Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sosiobiologi

**Sosiobiologi** merupakan kajian saintifik yang berasaskan andaian tingkah laku atau perlakuan sosial yang menyebabkan evolusi. Sosiobiologi cuba menjelaskan dan mengkaji tingkah laku sosial dalam konteks tersebut. Walaupun sosiobiologi sering dikaitkan sebagai cabang kajian biologi dan sosiologi, sosiobioliogi turut melibatkan fromethologi, antropologi, evolusi, zoologi, arkeologi, populasi genetik dan kajian disiplin lain. Dalam kajian perhubungan manusia, sosiobiologi berkait rapat dengan bidang anthropologi Darwin, ekologi perlakuan manusia dan evolusi psiklogi.

Sosiobiologi menyiasat tingkah laku sosial, seperti corak mengawan, pergaduhan untuk wilayah, pemburuan dan pembentukan naluri sosial. Sosiobiologi menerangkan bahawa tekanan dalam pemilihan menyebabkan haiwan mengalami evolusi dalam interkasinya dengan alam semula jadi, yang mengakibatkan evolusi genetik perlakuan sosial yang bermanfaat.

Walaupun istilah "sosiobiologi" dikenal pasti sejak 1940an, konsep ini tidak mendapat sebarang pengiktirafan sehingga 1975 dengan penerbitan buku "Sosiobiologi: Sintesis baru" (*Sociobiology: The New Synthesis*) oleh Edward O. Wilson.

## Definisi

E.O Wilson mentakrifkan sosiobiologi sebagai, "Kajian lanjutan populasi biologi dan teori evolusi dalam organisasi sosial"

Sosiobiologi berasaskan premis bahawa sesetengah tingkah laku (sosial dan persendirian) diwariskan dan mungkin disebabkan oleh pemilihan semula jadi. Konsep ini berdasarkan idea bahawa sesuatu tingkah laku berubah mengikut masa, seperti proses yang sama yang berlaku dengan ciri-ciri fizikal yang dianggap melalui proses evolusi. Oleh demikian, haiwan akan bertindak dalam tingkah laku yang dianggap berkesan dalam evolusi.

## Rujukan
# Sistematik

**Sistematik** biologi merupakan kajian kepelbagain hidupan pada masa dahulu dan sekarang termasuklah hubungan antara hidupan sepanjang masa. Perhubungan ini digambarkan melalui pokok evolusi (sinonim: kladogram, pokok filogenetik dan philogene).

Sistematik merupakan segala usaha untuk menghuraikan dan merumuskan sesuatu dalam hubungan yang teratur dan logik sehingga membentuk suatu sistem yang bermaksud secara sempurna, menyeluruh, bersepadu, mampu menjelaskan rangkaian sebab akibat berkaitan objeknya
Pengetahuan yang tersusun secara sistematik dalam rangkaian sebab akibat merupakan syarat ilmu yang ketiga.

## Rujukan
# Bahasa Yunani Kuno

| Bahasa Yunani Kuno |
| --- |
| Ἑλληνική **Hellēnikḗ** |
| Tulisan pembinaan patung Athena Parthenos di Parthenon, 440/439 SM |
| Kawasan | Timur Mediterranean |
| Keluarga bahasa | Indo-Eropah
* Hellenik
	+ **Bahasa Yunani Kuno**
 |
| Bentuk awal | Bahasa Yunani Purba
 |
| Sistem penulisan | Abjad Yunani |
| Kod bahasa |
| ISO 639-2 | `grc` |
| ISO 639-3 | `grc` (temasuk semua jenis pramoden) |
| Glottolog | `anci1242` |
|

| RuntuhSampel |
| --- |
| **Sampel teks**Logo Wikipedia dalam bahasa Yunani Kuno yang berisi transkripsi "Wikipedia" (atas) ke dalam ortografi masing-masing dan slogan "Ensiklopedia Bebas" (bawah) yang diterjemahkan ke dalam bahasa tersebut. |
| Sampel teks lainnya |

Peta Yunani Purba |
|  |
|

**Bahasa Yunani Kuno** (Jawi: بهاس يوناني كونو‎) merangkumi bentuk-bentuk bahasa Yunani yang digunakan pada di Yunani Kuno dan kawasan dunia kuno lain dari sekitar 1500 hingga 300 SM. Bahasa ini sering dibahagikan kepada masa-masa berikut: Yunani Mycenaea (sekitar 1400–1200 SM), Zaman Gelap (sekitar 1200-800 SM), zaman kuno (sekitar 800–500 SM), dan zaman Klasik (sekitar 500-300 SM).

