ma ġiet stabbilita l-ħakma Spanjola.

Matul ir-Rivoluzzjoni Filippina, il-Kungress ta' Malolos ipproklamaha bħala r-Republika Filippina (ir-Repubblika Filippina). L-awtoritajiet kolonjali Amerikani rreferew għall-pajjiż bħala l-Gżejjer Filippini (traduzzjoni tal-isem Spanjol). L-Istati Uniti bdiet tibdel in-nomenklatura tagħha minn "il-Gżejjer Filippini" għal "il-Filippini" fl-Att dwar l-Awtonomija tal-Filippini u l-Liġi Jones. It-titlu uffiċjali "Repubblika tal-Filippini" kien inkluż fil-kostituzzjoni tal-1935 bħala l-isem tal-istat indipendenti futur, u fir-reviżjonijiet kostituzzjonali ta' wara.

### Ġeografija

Il-Filippini huwa pajjiż ġeneralment muntanjuż; L-artijiet għolja jirrappreżentaw 65 fil-mija taż-żona totali tal-pajjiż.
L-ogħla muntanja tagħha hija l-Muntanja Apo f'Mindanao, b'altitudni ta' 2,954 metru (9,692 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-itwal xmara fil-Filippini hija x-Xmara Cagayan fit-Tramuntana ta' Luzon, li tgħaddi għal madwar 520 kilometru (320 mi). Manila Bay, li fuqha tinsab il-belt kapitali ta 'Manila, hija konnessa ma' Laguna de Bay (l-akbar lag tal-pajjiż) mix-Xmara Pasig.

Fit-truf tal-punent taċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku, il-Filippini għandha attività sismika u vulkanika frekwenti.  Ir-reġjun huwa sismikament attiv u nbena minn pjanċi li jikkonverġu flimkien minn direzzjonijiet multipli. Madwar ħames terremoti jiġu rreġistrati kuljum, għalkemm il-biċċa l-kbira huma dgħajfa wisq biex jinħassu. L-aħħar terremoti kbar kienu fl-1976 fil-Golf ta' Moro u fl-1990 f'Luzon. Il-Filippini għandha 23 vulkan attiv; Minnhom, Mayon, Taal, Canlaon u Bulusan għandhom l-ogħla numru ta' eruzzjonijiet irreġistrati.

Il-pajjiż għandu depożiti minerali siewja bħala riżultat tal-istruttura ġeoloġika kumplessa tiegħu u l-livell għoli ta 'attività sismika. Huwa maħsub li għandu t-tieni l-akbar depożiti tad-deheb fid-dinja, depożiti kbar tar-ram, u l-akbar depożiti tal-palladju fid-dinja. Minerali oħra jinkludu kromju, nikil, molibdenu, platinu u żingu. Madankollu, ġestjoni ħażina u infurzar tal-liġi, oppożizzjoni minn komunitajiet indiġeni, u ħsara ambjentali tal-passat ħallew dawn ir-riżorsi fil-biċċa l-kbira tagħhom mhux sfruttati.

Il-Filippini huwa arċipelagu ta' madwar 7,641 gżira, li jkopri erja totali (inklużi korpi ta' ilma interni) ta' madwar 300,000 kilometru kwadru (115,831 sq mi). Firxa ta' 1,850 kilometru (1,150 mi) mit-tramuntana għan-nofsinhar, mill-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar sal-Baħar Celebes, il-Filippini hija mdawwar mal-Baħar Filippin fil-lvant, u l-Baħar Sulu lejn il-Lbiċ. L-akbar 11-il gżira tal-pajjiż huma Luzon, Mindanao, Samar, Negros, Palawan, Panay, Mindoro, Leyte, Cebu, Bohol u Masbate, madwar 95 fil-mija tal-art totali tagħha. Il-kosta tal-Filippini tkejjel 36,289 kilometru (22,549 mi), il-ħames l-itwal fid-dinja, u ż-żona ekonomika esklussiva tal-pajjiż tkopri 2,263,816 km2 (874,064 sq mi).

