# Fenek

| Fniek |
| --- |
|  |
| Fenek ta' denbu qotni tad-deżert (*Sylvilagus audubonii*) |
| Klassifikazzjoni xjentifika |
| Renju: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Klassi: | Mammalia  |
| Sottoklassi: | Theria  |
| Infraklassi: | Eutheria  |
| Superordni: | Euarchontoglires  |
| Ordni: | Lagomorpha  |
| Familja: | Leporidae  |
| Ġeneri |
| * *Pentalagus*
* *Bunolagus*
* *Nesolagus*
* *Romerolagus*
* *Brachylagus*
* *Sylvilagus*
* *Oryctolagus*
* *Poelagus*
* *Pronolagus*
* *Caprolagus*
 |

Snien inċisivi tal-lagomorfi li ma ntiklux ma' l-ikel. i - l-ewwel par ta' inċisivi, i2 - it-tieni par ta' inċisivi fuq wara ta' l-ewwel par, inċisivi tipiċi tal-Lagomorfi.
Il-Fniek huma mammiferi żgħar tal-familja Leporidae ta' l-ordni Lagomorpha, mifruxa mal-biċċa l-kbira tad-dinja. Hemm 10 ġeneri differenti li jiklassifikaw bħala fniek, għalkemm uħud minn dawn magħrufa bħala liebri bl-ismijiet komuni.

L-aktar ġeneru ta' suċċess bl-akbar numru ta' speċi huwa *Sylvilagus* il-fniek ta' denbhom qotni jew kif jissejjħu ukoll denb qotni u denb il-qoton li jiġbor fiħ madwar 16-il speċi. L-aktar speċi komuni hija l-Fenek Ewropew (*Oryctolagus cuniculus*) u fost l-aktar rari, ristretti ġeografikament u fil-periklu ta' estinzzjoni hemm il-Fenek tax-xmara (*Bunolagus monticularis*) ta' l-Afrika, l-Fenek tal-vulkan (*Romerolagus diazi*) tal-Messiku u l-Fenek ta' Amami (*Pentalagus furnessi*) tal-Ġappun. L-iżgħar speċi hija l-Fenek pigmew (*Brachylagus idahoensis*) ta' l-Amerika ta' fuq u fost l-isbaħ hemm iż-2 speċi ta' fniek bl-istrixxi tal-ġeneru *Nesolagus*. Fost il-partikolaritajiet insibu l-Fenek ta' Bunyoro (*Poelagus marjorita*) fejn il-ġenitali ta' l-irġiel u n-nisa minn barra għandhom l-istess forma u l-5 speċi tal-ġeneri *Pronolagus* u *Caprolagus* li għalkemm ħafna drabi jissejħu liebri dawn huma fniek.

Dawn l-ispeċi ta' fniek, flimkien mal-liebri tal-ġeneru *Lepus* u l-piki, jiffurmaw l-ordni kollu Lagomorpha.

Id-differenza prinċipali bejn il-fniek u l-liebri hija l-mod kif jitwieldu ż-żrameġ. Waqt li ż-żrameġ tal-liebri jitwieldu b'għajnejhom miftuħa, miksijin bil-pil u ferm attivi minn ftit żmien wara li jaraw id-dawl, dawk tal-fniek jitwieldu għomja, mingħajr pil u totalment dippendenti fuq l-omm. Differenzi oħra b' eċċezzjonijiet żgħar minn uħud mill-ispeċi huma li l-fniek normalment huma iċken, għandhom widnejn iqsar, ma għandhomx marki suwed fil-pil (eż. it-truf tal-widnejn u d-denb) u jgħixu f'bejtiet taħt l-art, fejn fil-każ tal-liebri meta jagħmlu l-bejta din tkun vera sempliċi u ssir f'wiċċ l-art, qalb il-ħaxix għoli.

