# Dizhi

Ukiran zodiak Cina pada siling pintu pagar Kuil Kushida di Fukuoka, Jepun, sebahagian dari sfera budaya Asia Timur. Zodiak ini penting dalam kaedah silam tertentu mengukur masa dan menentukan arah kompas.
Dizhi ("Dahan Duniawi" atau "Dahan Bumi", Bahasa Cina: 地支; pinyin: *dìzhī*; atau Bahasa Cina: 十二支; pinyin: *shíèr zhī*; secara harfiahnya "dua belas dahan", IPA: [ti˥˩ ʈʂ˥̩]) memberikan satu sistem Cina untuk menghitung waktu.

Sistem ini dibina daripada pemerhatian orbit planet Musytari. Ahli astronomi Cina membahagi bulatan cakerawala kepada 12 bahagian untuk mengikuti orbit 歳星 *Suìxīng* (Musytari, Bintang Tahunan). Ahli astronomi membulatkan orbit Suixing kepada 12 tahun (dari 11.86). Suixing dikaitkan dengan *Sheti* (ɳ Böotes) dan kadang kala dipanggil Sheti juga.

Dalam pemikiran berhubung kait, 12 tahun kitaran Musytari juga memastikan 12 bulan setahun, 12 haiwan (mnemonik untuk sistem ini), arah, musim, bulan, dan j Cina dalam bentuk j ganda (dua jam). Apabila satu Dahan ini digunakan untuk satu j ganda, maka dua j yang terangkum itu yang dimaksudkannya. Apabila digunakan untuk suatu waktu tepat dalam sehari, maka dizhi ialah waktu pusat jangka waktu itu. Contohnya, 午 (Kuda) bermaksud tengah hari atau tempoh dari pukul 11 pagi hingga 1 petang. (Sistem jieqi memberikan j tunggal dan lengkok 15 darjah dalam masa dan angkasa.)

Musim Cina berasaskan pemerhatian matahari dan bintang, bukannya cuaca. Kebanyakan sistem berkalendar Cina memulakan tahun baru pada anak bulan pertama selepas solstis musim sejuk.

*Dizhi* kini digunakan bersama *tiangan* dalam versi terkini "kalendar tradisional" dan dalam Taoisme. Kombinasi Ganzhi (Batang Dahan) ialah satu kaedah yang agak baru penandaan waktu; ketika zaman Shang, yang memberikan nama hari hari dalam seminggu ialah 10 *tiangan* itu. Dahan dahan ini selama usianya dengan Batang batang (malah menurut penemuan arkeologi terkini, mungkin lebih lama), namun Batang batang itu terikat pada kalendar amal raja raja Cina dan bukannya sebahagian sistem kalendar kebanyakan orang Cina.

## Cabang Bumi dan Dua Belas Waktu

Nama “Cabang Bumi” (地支) berasal dari karya klasik 白虎通 yang menyatakan bahawa Batang Langit (天干) ialah bahagian utama, manakala Cabang Bumi ialah ranting, dengan kata: “甲乙 ialah batang; 子丑 ialah cabang.” Penjelasan ini berakar dari 淮南子 yang menyebut “pengiraan bermula dari Jia-Zi (甲子), ibarat hubungan ibu dan anak”, serta 史記 yang menyatakan “sepuluh ibu, dua belas anak”, merujuk masing-masing kepada sepuluh batang dan dua belas cabang.

Istilah “Gan-Zhi” (干支) dikatakan mula muncul dalam 呂覽 sebagai “Jia-Zi”, dan turut ditemui dalam 世本 serta manuskrip Qin dari Liyê yang hanya menyebut “Jia-Zi”, menunjukkan bahawa tiada istilah khusus ketika itu, hanya nama permulaan yang digunakan sebagai ganti.

Batang Langit (10 unsur) pada asalnya digunakan untuk menandai hari, manakala Cabang Bumi (12 unsur) digunakan untuk menandai masa atau “chen” (辰). Dalam teks kuno, “hari” sering mewakili batang langit, manakala “masa” merujuk kepada cabang bumi.

Perkataan “chen” (辰) pada zaman dahulu membawa maksud pertemuan Matahari dan Bulan (yakni bulan baru), kerana setiap bulan mempunyai satu “chen”, menjadikan jumlahnya dua belas setahun. Kaedah penentuan “bulan” purba dilakukan dengan memerhati arah hujung Buruj Biduk Besar (北斗七星) ketika senja, satu sistem yang dikenali sebagai “pembinaan biduk” atau “pembinaan bulan”. Walaupun berlaku perbezaan disebabkan oleh presesi ekuinoks, sistem ini mencerminkan asas kalendar dua belas masa.

