# Lagomorpha

| Lagomorfi Firxa tal-fossili: Kmieni ħafna fl-Eocene sa Reċenti |
| --- |
|  |
| Liebru ta' denbu iswed, *Lepus californicus* |
| Klassifikazzjoni xjentifika |
| Renju: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Klassi: | Mammalia  |
| Sottoklassi: | Theria  |
| Infraklassi: | Eutheria  |
| Superordni: | Euarchontoglires  |
| Ordni: | Lagomorpha Brandt, 1855 |
| Familji |
|
Leporidae
Ochotonidae
Prolagidae (estint) |
|  |
| firxa tal-Lagomorfi |

Ras ta' skeletru ta' Liebru Ewropew *Lepus europaeus*
Snien inċisivi tal-lagomorfi li ma ntiklux ma' l-ikel. i - l-ewwel par ta' inċisivi, i2 - it-tieni par ta' inċisivi fuq wara ta' l-ewwel par, inċisivi tipiċi tal-Lagomorfi.
Il-Lagomorfi fis-singular lagomorfu (Grieg "lagos" liebru: + "morphē" forma), li jiffurmaw l-ordni Lagomorpha, huma l-Fniek, il-Liebri u l-Piki. Dawn il-mammiferi plaċentati jinqasmu f'2 familji, il-Leporidae (fniek u liebri) u Ochotonidae (piki).

L-ispeċijiet lagomorfi jixbħu r-rodituri (l-ispeċijiet tal-ordni Rodenzja) u sas-seklu 20 dawn kienu kklassifikati bħala superfamilja fl-istess ordni. Minn dak iż-żmien 'l hawn il-klassifikazzjoni tagħhom inbidlet u ġew miġbura fl-ordni Lagomorpha għalihom biss. Għal ċertu żmien kien komuni li jitqiesu bħala relatati biss mill-bogħod mar-rodituri u li x-xebħ kien superfiċjali. Madankollu, minn studji ġenetiċi ħareġ li għalkemm huma distinti mir-rodituri, huma relatati fil-qrib sew, wara kollox.

## Karatteristiċi

* Il-Lagomorfi, għandhom 4 snien ta' quddiem jew inċisivi par wara l-ieħor (u mhux 2 biss bħar-rodituri) fix-xedaq ta' fuq.
* Il-Lagomorfi, jieklu biss ħxejjex (mhux bħar-rodituri, li jieklu kemm laħam u ħaxix)
* Il-Lagomorfi fir-raġel l-iscrotum (il-borża tal-ġilda li jkun hemm fiha t-testikoli) qiegħda quddiem jew fuq il-pene u mhux taħt.
* Fil-pene tal-lagomorfi m'hemmx għadma (il-baculum) (waqt li r-rodituri għandhom)
* Fil-Lagomorfi l-ikel jgħaddi darbtejn mis-sistema tad-diġestjoni tagħhom, billi jerġgħu jieklu l-cecotropes li jarmi ġisimhom għall-ewwel darba, dan jagħmluh biex jieħdu dak kollu li hu possibli bħala nutrimenti mid-dieta veġetarjana tagħhom.

