Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hutan hujan tropika

Kawasan hutan hujan Amazon di Brazil. Hutan hujan tropika Amerika Selatan mengandungi biodiversity terluas bagi spesies di Bumi.
**Hutan hujan tropika** merupakan jenis sistem eko yang wujud secara kasarnya dalam garis lintang 28 darjah utara atau selatan garis khatulistiwa (dalam zon khatulistiwa antara Garisan Sartan dan Garisan Jadi).Hutan hujan tropika merangkumi 10 peratus daripada kawasan darat bumi . Sistem eko ini mengalami suhu purata tinggi dan sejumlah besar hujan. Hutan hujan boleh didapati di Asia, Australia, Afrika, Amerika Selatan, Amerika Tengah, Mexico dan kebanyakan kepulauan Pasifik, Caribbean dan Lautan Hindi. Dalam pengelasan biome Tabung Kehidupan Liar Sedunia, hutan hujan tropika sering dianggap sebagai jenis hutan basah tropika (atau hutan daun lebar lembap tropika) dan mungkin juga dirujuk sebagai *hutan hujan malar hijau khatulistiwa tanah rendah*.

## Overview

Hutan hujan sungai Amazon di Peru
**Hutan hujan tropika** boleh dicirikan dalam dua perkataan: panas dan basah. Suhu purata bulanan melebihi 18 °C (64 °F) semasa sepanjang bulan setahun. Purata hujan tahunan tidak kurang dari 168 cm (66 in) dan boleh melebihi 1,000 cm (390 in) sungguhpun ia biasanya terletak antara 175 cm (69 in) dan 200 cm (79 in). Kelembapan tahap tinggi ini sering kali menghasilkan keadaan tanah yang tidak subur akibat baja boleh larut dihanyutkan air.

## Sumber akademik

* *Agricultural and Forest Meteorology*
* *Annals of Botany*
* *Austral Ecology*
* *Biodiversity and Conservation*, ISSN: 0960-3115 eISSN: 1572-9710
* *Biological Conservation*
* *Diversity and Distributions*
* *Ecological Indicators*
* *Ecological Management & Restoration*
* *Ecoscience*
* *Journal of Tropical Ecology*
* *Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology*
* *Studies on Neotropical Fauna and Environment*

## Bacaan lanjut

* List of tropical and subtropical moist broadleaf forests ecoregions
* Palaeogeography
* Rainforest
* Temperate rain forest
* Tropical and subtropical moist broadleaf forests
* Tropical rainforest climate
* Tropical Africa

## Rujukan

## Pautan luar

* Rainforest Action Network
* EIA forest reports: Investigations into illegal logging.
* Tropical Teak: Report on Preventing Illegal Logging Through Sustainable Forestry Practices
* EIA in the USA Diarkibkan 2016-02-26 di Wayback Machine Reports and info.
* Rain Forest Info from Blue Planet Biomes
* Passport to Knowledge Rainforests
* Rainforest protection
* Amazon - What you can do
* Protect Ancient Fores
# Citah

| Citah Julat zaman: Pleistosen–Holosen,  |
| --- |
|  |
| Citah Afrika Selatan (*Acinonyx jubatus jubatus*) |
|  |
| Koleksi akustik citah |
| Status pemuliharaan |
|  Terjejas  (IUCN 3.1) |
| Pengelasan saintifik  |
| Domain: | Eukaryota |
| Alam: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Kelas: | Mammalia |
| Order: | Carnivora |
| Suborder: | Feliformia |
| Keluarga: | Felidae |
| Subkeluarga: | Felinae |
| Genus: | *Acinonyx* |
| Spesies: | A. jubatus |
| Nama binomial |
| Acinonyx jubatus (Schreber, 1775) |
| Subspecies |
| * *A. j. venaticus* (Griffith, 1821)
* *A. j. hecki* (Hilzheimer, 1913)
* *A. j. jubatus* (Schreber, 1775)
* *A. j. soemmeringii* (Fitzinger, 1855)
* *A. j. raineyi* (Heller, 1913)
 |
|  |
| Julat taburan citah
     Julat terdahulu
     Kepadatan rendah
     Kepadatan sederhana
     Kepadatan tinggi |
| Sinonim |
| Senarai* *Acinonyx venator* Brookes, 1828
* *Cynælurus jubata* Mivart, 1900
* *C. jubatus* Blanford, 1888
* *C. guttatus* Hollister, 1911
* *Felis guttata* Hermann, 1804
* *F. fearonii* Smith, 1834
* *F. jubata* Erxleben, 1777
* *F. jubatus* Schreber, 1775
* *F. megaballa* Heuglin, 1868
* *F. venatica* Griffith, 1821
 |