Sebahagian sarjana seperti Guo Moruo berpendapat bahawa dua belas cabang bumi berasal daripada pemerhatian bahawa planet Musytari mengelilingi langit dalam kitaran sekitar dua belas tahun, yang kemudiannya melahirkan konsep “Bintang Tahun” (歲星) sebagai kaedah penandaan tahun. Namun, sarjana seperti Wu Yuhong dan Chen Ruihong menyangkalnya, menyatakan bahawa dua belas cabang bumi sebenarnya lahir daripada pemerhatian arah gerakan Buruj Biduk (斗柄) secara berlawanan arah jam, sepadan dengan logik “jalan langit berputar ke kiri” dalam kosmologi Cina.

Daripada dua belas cabang bumi ini juga berkembang sistem pengiraan masa yang dikenali sebagai Dua Belas Waktu Tradisional Cina (十二時辰), yang membahagikan sehari semalam kepada dua belas waktu, masing-masing mewakili tempoh dua jam, suatu sistem yang berakar daripada “penambahan hari ke cabang” dalam sistem kalendar dan ilmu nujum Han.

## Makna Aksara

Masyarakat silam mentafsir dua belas cabang bumi ini sebagai "kitaran naik turunnya segala benda serta pergiliran antara yin dan yang".

Huainanzi: “Menuding ke arah Yin, segala benda menggeliat. Tuding ke arah Mao, tumbuhan rimbun. Chen, segalanya gegar. Si, pertumbuhan selesai. Wu, konfrontasi. Wei, samar. Shen, merengek. You, kenyang. Xu, lenyap. Hai, terhalang. Zi, pertumbuhan. Chou, simpulan.”

Shiji: “Hai bermaksud lengkap; tenaga yang tersimpan di bawah. Zi bermaksud subur, semua benda membiak dari bawah. Yin bermaksud kelahiran awal. Mao bermaksud rimbun. Chen, gegaran benda. Si, tenaga yang telah habis. Wu, pertembungan yin-yang. Wei, benda telah matang dan punya rasa. Shen, tenaga yin berkuasa, memudaratkan benda. You, benda sudah tua. Xu, benda lenyap.”

Hanshu: “Mula bercambah di Zi, tunasnya di Chou, berkembang di Yin, menembusi di Mao, gegar di Chen, kemuncak di Si, tersebar di Wu, pudar di Wei, memadat di Shen, matang di You, berakhir di Xu, dan tersimpan di Hai.”

Baihutong: “Yin bermaksud berkembang; Mao ialah rimbun; Chen ialah gegar; Si, benda mula bangkit; Wu, benda sudah matang; Wei, ada rasa; Shen, tubuh; You, tua dan penyusutan; Xu, lenyap; Hai, menegak; Zi, bercambah; Chou, simpulan.”

Wuxing Dayi: “Shiwei Tuido Zai menyebut… Zi ialah tumbuh, tenaga yang mula bergerak, benda mula bercambah. Chou ialah simpulan, menyambung tunas agar terus membesar… Yin ialah alih, juga ertinya tarik; tunas perlahan-lahan menonjol dan ditarik naik keluar dari bumi. Mao ialah tutup, benda membesar dan menutup tanah. Chen ialah gegar, semua benda gegar dan berkembang. Si ialah selesai, keadaan lama lenyap, selesai di sini. Wu ialah bertembung, atau hias; bulan kelima, benda besar, ranting-ranting hiasan mekar. Wei ialah samar, tenaga yin sudah lama, benda merosot. Shen ialah panjang, maknanya tubuh lengkap. You ialah tua atau masak, semua benda matang. Xu ialah lenyap dan musnah, bulan sembilan semuanya binasa. Hai ialah nukleus dan halangan, bulan sepuluh semuanya tersimpan dan tertutup.”

Jinshu: “Bulan pertama dipanggil Yin, maksudnya jalan kehidupan benda. Kedua Mao, maksudnya subur. Ketiga Chen, maksudnya gegar dan berkembang. Keempat Si, maksudnya kebangkitan. Kelima Wu, maksudnya matang dan besar. Keenam Wei, ada rasa. Ketujuh Shen, maksudnya tubuh telah lengkap. Kelapan You, benda sudah mengecut. Kesembilan Xu, maksudnya benda pupus. Kesepuluh Hai, maksudnya tenaga yin membunuh semua benda. Kesebelas Zi, tenaga yang tumbuh semula. Kedua belas Chou, simpulan antara akhir dan mula.”</ref>。

Xu Shen dalam Shuowen Jiezi menjelaskan asal-usul aksara cabang bumi ini menggunakan bentuk aksara kecil-zhuan (小篆) dan mencampurinya dengan teori yin dan yang serta lima unsur. Pengkaji moden pula menggunakan bentuk dan struktur aksara dalam tulisan tulang orakel (甲骨文) dan tulisan gangsa (金文) untuk menafsir makna asal setiap aksara tiangan dan cabang bumi. Namun begitu, banyak daripada makna asal aksara-aksara ini masih menjadi bahan perdebatan, dan tiada kata sepakat yang menyeluruh.

