# Bahasa Melayu Terengganu

| Bahasa Melayu Terengganu بهاس ملايو ترڠݢانو |
| --- |
| *Base Tranung* *Ccakak Tranung* |
| Asli kepada |  Malaysia |
| Kawasan | Terengganu, Pahang, Johor dan Kepulauan Anambas |
| Etnik | Melayu Terengganu |
| Penutur bahasa | 1,300,900-1,500,000 |
| Keluarga bahasa | Austronesia
* Melayu-Polinesia (MP)
	+ MP Nuklear
		- Sunda-Sulawesi
			* Malayik
				+ *Malayan*
					- **Bahasa Melayu Terengganu بهاس ملايو ترڠݢانو**
 |
| Dialek/loghat | * Hulu Terengganu
* Pantai Terengganu
 |
| Sistem penulisan | Tulisan Rumi, Tulisan Jawi |
| Kod bahasa |
| ISO 639-3 | `-` |
|    Kawasan majoriti penutur Melayu Terengganu Pantai
   Kawasan majoriti penutur Melayu Terengganu Hulu
   Kawasan minoriti penutur Melayu Terengganu Pantai |
|  |

**Bahasa Melayu Terengganu** (*ccakak Tranung* atau *base Tranung*; tulisan Jawi: بهاس ملايو ترڠݢانو) adalah bahasa lisan setempat bahasa Melayu yang digunakan di negeri Terengganu, Malaysia kecuali di Pulau Perhentian, daerah Besut dan bahagian utara daerah Setiu di utara Terengganu kerana kebanyakan masyarakat di sana menggunakan bahasa Melayu Kelantan. Bahasa ini juga dituturkan di luar negeri Terengganu seperti di pesisir sebelah timur Pahang (Kuantan, Pekan, Rompin), Johor (Mersing, Tanjung Sedili) dan sehingga ke Kepulauan Anambas. Bahasa ini tidak mudah difahami oleh penutur varian-varian Melayu/Malayik yang lain. Walaupun berkongsi banyak persamaan dengan Kelantan-Patani dan Pahang, namun terdapat perbezaan ketara dari segi fonologi, lenggok percakapan dan kosa kata yang digunakan dalam perbualan seharian lantas menyebabkan tidak semua perkataan Terengganu dapat difahami oleh penutur Kelantan-Patani dan Pahang.

## Fonologi

### Konsonan-konsonan

Menurut Jiang Wu (2023):

Terengganu Pantai|  | Dwibibir | Gigi | Gusi | Lelangit | Velar | Glotis |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sengauan |  | m |  |  | n |  | ɲ |  | ŋ |  |
| Hentian | p | b | t̪ |  |  | d |  |  | k | ɡ | ʔ |  |
| Letusan |  |  |  |  |  | c͡ç | ɟ͡ʝ |  |  |  |  |
| Geseran |  |  |  |  | s | z |  | x | ɣ | h |  |
| Aproksiman |  |  |  | l |  | j |  | w |  |

Terengganu Hulu|  | Dwibibir | Gigi | Gusi | Lelangit | Velar | Glotis |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sengauan |  | m |  |  | n |  | ɲ |  | ŋ |  |
| Hentian | p | b | t̪ |  |  | d |  |  | k | ɡ | ʔ |  |
| Letusan |  |  |  |  |  | c͡ç | ɟ͡ʝ |  |  |  |  |
| Geseran |  |  |  |  | s | z |  | x | ɣ | h |  |
| Aproksiman |  |  |  | l |  | j |  | w |  |

### Vokal-vokal

Menurut Jiang Wu (2023):

Terengganu Pantai|  | Depan | Pusat | Belakang |
| --- | --- | --- | --- |
| Sempit | i | ĩ |  | u | ũ |
| Separuh sempit | e |  |  |  | o |  |
| Letusan | ɛ | ɛ̃ | ə |  | ɔ | ɔ̃ |
| Geseran |  |  | a | ã |  |  |

Terengganu Hulu|  | Depan | Pusat | Belakang |
| --- | --- | --- | --- |
| Sempit | i | ĩ |  | u | ũ |
| Letusan | ɛ |  | ə |  | ɔ | ɔ̃ |
| Geseran |  |  | a | ã |  |  |

