# Ketakbersuaraan

| Tidak bersuara |
| --- |
| ◌̥ |
| Pengekodan |
| Entiti (perpuluhan) | `&#805;` |
| Unikod (heks) | U+0325 |

Dalam linguistik, **ketakbersuaraan** ialah apabila bunyi disebutkan tanpa getaran larinks. Dari segi fonologi, ia sejenis fonasi, yang berbeza dengan keadaan laring yang lain, tetapi sesetengah berpendapat bahawa perkataan fonasi ertinya bersuara dan ketakbersuaraan ialah ketiadaan fonasi.

Abjad Fonetik Antarabangsa (AFA) mempunyai huruf yang berbeza untuk banyak pasangan konsonan yang tidak bersuara dan bersuara secara biasa (obstruen), seperti [p b], [t d], [k ɡ], [q ɢ], [f v], dan [s z]. Selain itu, terdapat juga diakritik untuk ketakbersuaraan, U+0325 ◌̥ COMBINING RING BELOW dan U+030A ◌̊ COMBINING RING ABOVE, yang digunakan untuk huruf dengan tangkai bawah. Diakritik biasanya digunakan dengan huruf bagi bunyi yang secara prototaip bersuara, seperti vokal dan konsonan sonoran: [ḁ], [l̥], [ŋ̊]. Dalam penggunaan AFA dalam bahasa Rusia, diakritik suara boleh diterbalikkan untuk menunjukkan ketidakbersuaraan, contohnya ⟨ṋ⟩.

## Vokal tak bersuara dan sonoran lain

Sonoran ialah bunyi seperti vokal dan sengau yang biasanya bersuara dalam kebanyakan bahasa di dunia. Walau bagaimanapun, dalam beberapa bahasa, sonoran boleh menjadi tidak bersuara, biasanya secara alofonik. Sebagai contoh, perkataan Jepun *sukiyaki* disebut [sɯ̥kijaki] dan mungkin kedengaran seperti [skijaki] kepada penutur bahasa Inggeris, tetapi bibir boleh dilihat terkompres untuk [ɯ̥]. Hal yang serupa berlaku dalam perkataan bahasa Inggeris seperti *p**e**culiar* [pʰə̥ˈkj̊uːliɚ] dan *p**o**tato* [pʰə̥ˈtʰeɪ̯ɾoʊ̯].

Vokal tidak bersuara juga merupakan ciri kawasan dalam bahasa-bahasa di Barat Daya Amerika (seperti Hopi dan Keres), Great Basin (termasuk semua bahasa Numi), dan Great Plains, di mana ia terdapat dalam bahasa Comanche Numi serta Cheyenne Algonqui, dan bahasa Caddo Arikara. Ia juga berlaku dalam bahasa Woleai, berbeza dengan bahasa-bahasa Mikronesia yang lain yang menghapuskannya terus.

Sonoran juga boleh menjadi tidak bersuara untuk kontras, bukan sahaja kerana persekitarannya. Bahasa Tibet Standard, misalnya, mempunyai /l̥/ yang tidak bersuara di Lhasa, yang bunyinya serupa tetapi kurang nyaring daripada geseran sisian gusi tak bersuara /ɬ/ dalam bahasa Wales; ia berbeza dengan /l/ yang bersuara. Bahasa Wales membezakan beberapa sonoran yang tidak bersuara: /m, m̥/, /n, n̥/, /ŋ, ŋ̊/ dan /r, r̥/, yang terakhirnya ditulis sebagai "rh".

Dalam bahasa Moksha, terdapat juga geseran lelangit tak bersuara /j̊/ (ditulis dalam abjad Cyrillic sebagai ⟨йх⟩ *jh*) bersama dengan /l̥/ dan /r̥/ (ditulis sebagai ⟨лх⟩ *lh* dan ⟨рх⟩ *rh*). Dua yang terakhir mempunyai pasangan yang dilelangitkan /l̥ʲ/ dan /r̥ʲ/ (⟨льх⟩ *lh* dan ⟨рьх⟩ *rh*). Bahasa Sami Kildin juga mempunyai /j̊/ ⟨ҋ⟩.

Vokal tidak bersuara secara kontrasif pernah dilaporkan beberapa kali tanpa pernah disahkan (L&M 1996:315).

## Ketiadaan kontras suara dalam obstruen

Banyak bahasa tidak membezakan antara obstruen bersuara dan tidak bersuara (hentian, letusan dan geseran). Ini berlaku dalam hampir semua bahasa Australia, dan meluas di tempat lain, contohnya dalam bahasa Cina Mandarin, Korea, Denmark, Estonia dan bahasa Polinesia .

Dalam kebanyakan bahasa sedemikian, obstruen bersurara dalam persekitaran bersuara, seperti antara vokal atau antara vokal dan sengau, dan tidak bersuara di tempat lain, seperti di awal atau akhir perkataan atau di sebelah obstruen lain. Begitulah keadaannya dalam bahasa Dravidia dan Australia dan dalam bahasa Korea tetapi tidak dalam bahasa Mandarin atau Polinesia. Biasanya, bunyi-bunyi yang boleh ubah ini ditranskripsikan dengan huruf tidak bersuara AFA, tetapi untuk bahasa-bahasa Australia, huruf untuk konsonan bersuara sering digunakan.

Ketakbersuaraan bukanlah satu fenomena terpencil dalam bahasa-bahasa tersebut. Dalam sesetengahnya, seperti bahasa Polinesia, lipatan vokal perlu terbuka secara aktif untuk membolehkan aliran udara tanpa halangan (senyap), yang kadangkala dipanggil fonasi *bernafas* (jangan dikelirukan dengan suara berbisik). Dalam bahasa lain, seperti kebanyakan bahasa Australia, penyuaraan tiada semasa hentian (beberapa bahasa Australia mempunyai obstruen-obstruen jenis lain) kerana aliran udara tidak mencukupi untuk mengekalkannya, dan jika lipatan vokal terbuka, itu cuma kerana pengenduran pasif.

Oleh itu, hentian dalam bahasa Polinesia dilaporkan dikekalkan lebih lama daripada hentian Australia dan jarang disuarakan, tetapi hentian Australia cenderung mempunyai varian bersuara (L&M 1996:53), dan bahasa-bahasa itu sering diwakili sebagai tidak mempunyai konsonan tidak bersuara secara fonemik sama sekali.

Di Asia Tenggara, apabila hentian berlaku pada penghujung perkataan, ia tidak bersuara kerana glotis tertutup, bukan terbuka, jadi ia dikatakan tidak berfonasi (tidak mempunyai fonasi) oleh sesetengah ahli fonetik, yang menganggap ketakbersuaraan "bernafas" sebagai sebuah fonasi.

## Rujukan

## Bacaan lanjut

* Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-19815-6.