Citah
**Citah** (Jawi: ‏چيته‎‎; *Acinonyx jubatus*) ialah haiwan daripada keluarga kucing besar yang hidup di Afrika. Citah ialah haiwan darat terpantas dan dapat berlari antara 112 sehingga 120 kilometer sejam dalam jarak 460 m. Tidak seperti kucing lain, citah tidak berapa pandai memanjat.

## Rujukan
# Kasut

Pelbagai jenis kasut
Sepasang kasut kanak-kanak sekolah
**Kasut** (Jawi: ‏كاسوت‎‎ pinjaman Portugis: *calçado* ) atau **sepatu** (Jawi: ‏سڤاتو‎‎ pinjaman Portugis: *sapato*) ialah sejenis alas kaki biasanya diperbuat daripada getah, kulit, kain, dan lain-lain yang menutupi bahagian kaki manusia. Tujuannya untuk melindungi dan memberikan keselesaan kepada kaki ketika melakukan pelbagai kegiatan baby comel

## Pemakaian

Masyarakat Melayu mengaturkan pemakaian kasut di luar rumah sahaja; kasut ditanggalkan lalu "berkaki ayam" sebaik memasuki rumah. Hal ini turut diikuti masyarakat-masyarakat tertentu lain sedunia seperti di rantau Asia termasuk orang Thai dan orang Jepun (yang akan menyediakan selipar dalam rumah khas), sampailah ke orang Māori di New Zealand. Berkasut juga sangat dilarang ketika memasuki rumah ibadah tertentu seperti masjid atau kuil.

Masyarakat Arab sendiri menganggap tapak kasut yang menyentuh tanah sebagai tempat paling rendah darjat; lalu melentangkan apatah lagi membaling kasut ke arah seseorang dianggap sebagai perlakuan menghina (sepertimana yang dilakukan wartawan Iraq Muntadhar al-Zaidi terhadap George W. Bush semasa sidang akhbar di Baghdad pada 2008).

## Rujukan
# Nadine Gordimer

| Nadine Gordimer |
| --- |
| Gordimer di Pameran Buku Göteborg, 2010 |
| Lahir | (1923-11-20)20 November 1923 Springs, Transvaal, Kesatuan Afrika Selatan |
| Meninggal dunia | 13 Julai 2014(2014-07-13) (umur 90) Johannesburg, Afrika Selatan |
| Pekerjaan | Penulis |
| Bahasa | Inggeris |
| Warganegara | Afrika Utara |
| Tempoh | Apartheid-era South Africa |
| Genre | Novels, dramatic plays |
| Karya terkenal | *The Conservationist* *Burger's Daughter* *July's People* |
| Anugerah | Booker Prize 1974 Nobel Prize in Literature 1991  |
| Pasangan | Gerald Gavron (1949–?; divorced; 1 child) Reinhold Cassirer (1954–2001, his death); 1 child |

**Nadine Gordimer** (20 November 1923 – 13 Julai 2014) merupakan penulis dan aktivis politik Afrika Selatan dan penerima Hadiah Nobel dalam Kesusasteraan 1991. Beliau diiktiraf sebagai seorang wanita "yang melalui penulisan epiknya yang luar biasa - dalam kata-kata Alfred Nobel" - memberi manfaat yang sangat besar kepada manusia".