## Klassifikazzjoni

Il-fniek (flimkien mal-liebri) darba kienu jagħmlu parti mill-ordni Rodentia (ir-rodituri jew gerriema) fis-sottordni Duplicidentata dan sal-1912, meta ġew mifruda u wara miġbura flimkien mal-piki fl-ordni Lagomorpha għalihom biss.L-akbar fenka li qatt instabet ija f'malta gewwa il-lokalita tal-maarsa semewa tiziana vassallo

* Ordni Lagomorpha
	+ Familja Ochotonidae
		- Ġeneru *Ochotona*
			* Sottoġeneru *Pika*: Piki tat-Tramuntana
				+ Pika Alpina, *Ochotona alpina*
				+ Pika tal-fidda, *Ochotona argentata*
				+ Pika tal-kullar, *Ochotona collaris*
				+ Pika ta' Hoffmann, *Ochotona hoffmanni*
				+ Pika tat-Tramuntana jew Pika tas-Siberja, *Ochotona hyperborea*
				+ Pika ta' Pallas, *Ochotona pallasi*
				+ Pika Amerikana, *Ochotona princeps*
				+ Pika ta' Turuchan, *Ochotona turuchanensis*
			* Sottoġeneru *Ochotona*: Piki tal-isteppe
				+ Pika ta' Gansu jew Pika Griża, *Ochotona cansus*
				+ Pika tax-xofftejn suwed, *Ochotona curzoniae*
				+ Pika ta' Daurian, *Ochotona dauurica*
				+ Pika ta' Tsing-ling, *Ochotona huangensis*
				+ Pika ta' Nubra, *Ochotona nubrica*
				+ Pika ta' l-isteppa, *Ochotona pusilla*
				+ Pika tal-Afganistan, *Ochotona rufescens*
				+ Pika ta' Moupin, *Ochotona thibetana*
				+ Pika ta' Thomas, *Ochotona thomasi*
			* Sottoġeneru *Conothoa*: Piki tal-muntanji
				+ Pika ħamra taċ-Ċina, *Ochotona erythrotis*
				+ Pika ta' Forrest, *Ochotona forresti*
				+ Pika ta' Gaoligong, *Ochotona gaoligongensis*
				+ Pika ta' Glover, *Ochotona gloveri*
				+ Pika tal-Ħimalaja, *Ochotona himalayana*
				+ Pika ta' Ili, *Ochotona iliensis*
				+ Pika ta' Kozlov, *Ochotona koslowi*
				+ Pika ta' Ladak, *Ochotona ladacensis*
				+ Pika tal-widnejn kbar, *Ochotona macrotis*
				+ Pika ta' Muli, *Ochotona muliensis*
				+ Pika sewda, *Ochotona nigritia*
				+ Pika ta' Royle, *Ochotona roylei*
				+ Pika ħamra tat-Turkestan, *Ochotona rutila*
	+ Familja Prolagidae (maħsuba estinta)
		- Ġeneru *Prolagus* (maħsub estint)
			* *Prolagus sardus* (maħsuba estinta)
	+ Familja Leporidae
		- Sottofamilja Caprolaginae
			* Ġeneru *Bunolagus*
				+ Fenek tax-xmara, *Bunolagus monticularis*
			* Ġeneru *Caprolagus*
				+ Fenek ta' Assam jew Liebru ispidu, *Caprolagus hispidus*
			* Ġeneru *Pentalagus*
				+ Fenek ta' Amami jew Fenek ta' Ryukyu, *Pentalagus furnessi*
			* Ġeneru *Pronolagus*
				+ Liebru l-ġebel aħmar ta' Natal, *Pronolagus crassicaudatus*
				+ Liebru l-ġebel aħmar ta' Jameson, *Pronolagus randensis*
				+ Liebru l-ġebel aħmar ta' Smith, *Pronolagus rupestris*
				+ Liebru l-ġebel aħmar ta' Hewitt, *Pronolagus saundersiae*
		- Sottofamilja Leporinae
			* Tribù Romerolagini
			* Ġeneru *Brachylagus*
				+ Fenek pigmew, *Brachylagus idahoensis*
			* Ġeneru *Romerolagus*
				+ Fenek tal-vulkan jew Teporingo, *Romerolagus diazi*
			* Tribù Leporini
				+ Ġeneru *Lepus*
					- Sottoġeneru *incertae sedis*
						* Liebru Ġappuniż, *Lepus brachyurus*
						* Liebru Abissinjan, *Lepus habessinicus*
					- Sottoġeneru *Macrotolagus*
						* Liebru antilop jew Fenek ħmar antilop, *Lepus alleni*
					- Sottoġeneru *Poecilolagus*
						* Liebru taż-żarbuna tas-silġ, *Lepus americanus*
					- Sottoġeneru *Lepus*
						* Liebru tal-Artiku, *Lepus arcticus*
						* Liebru tal-Alaska, *Lepus othus*
						* Liebru tal-muntanji, *Lepus timidus*
					- Sottoġeneru *Proeulagus*
						* Liebru ta' denbu iswed jew Fenek ħmar ta' denbu iswed, *Lepus californicus*