### Bijodiversità

Il-karabao huwa l-annimal nazzjonali tal-Filippini. Jissimbolizza s-saħħa, il-qawwa, l-effiċjenza, il-perseveranza u x-xogħol iebes.
Il-Filippini huwa pajjiż megadiversi, b'uħud mill-ogħla rati ta' skoperta u endemiżmu fid-dinja (67 fil-mija). B'madwar 13,500 speċi ta 'pjanti fil-pajjiż (3,500 minnhom huma endemiċi), il-foresti tropikali tal-Filippini għandhom varjetà wiesgħa ta' flora: madwar 3,500 speċi ta 'siġar, 8,000 speċi ta' pjanti tal-fjuri, 1,100 felċi ġew identifikati u 998 speċi ta 'orkidej. Il-Filippini għandha 167 mammiferu tal-art (102 speċi endemiċi), 235 rettili (160 speċi endemiċi), 99 anfibji (74 speċi endemiċi), 686 għasfur (224 speċi endemiċi), u aktar minn 20,000 speċi ta 'insetti.

Bħala parti importanti mill-ekoreġjun tat-Trijangolu tal-Qroll, l-ilmijiet tal-Filippini għandhom ħajja tal-baħar unika u diversa u l-ogħla diversità ta 'speċi ta' ħut kostali fid-dinja. Il-pajjiż għandu aktar minn 3,200 speċi ta’ ħut (121 endemiku). L-ilmijiet tal-Filippini jappoġġjaw il-kultivazzjoni tal-ħut, krustaċji, gajdri u alka tal-baħar.

Tmien tipi ewlenin ta 'foresti huma mqassma fil-Filippini: foresti tad-dipterokarpi, foresti tal-bajja, foresti tal-arżnu, foresti molave, foresti montani t'isfel, foresti montani ta' fuq (jew foresta mossy), mangrovi, u foresti ultrabażiċi. Skont stimi uffiċjali, il-Filippini kellhom 7,000,000 ettaru (27,000 sq mi) ta' kopertura tal-foresti fl-2023. Il-qtugħ tas-siġar kien ġie sistematizzat matul il-perjodu kolonjali Amerikan u d-deforestazzjoni kompliet wara l-indipendenza, aċċellerat matul il-presidenza ta' Marcos minħabba konċessjonijiet ta 'siġar mhux regolati. Il-kopertura tal-foresti naqset minn 70 fil-mija taż-żona totali tal-Filippini fl-1900 għal madwar 18.3 fil-mija fl-1999. L-isforzi ta' riabilitazzjoni kienu marġinalment ta' suċċess.

Il-Filippini hija punt prijoritarju għall-konservazzjoni tal-bijodiversità; Għandha aktar minn 200 żona protetta, li ġew estiżi għal 7,790,000 ettaru (30,100 sq mi) mill-2023. Tliet siti fil-Filippini ġew inklużi fil-Lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO: Sikka ta' Tubbataha fil-Baħar ta' Sulu, ix-xmara taħt l-art ta' Puerto Princesa, u s-santwarju tal-ħajja selvaġġa tal-Muntanja Hamiguitan.