## Rujukan

## Bacaan lanjut

Brief biographies
* LitWeb.net: Nadine Gordimer Biography (2003)
* Guardian Books "Author Page", with profile and links to further articles

Obituaries
* *The Guardian*
* *The Independent*
* *The New York Times*
* *The Washington Post*
* *The Wall Street Journal*

Critical studies
* Stephen Clingman, *The Novels of Nadine Gordimer: History from the Inside* (1986)
* John Cooke, *The Novels of Nadine Gordimer*
* Andrew Vogel Ettin, *Betrayals of the Body Politic: The Literary Commitments of Nadine Gordimer* (1993)
* Dominic Head, *Nadine Gordimer* (1994)
* Christopher Heywood, *Nadine Gordimer* (1983)
* Rowland Smith, editor, *Critical Essays on Nadine Gordimer* (1990)
* Barbara Temple-Thurston, *Nadine Gordimer Revisited* (1999) ISBN 0-8057-4608-0
* Kathrin Wagner, *Rereading Nadine Gordimer* (1994)
* Louise Yelin, *From the Margins of Empire: Christina Stead, Doris Lessing, Nadine Gordimer* (1998)
* Nadine Gordimer's Politics Article by Jillian Becker in Commentary, February 1992

Short reviews
* Index of *New York Times* articles on Gordimer

Speeches and interviews
* Jannika Hurwitt (Summer 1983). "Nadine Gordimer, The Art of Fiction No. 77". *The Paris Review*.
* Nadine Gordimer, Nancy Topping Bazin, and Marilyn Dallman Seymour, *Conversations with Nadine Gordimer* (1990)
* Nadine Gordimer, Nobel Prize for Literature acceptance speech (1991)
* Nadine Gordimer: The Ultimate Safari reading from 2007 PEN World Voices Festival
* A Conversation with Nadine Gordimer at The Arthur Miller Freedom to Write Lecture, 2007 from PEN American Center

Biographies
* Ronald Suresh Roberts, *No Cold Kitchen: A Biography of Nadine Gordimer* (2005)

Research archives
* Collection Index for Nadine Gordimer Short Stories and Novel Manuscript collection, 1958–1965 (Harry Ransom Humanities Research Center, University of Texas, Austin, Texas)
* Guide to the Gordimer manuscripts, 1934–1991 (Lilly Library, Indiana University, Bloomington, Indiana)
* Nadine Gordimer Collection at the Harry Ransom Center at the University of Texas at Austin
# Toksin Botulinum

| Toksin Botulinum |
| --- |
| Pengenal pasti |
| Nombor EC | 3.4.24.69 |
| Pangkalan data |
| IntEnz | Lihat IntEnz |
| BRENDA | Entri BRENDA |
| ExPASy | Lihat NiceZyme |
| KEGG | Entri KEGG |
| MetaCyc | Laluan metabolik |
| PRIAM | Profil |
| Struktur PDB | RCSB PDB PDBj PDBe PDBsum |
| Ontologi gen | AmiGO / EGO  |
|

| Gelintar |
| --- |
| PMC | Rencana |
| PubMed | Rencana |
| NCBI | Protein |

 |

Toksin botulinum
**Toksin botulinum** merupakan sejenis protein dan racun saraf.

## Pautan luar

* Botox: Kosmetik Menggunakan Botulinum Toxin
# Harbin

Montaj Harbin
**Harbin** (Cina Ringkas: 哈尔滨; Cina Tradisional: 哈爾濱; pinyin: Hāěrbīn; Wade-Giles: Ha-erh-pin; bahasa Rusia Харби́н *Kharbin*) ialah sebuah bandar sub-provinsi dan ibu negeri Provinsi Heilongjiang di timur laut China. Letaknya di pinggir selatan Sungai Songhua. Harbin merupakan bandar industri yang makmur, menjadi bandar ke-10 terbesar di China. Ia juga merupakan pusat politik, ekonomi, ilmiah, budaya, dan komunikasi di China timur laut.

* Kedudukan kota: Distrik Daoli
* Penduduk: 9.410.000 jiwa (2001)
* Wilayah: 53.775 km², 1.637 km² urban
* Koordinat geografi: 125°42′-130°10′BT, 44°04′-46°40′ LU
* KDNK: ¥141.48 juta (sekitar 17,149 juta dolar AS) pada 2004, urutan ke-17 dari KDNK total dan ke-29 dalam KDNK per kapita di antara bandar-bandar China
* Kebolehan bersaing: Urutan ke-10 dalam "2004 Chinese City Competitive Ability Reports"
* Datuk bandar: Zhang Xiaolian (张效廉): sejak Februari 2007

Harbin memiliki nama jolokan 'Mutiara di leher angsa' kerana bentuk Heilongjiang yang menyerupai seekor angsa, atau sebagai 'Moscow Oriental' atau 'Paris Oriental' kerana bentuk seni binanya. Harbin juga dikenali sebagai 'Kota Ais' kerana musim dinginnya yang panjang dan sentiasa dingin dan sejuk beku.