Bahasa Yunani Kuno ialah bahasa gunaan Homer serta sejarawan, penulis drama, dan ahli falsafah Athena abad kelima. Bahasa ini telah menyumbang banyak kata kepada perbendaharaan kata bahasa Inggeris dan telah menjadi subjek kajian piawai di institusi pendidikan dunia Barat sejak Renaisans.

Sejak zaman Hellen (sekitar 300 SM), bahasa Yunani Kuno telah disusuli dengan bahasa Yunani Koine. Bentuk terawal bahasa Yunani Koine ini pula menyerupai bahasa Yunani Attica dan bentuk terkemudiannya mendekati bahasa Yunani Pertengahan. Terdapat beberapa dialek wilayah Yunani Kuno dengan bahasa Yunani Attica berkembang menjadi bahasa Yunani Koine tersebut.

## Rujukan

## Pautan luar

* Media berkaitan Bahasa Yunani Kuno di Wikimedia Commons
# Kaedah saintifik

**Kaedah saintifik** atau **kaedah sains** (Tulisan Jawi: قاعده ساءينتيفيک) merupakan kaedah-kaedah yang digunakan untuk menyiasat sesuatu fenomena, menceburi ilmu baru, atau membetulkan dan menyepadukan ilmu terdahulu. Kaedah ini berasaskan bukti yang boleh dicerap, empirik dan boleh diukur berdasarkan prinsip penaakulan. Kaedah saintifik meliputi pengumpulan data melalui pencerapan dan pengujikajian, serta perumusan dan pengujian hipotesis.

Walaupun prosedur-prosedurnya berbeza untuk pelbagai bidang penyiasatan, terdapat beberapa ciri nyata yang membezakan kaedah saintifik daripada kaedah ilmu lain. Penyelidik sains mencadangkan hipotesis sebagai penjelasan fenomenon, lalu mereka kajian uji kaji untuk menguji hipotesis itu. Langkah-langkah dalam uji kaji mestilah boleh diulangi supaya dapat mentaksir kebolehpercayaan hasil ujian pada masa depan. Teori yang merangkumi bidang yang lebih luas boleh menggabungkan beberapa hipotesis dalam satu struktur koheren. Ini membantu dalam mengatur hipotesis baru, atau meletakkan hipotesis dalam konteks.

Ciri-ciri persamaan lain termasuklah pengakuan bahawa proses itu mestilah objektif bagi mengurangkan pentafsiran cenderung. Penguji juga perlu mendokumenkan, mengarkibkan dan berkongsi segala data dan kaedah supaya ia boleh mekaji oleh ahli sains lain, supaya membolehkan penyelidik lain mengesahkan hasil uji kaji dengan melakukan uji kaji semula. Kaedah ini, dipanggil *pendedahan penuh*, membolehkan kebolehpercayaan data ini diukur secara statistik.
# Takson

Gajah Afrika membentuk genus *Loxodonta*, satu takson yang diterima secara meluas.
Dalam biologi, **takson** (pembentukan terbalik daripada *taksonomi*) ialah kelompok bagi satu atau lebih populasi sesuatu organisma atau banyak organisma yang dipandang oleh ahli taksonomi untuk membentuk satu unit. Biarpun antara yang berikut tidak ada yang diperlukan, takson biasanya dikenali dengan nama tertentu dan diberi pemangkatan, terutamanya jika dan apabila takson tersebut diteruma atau menjadi berasas. Walau bagaimanapun, boleh terjadi juga kekurangan persetujuan sesama ahli taksonomi tentang apa yang tergolong dalam takson dan kriteria yang digunakan untuk penyertaan biarpun hal ini tidak kerap. Jika sesuatu takson diberi nama sains formal, penggunaannya ditadbir oleh salah satu kod tatanama yang menyatakan nama sains yang betul untuk pengelompokan tertentu.