## Contoh perbezaan

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| saya, kami | ambe, kite |
| awak, kamu, anda | deme, mung |
| acap kali, kerap, sentiasa | sokmo, kerek |
| boleh | buleh |
| menipu/berbohong | lebong, plawok, nawok, cong, lipak, kuca |
| takut | kesit, serung , kurik ,ngerik |
| kedekut | lokek, kupik, kemut, dekuk, medik |
| tergesa-gesa / gelojoh | lorak, gaduh, cakduh, selor bolor, baga |
| nasi | nasik |
| beritahu | royak, kkabo, bayak (Hulu) |
| berlanggar / kemalangan | blanggor, eksideng, tepoh |
| melanggar / terlanggar | tepoh, langgo |
| rambutan | moktang |
| tak ada apa-apa | tak dok mende, adok nde, adok nape |
| mengigil / terketar-ketar | kenaling, ketor |
| payah, susah | rohok |
| terasa ngilu / kebas | serebang |
| tidak berdaya | lepek, dok rok |
| Berdebar, cemas | debor |
| bosan | puahsang, sumbak |
| kekejangan | nyetok |
| tak pe lah | dakpe ah, bior/biar lah |
| jongkang jongket (permainan kanak-kanak) | congek cakdung |
| bodoh | bongok, benok, songo, tongong |
| gila / kurang siuman | mereng, iseng |
| lateks (susu getah yang sudah beku) | pot getoh |
| manja | deney, mue, gelenya |
| bawah | birat (birak) |
| Tepi | bira |
| Makan | Makang |
| Malam | Malang |
| Selam | Selang |
| Masam | Masang |
| Ketam | Ketang |

Lazimnya,kebanyakan perkataan Bahasa Melayu Terengganu mempunyai unsur penambahan konsonan sengau, **ng**. Kebiasaannya ia digunakan dalam perkataan yang berakhir dengan **n** ataupun **m**. Contohnya,

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| Makan | Makang |
| Kamu | Mung |
| Malam | Malang |
| Selam | Selang |
| Masam | Masang |
| Ketam | Ketang |

Huruf 'r' dibunyikan seperti bunyi 'gh' (R tekak).

Contoh:

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| o**r**ang | O**gh**ang |
| **R**amai | **Gh**ama |
| Be**r**ani | Be**gh**ani |

Huruf vokal diftong **i** dan **u** pada akhiran perkataan akan dihilangkan.

Contohnya,

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| Ram**ai** | Rama |
| Seng**au** | Senga |
| Ser**ai** | Sera |
| Sil**au** | Sila |

Vokal 'a' ditengah suku kata terakhir perkataan digugurkan dan digantikan dengan vokal 'o'. Contoh:

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| Teng**a**h | Tengoh |
| Per**a**k | Peghok |
| Sekol**a**h | Skoloh |
| Sump**a**h | Supoh (konsonan m *digugurkan*) |

Vokal 'a' dihujung perkataan digugurkan dan digantikan dengan vokal e pepet (sama seperti bahasa Melayu biasa). Contoh:

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| Lam**a** | Lame |
| Mas**a** | Mase |
| Bias**a** | Biase |
| Bagaiman**a** | Guane (*kata khas yang seerti*) |
| Tidak mengap**a** | Dakpe (*kata khas yang seerti*) |
| Kenap**a** | Bakpe (*kata khas yang seerti*) |
| Serup**a** | Serupe/Supe |

Konsonan **m** dan **n** ditengah perkataan digugurkan. Contoh:

| Bahasa Melayu Standard | Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| La**m**pu | Lapu |
| Mena**n**tu | Natu |
| Pa**n**tang | Patang |
| Tu**m**pah | Tupoh |
| Me**n**tol | Metol |

Kosonan **s**,**f** akan ditukarkan menjadi h. Contoh:

|
Bahasa Melayu Standard |
Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| Sa**f** | Soh (juga bermaksud sah) |
| Ata**s** | Atah, datah |
| Ema**s** | Mmah |
| Cema**s** | Cemah |
| Mala**s** | Malah,Malassang |

Kebiasaannya,huruf konsonan yang hadir sebelum huruf vokal pada awalan perkataan akan dihilangkan dan hanya dibunyikan huruf vokalnya sahaja.