## Acara musim dingin

Iklim Harbin dipengaruhi angin musim dingin dari Siberia. Suhu rata-rata di musim panas adalah 21,2 °C. Sebaliknya, suhu rata-rata di musim dingin adalah −16,8 °C, dengan kemungkinan suhu jatuh hingga −38.1 °C.

Festival Antarabangsa Salji dan Ais Harbin merupakan acara tahunan di kota Harbin sejak tahun 1995. Di antara kegiatan olahraga selama festival adalah Ski Alpin Yabuli, berenang di Sungai Songhua, dan pameran lampion ais di Taman Zhaolin.

Harbin pernah menjadi penyelenggara Sukan Asia Musim Sejuk tahun 1996, dan sedang mencalonkan diri sebagai tuan rumah Sukan Olimpik Musim Sejuk tahun 2010. Selain itu, Harbin telah ditetapkan sebagai tuan rumah Universiade Musim Sejuk tahun 2009.

## Pautan luar

* (Inggeris) Tapak web rasmi Diarkibkan 2012-01-11 di Wayback Machine
* (Inggeris) Gambar satelit di *Google Maps*
# Gunung Gongga

| Gunung Gongga |
| --- |
| Rabung Barat Laut Minya Konka |
| Titik tertinggi |
| Ketinggian | 7,556 m (24,790 ka)  Kedudukan ke-41 |
| Tonjolan | 3,642 m (11,949 ka)  Kedudukan ke-47 |
| Pengasingan | 661 kilometer (411 bt) |
| Senarai | Ultra |
| Geografi |
| Gunung GonggaLokasi di Sichuan
 |
| Lokasi | Garzê Tibetan Prefecture, Sichuan, China |
| Induk banjaran | Daxue Shan (大雪山) |
| Pendakian |
| Pendakian pertama | 28 Oktober 1932 oleh Terris Moore, Richard Burdsall |
| Laluan paling mudah | Rabung Barat Laut |

**Gunung Gongga** (Cina ringkas: 贡嘎山; Cina tradisional: 貢嘎山; pinyin: *Gònggá Shān*), juga dikenali sebagai **Minya Konka** (Khams Tibetan pinyin: *Mi'nyâg Gong'ga Riwo*), adalah gunung paling tinggi dalam wilayah Sichuan, China. Ia juga dikenali penduduk tempatan sebagai "Raja Pergunungan Sichuan". Terletak di banjaran gunung Daxue Shan, antara Sungai Dadu dan Sungai Yalong, sebahagian daripada kawasan pergunungan Hengduan, Gunung Gongga adalah puncak 7,000 meter (23,000 ka) paling timur di dunia dan gunung ketiga tertinggi di luar Himalaya/Karakoram, selepas Tirich Mir dan Kongur Tagh.

Unjuran ortografik dipusatkan atas Gongga Shan
## Rujukan

## Bacaan lanjut

* Michael Brandtner: *Minya Konka Schneeberge im Osten Tibets. Die Entdeckung eines Alpin-Paradieses.* Detjen-Verlag, Hamburg 2006, ISBN 3-937597-20-4
* Arnold Heim: *Minya Gongkar.* Verlag Hans Huber, Bern–Berlin 1933
* Eduard Imhof: *Die großen kalten Berge von Szetschuan.* Orell Füssli Verlag, Zürich 1974
* Jill Neate, *High Asia: An Illustrated History of the 7000 Metre Peaks*, ISBN 0-89886-238-8