### Klima

Mappa tal-Klima Koppen-Geiger tal-Filippini
Mappa tal-Klima tal-Filippini
Maltempati bir-ragħad wara nofsinhar li jġibu x-xita huma komuni fil-Filippini bejn Ġunju u Novembru.
Mappa tal-Klima tal-Filippini (1951-2010)
Il-Filippini għandha klima marittima tropikali li ġeneralment tkun sħuna u umda. Hemm tliet staġuni: staġun niexef u sħun minn Marzu sa Mejju, staġun tax-xita minn Ġunju sa Novembru, u staġun niexef u frisk minn Diċembru sa Frar. Il-monsun tal-Lbiċ (magħruf bħala habagat) idum minn Mejju sa Ottubru, u l-monsun tal-Grigal (amihan) idum minn Novembru sa April.  L-aktar xahar kiesaħ huwa Jannar u l-aktar sħun huwa Mejju. It-temperaturi fil-livell tal-baħar fil-Filippini għandhom tendenza li jkunu fl-istess medda, irrispettivament mil-latitudni; It-temperatura medja annwali hija ta' madwar 26.6 °C (79.9 °F) iżda hija ta' 18.3 °C (64.9 °F) f'Baguio, 1,500 metru (4,900 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-umdità medja tal-pajjiż hija 82 fil-mija.  Ix-xita annwali tilħaq il-5,000 millimetru (200 in) fuq il-kosta muntanjuża tal-lvant, iżda hija inqas minn 1,000 millimetru (39 in) f'xi widien protetti.

Iż-Żona ta' Responsabbiltà tal-Filippini tara 19-il tifuni f'sena tipika, ġeneralment minn Lulju sa Ottubru; tmienja jew disgħa minnhom jagħmlu l-art. L-iktar tifun imxarrab li kien irreġistrat li laqat il-Filippini ħalla 2,210 millimetru (87 pulzieri) f'Baguio mill-14 sat-18 ta' Lulju, 1911. Il-pajjiż huwa fost l-għaxar l-aktar vulnerabbli fid-dinja għat-tibdil fil-klima.

## Organizzazzjoni territorjali

Il-Filippini hija maqsuma fi 17-il reġjun, 81 provinċja, 131 belt, 1,489 muniċipalità, u 42,036 Barangays.

* Manila
* Manila
* Manila
* Manila
* Manila
* Manila
* ManilaManila
* Manila
* Manila
* ManilaManila
* Manila
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Quezon/Quezón
* Davao
* Legazpi
* Legazpi
* Baguió
* Iloílo
* Cebú
* Tacloban
* Pagadían
* Zamboanga
* Cagayán de Oro
* Butuán
* Mindanao Central
* Dumaguete
* Tagbilaran
* Guimarás
* Cápiz
* Bacuit.JPG
* San Fernando
* Ilocos
* Valle del Cagayán
* Tuguegarao
* San Fernando (Pampanga)
* Balanga
* Cabanatúan
* Gapán
* Gapán
* Muñoz
* San José (Nueva Écija)
* Olóngapo
* Ángeles
* San José del Monte
* Malolos
* Tarlac
* Calambá
* Imus
* Batangas
* Batangas
* Taal Volkan
* Antipolo
* Angono
* Baras
* Binangonan
* Cardona
* Jalajala
* Pililla
* Rodríguez
* Lucena
* Sariaya
* Boac
* Gasan
* Mogpog
* North Mindoro
* Taytay
* Cagayancillo
* Puerto Princesa
* Calapán
* Balangkas huwa wieħed mill-barangays ta' Valenzuela, Metro Manila, Filippini. Balangkas, tradott għall-Ingliż ifisser qafas.
* Batangas
* Batangas
* Batangas
* Batangas
* Batangas
* Veduta mill-ajru ta' Batangas, madwar l-1923
* Sulop
* Boac
* Boac
* Marinduque
* Marinduque
* MalolosMalolos
* Malolos
* Malolos
* Malolos
* Malolos
* Malolos
* Santa Barbara
* Santa Barbara
* Santa Barbara
* Iloilo
* Iloilo
* IloiloIloilo
* Iloilo
* IloiloIloilo
* Mogpog

## Reġjun Awtonomu tan-Nazzjon Mora f'Mindanao Musulman

Ir-Reġjun Awtonomu tan-Nazzjon Mora fil-Malaż Musulman ta’ Mindanao: Wilayah Swatabir Bangsa Moro di Muslim Mindanau; bit-Tagalog: Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao), jew in-Nazzjon Mora (Ingliż: Bangsamoro; bil-Malaż: Bangsa Moro), huwa reġjun awtonomu fil-Filippini magħmul minn ħames provinċji: Basilan, Lánao del Sur, Maguindánao, Joló u Tawi-Tawi. Is-sede tal-gvern reġjonali hija Cotabato. Issostitwixxa l-ex Reġjun Awtonomu f'Mindanao Musulman fl-2019.