Contoh:

|
Bahasa Melayu Standard |
Bahasa Melayu Terengganu |
| --- | --- |
| **M**akan | **a**kang |
| **N**asi | **a**sik |
| **H**angus | **a**nguh |
| **B**odoh | **o**ddo |
| **T**engok | **e**ngok |
| **M**ana | **a**ne |
| **S**edap | **e**dak |

## Sabdu

Peranan sabdu dalam loghat Terengganu adalah begitu besar maksudnya. Penggunaan sabdu akan menyebabkan susunan struktur perkataan tidak berubah. Satu perkataan boleh mempunyai dua maksud yang berbeza, sabdu akan membezakan makna istilah, struktur perkataan atau dialog yang ingin di maksudkan oleh pengguna loghat Terengganu.

| Bersabdu (Bahasa Terengganu) | Tanpa sabdu (Beza maksud yang ketara) | Perkataan yang dimaksudkan |
| --- | --- | --- |
| Rupuk makang **Ll**embu /rũput makang llembu/ | Rumput makan lembu /rumput makan llembu/ | Rumput dimakan oleh lembu |
| dok **pp**akaa | tak pakai | tidak boleh pakai / tidak berguna |
| makang **kk**eda | makan kedai | makan di kedai |
| **kk**abo | kabar / cakap | cakap |
| **kk**epik | kapit | tersepit |
| **MM**usang | Musang | Panas baran |
| **Cc**akak | Larat | Cakap |

Selain penggunaan sabdu , bahasa terengganu juga turut menggunapakai kata "bah" di hadapan kata kerja untuk menyatakan bentuk kata kerja pasif.
Kata kerja yang hadir selepas "bah" pula dibunyikan sabdunya.

| Contoh ayat | Maksud |
| --- | --- |
| Rupuk **bah** mmakang nge/ngang lembu | Rumput dimakan oleh lembu |
| ye **bah** llebong nge llaki tu. | Dia ditipu oleh lelaki tu. |
| sakning ambe nge saeng ambe **bah** rretak nge awok pale haliang oh. | Tadi saya dan rakan saya dibuli oleh kumpulan samseng itu. |

## Bunga bahasa

| Bunga bahasa | Maksud |
| --- | --- |
| Yak moktang! | Opocot! / Opps! (Terkejut) |
| Yedok or? | Betul ke ni? (Biasanya untuk menyatakan was-was, tidak percaya.) |
| Jjadi | Menjadi... / Jadi... (Biasanya untuk menyatakan kejayaan selepas melakukan sesuatu, berjasa atau berguna.) |
| Pahhtu? | Habis tu... / Macam mana... (Biasanya untuk pertanyaan *selepas itu?* atau ingin pengesahan atau persetujuan.) |
| Hoolah (Bunyi naik ke hidung.) | Ya lah... (Biasanya untuk menyatakan persetujuan.) |
| Dok? | Bukan? / Betul tak? (Persoalan.) |
| Lamekang lebong | Takut kena tipu je.. |
| Gelenyor teh | Miangnya! / Gedik |
| Cer tra (try) weh/gok | Cubalah |

## Kata Penguat Terengganu

Loghat Terengganu juga mempunyai beberapa kata penguat yang unik bagi menunjukkan peri pentingnya sesuatu sifat atau keadaan tersebut.
Contoh:

**WarnaHitang Beletung* - terlalu hitam

*Putih Sepuk* - terlalu putih

*Kuning Sior* - terlalu kuning

*Meroh Nyale* - terlalu merah

**BauBusuk Kohong* - terlalu busuk

*Busuk Hapok* - terlalu busuk

*Hacing Pering* - sangat hancing

*Hanyir Mekok* - terlalu hanyir

*Wangi Mekok* - sangat wangi

*Tengik Bangor* - sangat tengik

**RasaMasing Pekok* - sangat masin

*Manih Leting* - sangat manis

*Tawo Hebe* - sangat tawar

*Pahik Lepang* - sangat pahit

*Masang Rebang* - sangat masam

**AdjektifMusing Ketang* - keadaan tak menentu / berpusing-pusing

*Guling Bating* - jatuh terguling-guling

*Pendek Ketok* - terlalu pendek

*Gemok Debok* - sangat gemuk

*Panjang Jeta* - terlalu panjang

*Aluh Seriak/Siak* - terlalu kecil/halus (nanotech)

*Aluh Siatak* - sangat halus

*Berak Nanang* - sangat berat

*Rengang Belepong* - sangat ringan

*Come Lote* - sangat cantik

*Besor Jalo* - sudah besar

*Kuruh Keding* - sangat kurus

*Bulat Getel* - sangat bulat

*Dok Rok Skepeng* - tidak berdaya

*Huyong Hayang* - tidak stabil

*Kecik Luek* - sangat kecil

*Laju Beribok* - sangat laju

*Toho Lepeh* - aras air yang sangat tohor

*Panas Dering* - sangat panas (cuaca)

*Sejuk Ketor* - sangat sejuk (cuaca)

*Tinggi Sayut* - sangat tinggi

*Kembang Semuwek* - sangat kembang

*Kecut Berut* - sudah layu

*Semak Jetak* - sangat tampan (lelaki)