## Pautan luar

* Corrected versions of SRTM digital elevation data
* Gongga Shan Travel and Trekking Guide on Chinabackpacker
# Pulau Norfolk

| Wilayah Pulau NorfolkPulau Norfolk |
| --- |
|
Bendera

Jata

 |
| **Cogan kata:**"Inasmuch" |
| **Lagu kebangsaan:** Lagu Pitcairn |
|  |
| Ibu negara | Kingston |
| Bandar terbesar | Burnt Pine |
| Bahasa rasmi | Inggeris, Norfuk |
| Pemerintah | Wilayah pemerintahan-sendiri |
|  |
| • Ketua Negara  | Ratu Elizabeth II |
| • Pentadbir  | Grant Tambling |
| • Menteri Besar  | Andre Neville Nobbs |
|  |
| Wilayah pemerintahan-sendiri |
|  |
| • Akta Pulau Norfolk | 1979 |
|  |
| • Perairan (%) | 0 |
| Populasi |
| • Perkiraan 2007 | 2114 (ke-232) |
| Mata wang | Dolar Australia (AUD) |
| Zon waktu | UTC+11:30 (NFT (Waktu Pulau Norfolk)) |
| Kod panggilan | 6723 |
| Kod ISO 3166 | NF |
| DPT internet | .nf |

**Pulau Norfolk** (Bahasa Norfuk: **Norfuk Ailen**) adalah sebuah pulau di Lautan Pasifik yang terletak di antara Australia, New Zealand dan New Caledonia, dan bersamaan dengan pulau berjiran membentuk salah satu wilayah-wilayah luar Australia.

Pokok pain Pulau Norfolk, suatu tanda pulau yang digambarkan pada bendera wilayah ialah pokok malar hijau yang tumbuh di pulau ini dan agak masyhur di Australia, di mana dua spesies pokok berkaitan juga tumbuh.

## Sejarah

Bukti-bukti arkeologi mengesahkan kewujudan petempatan awal sebelum kedatangan penjelajah Eropah, tetapi sudah tiada apabila penjelajah tiba di pulau ini. Punca-punca kepupusan masyarakat awal pulau termasuk kedudukan pulau yang terasing serta hortikultur pulau yang tidak memberangsangkan.

## Demografi

Bancian pada 2016 menetapkan jumlah penduduk Pulau Norfolk pada 1,748 orang. Bahasa yang digunakan di pulau ini ialah bahasa Inggeris dan suatu bahasa kreol Inggeris-Tahiti, bahasa Norfuk.

## Rujukan

## Pautan luar

* Media berkaitan Pulau Norfolk di Wikimedia Commons
# AllMusic

AllMusic|   |
| Jenis tapak | Pangkalan data untuk album muzik, artis dan lagu, ulasan dan biografi |
| Tersedia dalam | Inggeris |
| Pemilik | All Media Network, LLC   (sejak Ogos 2013) |
| Dicipta oleh | Michael Erlewine |
| URL | allmusic.com |
| Komersial | Ya |
| Pendaftaran | Pilihan |

**AllMusic** (dahulu dikenali sebagai **All Music Guide** atau **AMG**) ialah panduan muzik dalam talian. Ia menyimpan lebih dari 3 juta entri album dan 30 juta lagu. Ia dilancarkan pada 1991, sebelum World Wide Web.

## Rujukan

## Pautan luar

* Tapak sesawang rasmi
# George Vancouver

George Vancouver
Kapten **George Vancouver** RN (22 Jun 1757 - 10 Mei 1798) merupakan pegawai Tentera Laut Diraja British yang terkenal dengan penerokaan Pantai Timur Laut Amerika Utara termasuk persisiran Alaska, British Columbia, Washington dan Oregon. Dia juga meneroka barat daya pantai Australia.

Bandar Vancouver, British Columbia, Kanada dan Vancouver, Washington, Amerika Syarikat dinamakan selepas namanya.
# Leksikografi

**Leksikografi** dibahagikan kepada dua kumpulan berasingan tetapi sama penting:

* **Leksikografi praktikal** adalah seni atau kraf penyusun, penulisan dan penyuntingan kamus .
* **Leksikografi teori** adalah disiplin ilmiah menganalisis dan menghuraikan hubungan semantik, sinaran dan paradigmatik dalam perbendaharaan kata (leksikon) bahasa, membangunkan teori komponen kamus dan struktur yang mengaitkan data dalam kamus, keperluan untuk maklumat oleh pengguna dalam jenis tertentu situasi, dan bagaimana pengguna boleh mengakses data yang dimasukkan dalam kamus bercetak dan elektronik. Ini kadang-kadang dirujuk sebagai 'metaleksikografi'.