Pada asalnya, aksara-aksara ini tidak berkaitan dengan penomboran atau urutan; setiap satu membawa makna tersendiri. Selepas digunakan untuk menandakan urutan dalam sistem tiangan dan cabang, banyak daripada aksara ini beralih fungsi untuk mewakili elemen kalendar atau makna baharu, manakala makna asalnya pula diganti oleh aksara lain.

Dalam tulisan tulang orakel dan tulisan gangsa, aksara 「子」 memiliki dua bentuk:

(1) Digunakan untuk mewakili cabang bumi pertama, dilambangkan dengan aksara 「𢀇」.
(2) Digunakan untuk maksud "anak" atau "keturunan", iaitu bentuk 「子」 yang biasa digunakan hari ini. Menariknya, dalam sesetengah inskripsi, cabang bumi keenam juga menggunakan bentuk 「子」 ini.

Sejak awal Dinasti Zhou, bentuk 「𢀇」 yang melambangkan cabang bumi pertama digantikan dengan 「子」. Untuk mengelakkan kekeliruan antara kedua-dua makna "anak" dan "cabang bumi", bentuk 「巳」 mula digunakan sebagai ganti untuk cabang bumi keenam.

Dengan kata lain, aksara 「子」 yang mewakili cabang bumi pertama asalnya ialah 「𢀇」 atau bentuk seumpamanya seperti 「」 dan 「」, manakala cabang bumi keenam 「巳」 dalam tulisan orakel dahulu ditulis dengan bentuk 「」 bukan seperti 「」 moden.

| 地支 | 甲骨文 | 金文 | 楚簡文字 | 秦隸 | 小篆 | Penjelasan Asal Usul (BM) | Maksud Asal (BM) | Elemen (Wuxing) | Arah | Musim | Rasi Bintang | Arah Bintang | Bulan & Musim | Nada (Yinlü) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 子 (Zi) |  |  |  |  |  | Menyerupai bayi dalam lampin | Anak, keturunan, putera, lelaki, pelajar, partikel | Air | Utara | Musim Sejuk | 危宿、虛宿、女宿 | Utara | November (Musim Sejuk) | Huangzhong (黃鐘) |
| 丑 (Chou) |  |  |  |  |  | Bentuk tangan menggenggam | Simbol bagi simpul, ikatan, atau unsur lucu (badut) | Tanah | Tengah | Empat Musim | 牛宿、斗宿 | Utara | Disember (Musim Sejuk) | Dalu (大呂) |
| 寅 (Yin) |  |  |  |  |  | Bentuk anak panah/struktur mulut | Hormat, bekerjasama | Kayu | Timur | Musim Bunga | 箕宿、尾宿 | Timur | Januari (Musim Bunga) | Taicu (太簇) |
| 卯 (Mao) |  |  |  |  |  | Bentuk pintu terbuka | Kuncian, kekuatan, sambungan kayu | Kayu | Timur | Musim Bunga | 心宿、房宿、氐宿 | Timur | Februari (Musim Bunga) | Jiazong (夾鐘) |
| 辰 (Chen) |  |  | Fail:辰-silk.png |  |  | Bentuk kerang, alat bertani | Bintang, masa, waktu, utusan langit | Tanah | Tengah | Empat Musim | 亢宿、角宿 | Timur | Mac (Musim Bunga) | Guxi (姑洗) |
| 巳 (Si) |  |  |  |  |  | Bentuk ular atau embrio janin | Simbol bagi sudah, selesai, matang | Api | Selatan | Musim Panas | 軫宿、翼宿 | Selatan | April (Musim Panas) | Zhonglü (仲呂) |
| 午 (Wu) |  |  |  |  |  | Simbol konfrontasi Yin-Yang | Lawan, berlanggar, tengah hari | Api | Selatan | Musim Panas | 張宿、星宿、柳宿 | Selatan | Mei (Musim Panas) | Ruibin (蕤賓) |
| 未 (Wei) |  |  |  |  |  | Bentuk ranting pokok | Belum, samar, awal pembentukan rasa | Tanah | Tengah | Empat Musim | 鬼宿、井宿 | Selatan | Jun (Musim Panas) | Linzhong (林鐘) |
| 申 (Shen) |  |  |  |  |  | Bentuk kilat atau ikatan | Memperjelas, meluaskan, ulang | Logam | Barat | Musim Luruh | 參宿、觜宿 | Barat | Julai (Musim Luruh) | Yize (夷則) |
| 酉 (You) |  |  |  |  |  | Bentuk kendi wain atau pintu tertutup | Tuaian, matang | Logam | Barat | Musim Luruh | 畢宿、昴宿、胃宿 | Barat | Ogos (Musim Luruh) | Nanlü (南呂) |
| 戌 (Xu) |  |  |  |  |  | Bentuk kapak atau alat senjata | Musnah, tamat | Tanah | Tengah | Empat Musim | 婁宿、奎宿 | Barat | September (Musim Luruh) | Wushe (無射) |
| 亥 (Hai) |  |  |  |  |  | Bentuk embrio atau babi | Tersembunyi, terkandung, simpanan | Air | Utara | Musim Sejuk | 壁宿、室宿 | Utara | Oktober (Musim Sejuk) | Yingzhong (應鐘) |