*Uduh Sepang* - sangat hodoh, buruk

*Lama Bejamang* - sangat lama (masa, waktu)

*Bising Bangor* - sangat bising

*Senyap Tupah* - terlalu senyap

*Kubang Hanyar* - terlalu bersepah

*Licing Reling* - kemas, tidak bersepah, sangat bersih

*Basoh Belejung* - sangat basah, tempat yang berair

*Sikak Tunggeng* - terlalu singkat (ukuran)

## Dialek Hulu Terengganu

Hulu Terengganu dikatakan dialek melayu tertua di semenanjung.Dialek ini didapati masih mengekalkan ciri-ciri austronesia kuno di mana bentuk ini boleh dijumpai di pesisir pantai Borneo Utara,pergunungan Maluku,pergunungan Sumatera Selatan dan gugusan kepulauan Thailand.Bahasa ini mempunyai cara sebutan atau ciri fonologi yang berlainan dari penutur Bahasa Melayu Terengganu (hilir) di tempat lain. Penutur dalam dialek Hulu Terengganu ini juga boleh ditemui di beberapa buah kampung di Hulu Nerus, Setiu dan Hulu Sungai Dungun. Dialek Hulu Terengganu juga berbeza mengikut kawasan, contohnya kawasan Kuala Berang dengan kawasan sekitar Tasik Kenyir mempunyai dialek yang sedikit berbeza. Kadang kadang ada juga perkataan yang disebut oleh sesetengah orang Hulu Terengganu tidak difahami oleh orang Terengganu yang lain disebabkan penggunaan perkataan itu yang hanya digunakan oleh sekelompok orang sahaja terutamanya di pedalaman daerah Hulu Terengganu. Contoh di bawah ialah Dialek Hulu Terengganu kawasan Kuala Berang-Sekayu

### Contoh 1:

Huruf vokal "a" pada akhir perkataan akan berbunyi "ey", berbeza dengan bahasa Terengganu Standard yang berbunyi "e"

Bahasa Melayu Biasa - Dialek Terengganu - Dialek Hulu Terengganu

Kamu - Deme - Dimey/Mikey

Kenapa - Bakpe - Bakpey

Apa - Mende - Mendey

Nangka - Nake - Nakey

Bila - Bile - Biley

### Contoh 2:

Vokal "o" akan menjadi "u" di sebahagian perkataan

Orang - Orang - Urang/Uraong

Tengok - Tengok - Tinguk

Bengkak - Cobong - Cubong

Tolong - Tolong - Tulong

Musang - Bokbong - Bukbong

Korek - Korek - Kurek

### Contoh 3:

Sesetengah vokal "e" akan menjadi "i"

Tengok - Tengok - Tinguk

Baling - Petong - Pitong

Alat sukat beras - Cetong - Citong

### Contoh 4:

Sesetengah huruf di akhir perkataan "ik" menjadi "aik"

Balik - Balik - Balaik

Keluar - Tubik - Tubaik

### Contoh 5:

Sesetengah huruf di akhir perkataan "un" atau "ong" dalam Dialek Terengganu menjadi "aong"

Turun - Turong - Turaong

Jagung - Jagong - Jagaong

### Contoh 6:

Sesetengah huruf di akhir perkataan "ar" atau "or" dalam Dialek Terengganu menjadi "a"

Gahar - Gahor - Gaha

Benar - Benor - Bena

Lapar - Lapo - Lapa

Sabar - Sabo - Saba

### Contoh ayat

1. Bahasa Melayu Basahan -
Kamu nak ke mana?, saya nak ikut juga, tapi saya nak pulang makan dulu, perut ni terasa lapar

2. Dialek Terengganu - Deme nok gi mane?, ambe nok ikut gok, tapi ambe nok balik dulu nok makang, peghok wase lapor ekpong

3. Dialek Hulu Terengganu (Kuala Berang - Sekayu) - Dimey/Mikey nok gi duaney/kuaney?, ambey nok ikut ugey, tapiy ambey nok balaik dulouh nok makang, peruk ni brasey lapa

## Rujukan

## Lihat juga

* Bahasa Melayu Pattani
* Bahasa Melayu Kelantan
* Bahasa Melayu Pahang

### Dialek yang sama dengan dialek Terengganu sahaja, bukan dialek Hulu Terengganu

* Bahasa Melayu Kedah Hulu
* Bahasa Melayu Perak Hulu

## Pautan luar

---

Jika anda melihat rencana yang menggunakan templat {{tunas}} ini, gantikanlah dengan templat tunas yang lebih spesifik.