Terdapat beberapa perselisihan mengenai definisi leksikologi, yang berbeza dari leksikografi. Ada yang menggunakan "leksikologi" sebagai sinonim untuk leksikografi teori; yang lain menggunakannya sebagai cawangan linguistik yang berkaitan dengan inventori perkataan dalam bahasa tertentu.

Orang yang dikhaskan untuk leksikografi dipanggil seorang **juru bahasa**.

## Rujukan

## Bibliografi

* *Lexicology/Lexikologie: International Handbook on the Nature and Structure of Words and Vocabulary/Ein Internationales Handbuch Zur Natur and Struktur Von Wortern Und Wortschatzen, Vol 1. & Vol 2.* (Eds. A. Cruse et al.)
* *Words, Meaning, and Vocabulary: An Introduction to Modern English Lexicology,* (ed. H. Jackson); ISBN 0-304-70396-6
* *Toward a Functional Lexicology*, (ed. G. Wotjak); ISBN 0-8204-3526-0
* *Lexicology, Semantics, and Lexicography*, (ed. J. Coleman); ISBN 1-55619-972-4
* *English Lexicology: Lexical Structure, Word Semantics & Word-formation*,(Leonhard Lipka.); ISBN 978-3-8233-4995-2
* *Outline of English Lexicology* , (Leonhard Lipka.); ISBN 3-484-41003-5

## Pautan luar

### Persatuan

* Association for Automatic Language Processing (ATALA), Paris, France
* International Society for Historical Lexicography and Lexicology, University of Leicester

### Teori

* Lexicology vs. lexicography – an explanation
* Lexicography, lexicology, lexicon theory

### Glosari

* 'L' entries (from lexeme to lexicon) at SIL (Summer Institute of Linguistics)'s glossary of linguistic terms

### Bahan pengajaran

* *English and General Historical Lexicology* (by Joachim Grzega and Marion Schöner

### Jurnal

* *Lexis, E-Journal in English Lexicology* (by Denis Jamet)
# Bahasa Cuvasy

| Bahasa Chuvash |
| --- |
| Чӑваш чӗлхи *Čövaš čəlχi* |
| Asli kepada | Russia |
| Kawasan | Chuvashia |
| Penutur asli | 2 juta |
| Keluarga bahasa | Altaic *(dipertikaikan)** Turkik
	+ Oghurik
		- Proto-Bulgar
			* **Bahasa Chuvash**
 |
| Sistem penulisan | Cyril |
| Status rasmi |
| Bahasa rasmi di | Chuvashia (Russia) |
| Kod bahasa |
| ISO 639-1 | `cv` |
| ISO 639-2 | `chv` |
| ISO 639-3 | `chv` – kod inklusif Kod individu: `chv` |
|

| Sampel |
| --- |
| **Sampel teks**Logo Wikipedia dalam bahasa Chuvash yang berisi transkripsi "Wikipedia" (atas) ke dalam ortografi masing-masing dan slogan "Ensiklopedia Bebas" (bawah) yang diterjemahkan ke dalam bahasa tersebut. |
| Sampel teks lainnya |

 |
|  |

**Bahasa Chuvash** (*disebut* /ˈʧu.vaʃ/) (**Чӑваш чӗлхи**, juga dikenali sebagai **Chuwash**, **Chovash**, **Chavash** atau **Çuaş**) adalah bahasa Turkik yang dituturkan pada barat Ural di tengah Russia. Chuvash adalah bahasa asli orang Chuvash dan adalah bahasa rasmi Chuvashia. Ia ditutur oleh hampir dua juta orang.

Huruf Chuvash menggunakan skrip Cyril, mengandungi semua huruf digunakan dalam Russia campur empat huruf tambahan: Ӑӑ, Ӗӗ, Ҫҫ, Ӳӳ.

## Pautan luar

* Media berkaitan Bahasa Cuvasy di Wikimedia Commons
* Kamus Chuvash-Inggeris (Inggeris)
# Medan graviti

**Medan graviti** ialah model fizik yang digunakan untuk menerangkan pengaruh sesebuah jasad yang besar menjangkaui ruang di sekelilingnya lalu menghasilkan suatu daya ke atas suatu jasad besar yang lain.