## Arah

24 mata angin.
Sungguhpun dalam bahasa Cina sudah ada perkataan untuk empat mata angin 北 (běi, utara), 東 (dōng, timur), 南 (nán, selatan), dan 西 (xī, barat) namun para pelaut dan ahli astronomi/astrologi Cina dahulu kala lebih gemar menggunakan 12 arah Dahan Duniawi. Oleh sebab 12 mata angin tidak cukup untuk tujuan pelayaran, maka ditambahnya 12 mata angin, setiap satunya tepat di tengah tengah dua mata yang sedia ada. 12 mata angin tambahan itu tidak dinamakan dengan menggabungkan nama nama dua mata berdekatan, sebaliknya dinamakan seperti berikut:

* Untuk empat arah pepenjuru, nama trigr I Ching yang bersesuaian digunakan.
* Untuk yang selebihnya, *tiangan* (Batang Samawi) digunakan. Menurut teori Lima Unsur, timur berunsurkan kayu, dan Batang batang Kayu ialah 甲 (jiǎ) dan 乙 (yǐ). Maka kedua dua Batang itu diberikan kepada dua mata angin bersebelahan timur mengikut arah jam.

Berikut ialah jadual 24 mata angin:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|   | Aksara | Nama Cina | Nama Jepun | Arah |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 子 | zǐ | ne | 0° (utara) |
| 2 | 癸 | guǐ | mizunoto | 15° |
| 3 | 丑 | chǒu | ushi | 30° |
| 4 | 艮 | gèn | ushitora | 45° (timur laut) |
| 5 | 寅 | yín | tora | 60° |
| 6 | 甲 | jiǎ | kinoe | 75° |
| 7 | 卯 | mǎo | u | 90° (timur) |
| 8 | 乙 | yǐ | kinoto | 105° |
| 9 | 辰 | chén | tatsu | 120° |
| 10 | 巽 | xùn | tatsumi | 135° (tenggara) |
| 11 | 巳 | sì | mi | 150° |
| 12 | 丙 | bǐng | hinoe | 165° |

 |

|   | Aksara | Nama Cina | Nama Jepun | Arah |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 13 | 午 | wǔ | uma | 180° (selatan) |
| 14 | 丁 | dīng | hinoto | 195° |
| 15 | 未 | wèi | hitsuji | 210° |
| 16 | 坤 | kūn | hitsujisaru | 225° (barat daya) |
| 17 | 申 | shēn | saru | 240° |
| 18 | 庚 | gēng | kanoe | 255° |
| 19 | 酉 | yǒu | tori | 270° (barat) |
| 20 | 辛 | xīn | kanoto | 285° |
| 21 | 戌 | xū | inu | 300° |
| 22 | 乾 | qián | inui | 315° (barat laut) |
| 23 | 亥 | hài | i | 330° |
| 24 | 壬 | rén | mizunoe | 345° |

 |

Pelaut pelaut mahir seperti Laksamana Zhèng Hé menggunakan kompas 48 mata. Titik pertengahan tambahan disebut sebagai gabungan dua mata angin asas terdekatnya, contohnya 丙午 (bǐngwǔ) bagi arah 172.5°, titik pertengahan antara 丙 (bǐng), 165°, dan 午 (wǔ), 180°.

## Lihat juga

* Kalendar Cina

## Rujukan

## Pautan luar

* Heavenly Stems and Earthly Branches Hong Kong Observatory Diarkibkan 2018-11-04 di Wayback Machine