## Klassifikazzjoni

* Ordni Lagomorpha
	+ Familja Ochotonidae
		- Ġeneru *Ochotona*
			* Sottoġeneru *Pika*: piki tat-Tramuntana
				+ Pika Alpina, *Ochotona alpina*
				+ Pika tal-fidda, *Ochotona argentata*
				+ Pika tal-kullar, *Ochotona collaris*
				+ Pika ta' Hoffmann, *Ochotona hoffmanni*
				+ Pika tat-Tramuntana jew Pika tas-Siberja, *Ochotona hyperborea*
				+ Pika ta' Pallas, *Ochotona pallasi*
				+ Pika Amerikana, *Ochotona princeps*
				+ Pika ta' Turuchan, *Ochotona turuchanensis*
			* Sottoġeneru *Ochotona*: piki tal-isteppe
				+ Pika ta' Gansu jew Pika Griża, *Ochotona cansus*
				+ Pika tax-xofftejn suwed, *Ochotona curzoniae*
				+ Pika ta' Daurian, *Ochotona dauurica*
				+ Pika ta' Tsing-ling, *Ochotona huangensis*
				+ Pika ta' Nubra, *Ochotona nubrica*
				+ Pika ta' l-isteppa, *Ochotona pusilla*
				+ Pika tal-Afganistan, *Ochotona rufescens*
				+ Pika ta' Moupin, *Ochotona thibetana*
				+ Pika ta' Thomas, *Ochotona thomasi*
			* Sottoġeneru *Conothoa*: piki tal-muntanji
				+ Pika ħamra taċ-Ċina, *Ochotona erythrotis*
				+ Pika ta' Forrest, *Ochotona forresti*
				+ Pika ta' Gaoligong, *Ochotona gaoligongensis*
				+ Pika ta' Glover, *Ochotona gloveri*
				+ Pika tal-Ħimalaja, *Ochotona himalayana*
				+ Pika ta' Ili, *Ochotona iliensis*
				+ Pika ta' Kozlov, *Ochotona koslowi*
				+ Pika ta' Ladak, *Ochotona ladacensis*
				+ Pika tal-widnejn kbar, *Ochotona macrotis*
				+ Pika ta' Muli, *Ochotona muliensis*
				+ Pika sewda, *Ochotona nigritia*
				+ Pika ta' Royle, *Ochotona roylei*
				+ Pika ħamra tat-Turkestan, *Ochotona rutila*
	+ Familja Prolagidae (estinta)
		- Ġeneru *Prolagus*
			* Pika ta' Sardinja, Prolagus sardus (estint)
	+ Familja Leporidae : Fniek u Liebri
		- Ġeneru *Pentalagus*
			* Fenek ta' Amami jew Fenek ta' Ryukyu, *Pentalagus furnessi*
		- Ġeneru *Bunolagus*
			* Fenek tax-xmara, *Bunolagus monticularis*
		- Ġeneru *Nesolagus*
			* Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra, *Nesolagus netscheri*
			* Fenek tal-istrixxi ta' Annam, *Nesolagus timminsi*
		- Ġeneru *Romerolagus*
			* Fenek tal-vulkan jew Teporingo, *Romerolagus diazi*
		- Ġeneru *Brachylagus*
			* Fenek pigmew, *Brachylagus idahoensis*
		- Ġeneru *Sylvilagus*
			* Sottoġeneru *Tapeti*
				+ Fenek tal-art mistgħadra, *Sylvilagus aquaticus*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-foresta jew Tapeti, *Sylvilagus brasiliensis*
				+ Fenek ta' denbu qotni ta' Dice, *Sylvilagus dicei*
				+ Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, *Sylvilagus insonus*
				+ Fenek tal-bassasa, *Sylvilagus palustris*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-artijiet baxxi tal-Veneżwela, *Sylvilagus varynaensis*
			* Sottoġeneru *Sylvilagus*
				+ Fenek ta' denbu qotni tad-deżert, *Sylvilagus audubonii*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Manzano, *Sylvilagus cognatus*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-Messiku, *Sylvilagus cunicularis*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant, *Sylvilagus floridanus*
				+ Fenek tat-Tres Marias, *Sylvilagus graysoni*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji, *Sylvilagus nuttallii*
				+ Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Appalach jew Fenek ta' denbu qottni skur, *Sylvilagus obscurus*
				+ Fenek robust, *Sylvilagus robustus*
				+ Fenek ta' denbu qotni ta' l-Ingilterra l-Ġdida, *Sylvilagus transitionalis*
			* Sottoġeneru *Microlagus*
				+ Fenek xkupilja, *Sylvilagus bachmani*
				+ Fenek xkupilja ta' San Jose, *Sylvilagus mansuetus*
		- Ġeneru *Oryctolagus*
			* Fenek Ewropew, *Oryctolagus cuniculus*
		- Ġeneru *Poelagus*
			* Fenek ta' Bunyoro, *Poelagus marjorita*
		- Ġeneru *Caprolagus*
			* Fenek ta' Assam jew Liebru ispidu, *Caprolagus hispidus*
		- Ġeneru *Pronolagus*
			* Liebru l-ġebel aħmar ta' Natal, *Pronolagus crassicaudatus*
			* Liebru l-ġebel aħmar ta' Jameson, *Pronolagus randensis*
			* Liebru l-ġebel aħmar ta' Smith, *Pronolagus rupestris*
			* Liebru l-ġebel aħmar ta' Hewitt, *Pronolagus saundersiae*
		- Ġeneru *Lepus*
			* Sottoġeneru *Macrotolagus*
				+ Liebru antilop, *Lepus alleni*
			* Sottoġeneru *Poecilolagus*
				+ Liebru taż-żarbuna tas-silġ, *Lepus americanus*
			* Sottoġeneru *Lepus*
				+ Liebru tal-Artiku, *Lepus arcticus*
				+ Liebru tal-Alaska, *Lepus othus*
				+ Liebru tal-muntanji, *Lepus timidus*
			* Sottoġeneru *Proeulagus*
				+ Liebru ta' denbu iswed, *Lepus californicus*
				+ Liebru tal-ġnub bojod, *Lepus callotis*
				+ Liebru ta' Kap, *Lepus capensis*
				+ Liebru ta' Tehuantepec, *Lepus flavigularis*
				+ Liebru iswed, *Lepus insularis*
				+ Liebru tax-xgħari, *Lepus saxatilis*
				+ Liebru tad-deżert, *Lepus tibetanus*
				+ Liebru ta' Tolai, *Lepus tolai*
			* Sottoġeneru *Eulagos*
				+ Liebru xkupa, *Lepus castroviejoi*
				+ Liebru ta' Yunnan, *Lepus comus*
				+ Liebru Korean, *Lepus coreanus*
				+ Liebru Korsikan, *Lepus corsicanus*
				+ Liebru Ewropew, *Lepus europaeus*
				+ Liebru ta' Granada, *Lepus granatensis*
				+ Liebru Manċurjan, *Lepus mandshuricus*
				+ Liebru sufi, *Lepus oiostolus*
				+ Liebru tal-altipjan ta' l-Etjopja, *Lepus starcki*
				+ Liebru ta' denbu abjad, *Lepus townsendii*
			* Sottoġeneru *Sabanalagus*
				+ Liebru Etjopjan, *Lepus fagani*
				+ Liebru tas-savana Afrikana, *Lepus microtis*
			* Sottoġeneru *Indolagus*
				+ Liebru ta' Hainan, *Lepus hainanus*
				+ Liebru Indjan, *Lepus nigricollis*
				+ Liebru ta' Burma, *Lepus peguensis*
			* Sottoġeneru *Sinolagus*
				+ Liebru Ċiniż, *Lepus sinensis*
			* Sottoġeneru *Tarimolagus*
				+ Liebru ta' Yarkand, *Lepus yarkandensis*
			* Sottoġeneru *incertae sedis*
				+ Liebru Ġappuniż, *Lepus brachyurus*
				+ Liebru Abissinjan, *Lepus habessinicus*

## Referenzi

* Hoffmann, Robert S., Andrew T. Smith (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 185-211. ISBN 0-8018-8221-4.
* The Paleobiology Database.
* Tassonomija tal-Mammiferi.