Walaupun didahului oleh sistem Linnaues dalam *Systema Naturae* (edisi ke-10, 1758) dan karya tidak terbit oleh Bernard dan Antoine Laurent de Jussieu, tanggapan "sistem semula jadi" berdasarkan unit bagi pengelasan biologi pertama kali tersedia secara meluas pada 1805 melalui penerbitan, sebagai pengenalan kepada edisi ketiga *Flore françoise* oleh Jean-Baptitse Lamarck, bagi *Principes élémentaires de botanique* oleh Augustin Pyramus de Candolle, suatu pendedahan bagi suatu sistem untuk "pengelasan semula jadi" bagi tumbuh-tumbuhan. Sejak itu, ahli sistem telah bangkit untuk membina pengelasan tepat yang menyertakan kepelbagaian hidupan; kini, takson "bagus" atau "berguna" kerap dianggap sebagai yang mencerminkan hubungan evolusi.

Ramai ahli sistem moden, seperti penyokong tatanama filogenetik, menggunakan kaedah kladistik yang memerlukan takson untuk menjadi monofiletik (semua keturunan bagi sesetengah leluhur). Maka, unit asasinya merupakan klad dan bukan sebaliknya, takson. Serupa pula, sesama ahli taksonomi semasa yang bekerja dengan tatanama (binomial) Linnaeus tradisional, sedikit orang mencadangkan takson-takson yang diketahui oleh mereka untuk menjadi parafiletik. Contoh bagi takson yang terasas dengan baik yang juga bukan klad ialah kelas Reptilia; burung merupakan keturunan bagi reptilia tetapi tidak disertakan dalam Reptilia.

## Sejarah

Istilah *takson* pertama kali digunakan pada 1926 oleh Adolf Meyer-Abich untuk kelompok-kelompok haiwan. Untuk tumbuh-tumbuhan, *takson* dicadangkan oleh Herman Johannes Lam pada 1948, dan diterima guna pada Kongres Botani Antarabangsa yang dijalankan pada 1950.

## Lihat juga

* Iknotakson
* Kladistik
* Kod Tatanama Antarabangsa untuk alga, kulat, dan tumbuhan
* Kod Tatanama Zoologi Antarabangsa (ICZN)
* Kresonim
* Pangkat (botani)
* Pangkat (zoologi)
* Pengelasan virus
* Segregat (taksonomi)
* Skema ABCD
* Taksonomi alfa
* Taksonomi rakyat

## Catatan

## Rujukan
# Pangkat taksonomi

Pelbagai peringkat sistem pengelasan saintifik.

---

Hierarki pengelasan biologi untuk lapan pangkat taksonomi utama. Pangkat pertengahan tidak ditunjukkan.
Dalam pengelasan biologi **pangkat taksonomi** merujuk kepada tahap (kedudukan relatif) dalam hierarki taksonomi. Pangkat taksonomi terdiri daripada spesies, genus, keluarga, dan kelas.

Setiap pangkat dibahagikan dalam beberapa sub-kategori yang kurang umum. Pangkat *spesies* dan spesifikasi *genus* yang spesies tersebut tergolong merujuk kepada asas pengelasan, oleh itu pangkat lain tidak perlu dinyatakan dalam spesifik.

Mengikut *Kod Antarabangsa Tatanama Zoologi*, pangkat taksonomi ditakrifkan sebagai:

> Tahap, untuk tujuan tatanama, suatu dalam hierarki taksonomi (contohnya semua keluarga tergolong dalam tahap famili yang sama untuk tujuan tatanama walaupun pengelasannya terletak antara superfamili dan subfamili)
>
>

## Pangkat utama

Carolus Linnaeus dalam penulisannya, *Systema Naturae* menggunakan skala pangkat yang terhad kepada: domain, alam, order, genus dan spesies. Penggunaan tatanama sekarang diseragamkan melalui penggunaan kod tatanama yang membolehkan penamaan pangkat yang tidak terhingga. Tujuh pangkat taksonomi utama: alam, filum, kelas, order, famili, genus dan spesis. Penggunaan *domain* (yang dicadangkan Carl Woesel) kini digunakan sebagai asas pangkat taksonomi walaupun *domain* tidak dinyatakan dalam mana-mana kod tatanama.

|  |
| --- |
| **Pangkat taksonomi utama** |
| Latin | English |
| *regio* | domain |
| *regnum* | alam |
| *phylum* | *division* | filum (dalam zoologi) | divisi (dalam botani) |
| *classis* | kelas |
| *ordo* | order |
| *familia* | famili |
| *genus* | genus |
| *species* | spesies |

Takson biasanya diberikan pangkat apabila ia diberi nama rasmi. Pangkat asas adalah bahawa spesies. Pangkat seterusnya yang paling penting adalah bahawa genus: apabila organisma diberi nama spesies ia diberikan kepada genus, dan nama genus adalah sebahagian daripada nama spesis. Pangkat ketiga yang paling penting, walaupun ia tidak digunakan oleh Linnaeus, adalah bahawa keluarga.