## Lihat juga

* Kegravitian
* Mekanik klasik

## Rujukan
# Program angkasa lepas China

**Program angkasa lepas** Republik Rakyat China (PRC) diarahkan oleh Jabatan Pentadbiran Angkasa Negara China. Asas teknologi ini bermula pada tahun 1950-an, apabila PRC memulakan program peluru berpandu balistik asas sebagai tindak balas kepada ancaman Amerika Syarikat (serta juga Kesatuan Soviet beberapa lama kemudian). Walau bagaimanapun, program angkasa pertama anak kapal China hanya bermula beberapa dekad kemudian, apabila program pembangunan teknologi digiatkan dengan kemuncaknya melalui misi berjaya Yang Liwei melalui kapal angkasa Shenzhou 5 pada tahun 2003. Kejayaan ini menjadikan China negara ketiga yang berjaya menghantar manusia ke angkasa lepas tanpa bantuan negara-negara lain. Rancangan akan datang China termasuk stesen angkasa kekal Cina pada 2020 dan ekspedisi manusia ke Bulan dan Marikh.
# Fungsi trigonometri

Dalam bidang matematik, **fungsi trigonometri** digunakan untuk menghubungkan sudut segi tiga dengan mana-mana panjang sisi segi tiga itu.

Terdapat tiga jenis sisi segi tiga bersudut tegak, iaitu:

Jika bucu A dipilih, maka WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ialah garis bertentangan, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ialah garis bersebelahan, dan WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ialah garis sendeng.
* **Garis bertentangan** ialah sisi yang terletak bertentangan dengan bucu sudut yang dipilih.
* **Garis bersebelahan** ialah sisi yang menyentuh bucu sudut yang dipilih.
* **Garis sendeng**/**miring** atau **hipotenus** ialah sisi yang bertentangan dengan bucu bersudut tegak.

Sudut yang dipilih biasanya diberi simbol huruf Yunani teta (θ).

Yang berikut ialah jadual fungsi-fungsi trigonometri berserta keterangan bagi setiap fungsi:

| Fungsi | Singkatan | Keterangan |
| --- | --- | --- |
| Sinus | sin |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
| Kosinus | kos |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |
| Tangen | tan |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |
| Kotangen | kot |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |
| Sekan | sek |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |
| Kosekan | kosek |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  |

## Sejarah

Kiasan tali busur (*jyā*) dan panah (*iṣu*, *bāṇa*) asas pengungkapan ilmuwan India.
Pengungkapan ini berasal dari pengiraan ahli hisab Empayar Gupta di tanah India paling tertuanya dalam manuskrip *Surya Siddhanta*. Ilmu ini disebarkan kepada dunia Islam yang diterjemahkan ke dalam bahasa Arab sebelum diketahui dunia Barat dalam bahasa Latin.

| Singkatan | Ungkapan Latin | Ungkapan Arab asal | Ungkapan Sangsakerta asal |
| --- | --- | --- | --- |
| *sin* | *sinus*, "lekuk" dalam bahasa Latin - terjemahan ungkapan Arab: جيب‎ yang disalah baca جَيْب‎ *jayb* "saku" tanpa tanda baris | جِيب‎ *jīb* | ज्या *jyā* "tali busur" |
| *cos* | *cosinus* lakuran *complementi sinus* "pelengkap lekuk" | جَيْب تَمَام‎ *jīb tamām* "penamat/hujung *jīb*" | कोटिज्या *koṭi-jyā* atau कोज्या *ko-jyā* "hujung tali busur" |
| *tan* | *tangens* "menyentuh" | ظِلّ‎ *ẓill* "bayang-bayang [tali busur yang disinari]" | उत्क्रमज्या *utkrama-jyā* "lawan busur" इषु *iṣu*, बाण *bāṇa* "panah" |
| *sec* | *secans* terbitan kata *seco* "memotong" | قَاطِع‎ *qāṭi`* "pemotong, pemutus" | - |

## Rujukan

Sumber
* Abd. Rauf Dato' Haji Hassan; Abdul Halim Salleh; Khairul Amin Mohd Zain (2005). *Kamus Bahasa Melayu-Bahasa Arab Bahasa Arab-Bahasa Melayu*. Shah Alam: Oxford Fajar. ISBN 967-65-7321-3.