* Iċ-Ċentru tal-Gvern ta' Bangsamoro kien imdawwal bil-kuluri tal-bandiera ta' Bangsamoro bħala parti miċ-ċelebrazzjoni ta' Eid'l Fitr.
* Bandiera
* Tarka
* Post ta' Bangsamoro fil-Filippini.
* Provinċji tar-reġjun Bangsamoro fil-Filippini
* Lag Sebu fin-Nofsinhar Cotabato
* Vintass
* Cotobato
* Bandiera ta' Cotobato
* Tarka ta' Cotobato
* Isabela de Basilan
* Bandiera ta' Isabela de Basilan
* Basilan 6 Distrett fl-1899.
* Marawi
* Bandiera ta' Marawi
* Tarka ta' Marawi
* Jerife Aguak
* Mappa ta' Jerife Aguak
* Kapitolu Provinċjali ta' Joló/Tiyanggi
* Bandiera ta' Jolo/Joló/Tiyanggi
* Tarka ta' Jolo/Joló/Tiyanggi
* Bongao
* Bandiera ta' Bongao
* Bandiera ta' Lamitan

Fit-terminoloġija soċjopolitika Filippina, il-Moros huma l-abitanti tradizzjonalment Musulmani ta 'Mindanao, maqsuma fi tlettax-il grupp etniku. L-isem Moorish ingħata lilhom mill-Kastilja sa mis-seklu 16, li bih ħatru lill-Musulmani tal-Afrika ta’ Fuq.

Sa mis-sittinijiet, huma organizzaw biex jiksbu l-indipendenza, immexxija mis-sultani u nobbli tagħhom. L-organizzazzjonijiet ewlenin li rrappreżentaw jew jirrappreżentaw lill-Moor huma:

* Moviment għall-Indipendenza ta' Mindanao,
* Organizzazzjoni għall-Ħelsien ta' Bangsa Moro,
* Front ta' Liberazzjoni Nazzjonali ta' Moro u Armata Popolari ta' Moro,
* Front tal-Ħelsien Iżlamiku Moro,
* Il-Moviment Demokratiku u Popolari ta' Mindanao,
* Organizzazzjoni Rivoluzzjonarja tal-Moors,
* Organizzazzjoni tal-Liberazzjoni u Reżistenza Moorish.
* Il-Moros tal-Filippini (speċjalment dawk li jgħixu barra r-reġjun awtonomu) jużaw bandiera nazzjonali magħmula minn 19-il strixxa orizzontali li jalternaw ħodor u abjad u fiċ-ċentru rettangolu aħdar u n-nofs tan-nofs abjad, stilla u xabla.

### Provinċji

| Provinċja | Kapital | Popolazzjoni (2000) | Żona (km²) | Densità pob. (km²) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Basilán | Lamitan | 408 520 | 1994,1 | 204,9 |
| Lanao del Sur | Marawi | 1 138 544 | 12 051,9 | 94,5 |
| Maguindanao | Shariff Aguak | 1 273 715 | 7142 | 178,3 |
| Sulu | Joló | 849 670 | 2135,3 | 397,9 |
| Tawi-Tawi | Bongao | 450 346 | 3426,6 | 131,4 |
| Belt ta' Cotabato |  | 271 786 | 9,008.90 | 3,478.36 |

## Referenzi

Żball fl-użu tar-referenzi: It-tikketti `<ref>` jeżistu għal grupp bl-isem "Nota" imma l-ebda tikketta `<references group="Nota"/>` rispettiva ma nstabet