						* Liebru tal-ġnub bojod jew Fenek ħmar tal-ġnub bojod, *Lepus callotis*
						* Liebru ta' Kap, *Lepus capensis*
						* Liebru ta' Tehuantepec jew Fenek ħmar ta' Tehuantepec, *Lepus flavigularis*
						* Liebru iswed jew Fenek ħmar iswed, *Lepus insularis*
						* Liebru tax-xgħari, *Lepus saxatilis*
						* Liebru tad-deżert jew Liebru tar-ramel, *Lepus tibetanus*
						* Liebru ta' Tolai, *Lepus tolai*
					- Sottoġeneru *Eulagos*
						* Liebru xkupa, *Lepus castroviejoi*
						* Liebru ta' Yunnan, *Lepus comus*
						* Liebru Korean, *Lepus coreanus*
						* Liebru Taljan jew Liebru Korsikan, *Lepus corsicanus*
						* Liebru Ewropew, *Lepus europaeus*
						* Liebru ta' Granada, *Lepus granatensis*
						* Liebru Manċurjan, *Lepus mandshuricus*
						* Liebru sufi, *Lepus oiostolus*
						* Liebru tal-altipjan ta' l-Etjopja, *Lepus starcki*
						* Liebru ta' denbu abjad jew Fenek ħmar ta' denbu abjad, *Lepus townsendii*
					- Sottoġeneru *Sabanalagus*
						* Liebru Etjopjan, *Lepus fagani*
						* Liebru tas-savana Afrikana, *Lepus microtis*
					- Sottoġeneru *Indolagus*
						* Liebru ta' Hainan, *Lepus hainanus*
						* Liebru Indjan, *Lepus nigricollis*
						* Liebru ta' Burma, *Lepus peguensis*
					- Sottoġeneru *Sinolagus*
						* Liebru Ċiniż, *Lepus sinensis*
					- Sottoġeneru *Tarimolagus*
						* Liebru ta' Yarkand, *Lepus yarkandensis*
				+ Ġeneru *Nesolagus*
					- Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra, *Nesolagus netscheri*
					- Fenek tal-istrixxi ta' Annam, *Nesolagus timminsi*
				+ Ġeneru *Oryctolagus*
					- Fenek Ewropew, *Oryctolagus cuniculus*
				+ Ġeneru *Poelagus*
					- Fenek ta' Bunyoro, *Poelagus marjorita*
				+ Ġeneru *Sylvilagus*
					- Sottoġeneru *Tapeti*
						* Fenek tal-art mistgħadra, *Sylvilagus aquaticus*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-foresta jew Tapeti, *Sylvilagus brasiliensis*
						* Fenek ta' denbu qotni ta' Dice, *Sylvilagus dicei*
						* Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, *Sylvilagus insonus*
						* Fenek tal-bassasa, *Sylvilagus palustris*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-artijiet baxxi tal-Veneżwela, *Sylvilagus varynaensis*
					- Sottoġeneru *Sylvilagus*
						* Fenek ta' denbu qotni tad-deżert, *Sylvilagus audubonii*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Manzano, *Sylvilagus cognatus*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-Messiku, *Sylvilagus cunicularis*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant, *Sylvilagus floridanus*
						* Fenek tat-Tres Marias, *Sylvilagus graysoni*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji, *Sylvilagus nuttallii*
						* Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Appalach, *Sylvilagus obscurus*
						* Fenek ta' denbu qotni ta' l-Ingilterra l-Ġdida, *Sylvilagus transitionalis*
						* Fenek robust, *Sylvilagus robustus*
					- Sottoġeneru *Microlagus*
						* Fenek xkupilja, *Sylvilagus bachmani*
						* Fenek xkupilja ta' San Jose, *Sylvilagus mansuetus*

## Referenzi

* Hoffmann, Robert S., Andrew T. Smith (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 185-211. ISBN 0-8018-8221-4.

## Ħoloq esterni

*  House Rabbit Society: An international nonprofit organization that rescues rabbits and educates the public on rabbit care and behavior.
*  The Language of Lagomorphs
*  Rabbits as Cultural Symbols in Narrative
*  Rabbits as Archetypal Symbols in Literature