# Ordni (bijoloġija)

Il-livelli varji tas-sistema ta' klassifikazzjoni xjentifika.

---

Il-ġerarkija tal-ikbar tmien gradi tassonomiċi tal-klassifikazzjoni xjentifika.
**Ordni** (bil-Latin: *ordo*) hija takson fil-klassifikazzjoni xjentifika tal-organiżmi ħajjin. L-ordni bħala takson fil-ġerarkija obbligatorja qiegħed eżatt taħt il-klassi u livell aktar 'il fuq mill-familja. Fil-ġerarkija tat-tassonomija kumplessa, l-ordni tinsab il-mirordni u s-sottordni.

## Ġerarkija tal-livelli

Għal xi kladi, jintużaw xi klassifikazzjonijiet addizzjonali, imma mhux kollha huma rikonoxxuti uffiċjalment.

| Isem | Tifsira tal-prefiss | Eżempju |
| --- | --- | --- |
| Magnordni | *magnus*: kbir | Epitheria |
| Superordni | *super*: 'il fuq | Euarchontoglires |
| Grandordni | *grand*: kbir | Euarchonta |
| Mirordni | *mirus*: sabiħ | Primatomorpha |
| Ordni |  | Primati |
| Sottordni | *sotto*: taħt | Haplorrhini |
| Infrordni | *infra*: taħt | Simiiformes |
| Parvordni | *parvus*: żgħir | Catarrhini |

Fil-klassifikazzjoni tagħhom tal-mammiferi tal-1998, McKena u Beel użaw żewġ livelli addizzjonali bejn superordni u ordni: "grandordni" u "mirordni".

## Storja tal-kunċett

L-ordni bħala livell u b'isem distint fil-klassifikazzjoni xjentifika (u mhux imsejjaħ biss bħala *ġeneru ogħla* (bil-Latin *genus summum*)) kien ġie introdott għall-ewwel darba minn botanist Ġermaniż Augustus Quirinus Rivinus, iżda kien Carolus Linnaeus li użah l-ewwel ta' spiss biex jaqsam it-tliet renji tan-natura (minerali, pjanti u annimali) fis-*Systema Naturae* tal-1735.

### Botanika

Il-qoxra tal-edizzjoni tal-1758 ta' *Systema Naturæ* ta' Linnaeus
Wieħed irid jiġbed l-attenzjoni li l-ordnijiet ta' Carolus Linnaeus għal pjanti f'*Systema Naturae* u f'*Species Plantarum*, kienu strettament artifiċjali u li kienu introdotti biex jaqsmu l-klassijiet artifiċjali fi gruppi iżgħar biex wieħed ikun jista' jifhem aħjar. Meta l-kelma *ordo* kienet użata ta' spiss għal unità naturali ta' pjanti f'xogħlijiet tas-seklu 19 bħal *Prodromus* ta' de Candolle u l-*Genera Plantarum* ta' Bentham u Hooker, din kienet tindika taksa li llum għandhom livell ta' familja.

F'pubblikazzjonijiet botaniċi Franċiżi ta' Michel Adanson bħal *Familles naturelles des plantes* (1763) u sal-aħħar tas-seklu 19, il-kelma *famille* kienet użata bħala l-ekwivalenti tal-kelma bil-Latin *ordo*. Din l-ekwivalenza kienet spjegata espliċitament f'*Lois de la nomenclature botanique* (1868) ta' Alphonse De Candolle's, il-predeċessur ta' *International Code of Botanical Nomenclature*.

Fl-ewwel *Regoli* tan-nomenklatura botanika internazzjonali tal-1906 il-kelma familja (*familia*) ingħatat il-livell ta' "famille" fil-pubblikazzjonijiet bil-Franċiż, waqt li l-kelma ordni (*ordo*) ingħatat livell ogħla, dak il-livell li fis-seklu 19 ħafna drabi kien jissejjaħ koħort (bil-Latin *cohors*, plural *cohortes*).

Uħud mill-ismijiet tal-familji fl-"ordnijiet naturali" ta' Carolus Linnaeus baqgħu jintużaw u anke ftit mill-ismijiet tal-gruppi naturali li kienu ġew rikonoxxuti minn Linnaeus bħala ordnijiet fil-klassifikazzjoni naturali tiegħu baqgħu aċċettati u wżati sal-lum (eż. *Palmae* jew *Labiatae*).

### Żooloġija

Fiż-żooloġija, l-ordnijiet ta' Linnaeus kienu wżati aktar ta' spiss. Dawn l-ordnijiet fil-parti żooloġika tas-*Systema Naturae* kienu jirreferu għal gruppi naturali. Uħud mill-ismijiet tal-ordnijiet għadhom jintużaw sal-lum (eż. Lepidoptera, l-ordni tal-friefet u l-ordni Diptera tad-dubbien u n-nemus).

## Referenzi