Nama spesies kadang-kadang dipanggil binomial, iaitu, nama dua penggal. Sebagai contoh, nama zoologi untuk spesis manusia Homo sapiens. Ini biasanya italik dalam media cetak dan bergaris apabila italik tidak boleh didapati. Dalam kes ini, Homo adalah nama generik dan ia adalah dipermodalkan; sapiens menunjukkan spesies dan ia tidak dipermodalkan.

Sesuatu takson biasanya diberikan pangkat apabila tatanama rasminya dikenalpasti. Asas penamaan tatanama ialah spesies, diikuti dengan genus. Pangkat ketiga yang terpenting yang tidak digunakan Linnaeus, ialah famili.

Nama spesis juga dikenali sebagai binomial, iaitu sesuatu nama berdasarkan dua istilah. Sebagai contoh, nama zoologi untuk spesies manusia ialah *Homo sapiens* (*Homo* merujuk kepada nama generik dan mula dengan huruf besar manakala sapiens merujuk kepada spesies yang ditulis dalam huruf kecil). Nama tersebut kebiasaannya italik atau digaris.

## Rujukan

---

Jika anda melihat rencana yang menggunakan templat {{tunas}} ini, gantikanlah dengan templat tunas yang lebih spesifik.
# Domain (biologi)

Pelbagai peringkat sistem pengelasan saintifik.

---

Hierarki pengelasan biologi untuk lapan pangkat taksonomi utama. Pangkat pertengahan tidak ditunjukkan.
Dalam bidang taksonomi biologi, **domain** (juga dikenali sebagai **superregnum**, **superalam**, atau **empayar**) ialah pangkat taksonomi organisma yang tertinggi, iaitu lebih tinggi dalam alam. Menurut sistem tiga domain Carl Woese yang diperkenalkan pada 1990, Pohon Hidupan terdiri daripada tiga domain, iaitu: (1) Arkea; (2) Bakteria; dan (3) Eukaria. Namun susunan takson membayangan perbezaan asas ini di dalam genom.

## Sistem pengelasan alternatif

Terdapat juga sesetengah pengelasan alternatif untuk hidupan, misalnya:

* Sistem dua empayar atau **sistem superdomain**, dengan pengumpulan peringkat atasan yang terdiri daripada empayar-empayar yang berikut:
	+ Prokariota (atau Monera);
	+ Eukariota; dan
	+ Arkea yang baru-baru sahaja ditemui.
* Sistem enam alam, dengan pengumpulan peringkat atasan yang terdiri daripada:
	+ Eubakteria;
	+ Arkebakteria;
	+ Protista;
	+ Kulat;
	+ Tumbuhan; dan
	+ Haiwan.

Oleh sebab pengumpulan tersebut bergantung terutamanya kepada analisis data urutan genetik dan kladistik, susunan cadangan tambahan telah dijangka.

Ketiga-tiga sistem yang tersebut di atas tidak memasukkan hidupan bukan sel.

## Lihat juga

* Filogenetik
* Sistematik
# Biokimia

**Biokimia** atau juga dikenali sebagai **kimia biologi** merupakan kajian proses kimia dalam dan berkenaan dengan organisma hidup. Melalui pengawalan aliran isyarat biokimia dan aliran tenaga kimia melalui metabolisme, biokimia membolehkan kewujudan hidupan yang kompleks. Biokimia turut menjelaskan proses kehidupan hampir semua bidang sains hayat termasuklah botani dan perubatan yang berkait rapat dengan penyelidikan biokimia. Tumpuan kajian biokimia tulen pada hari ini berfokus terhadap kefahaman molekul biologi dalam membolehkan proses kimia yang berlaku dalam sel hidup, yang seterusnya menerangkan kehidupan sesuatu organisma dengan menyeluruh. Biokimia berkait rapat dengan biologi molekul, iaitu pengajian mekanisme molekul yang berlaku apabila informasi genetik yang dikodkan dalan DNA mampu menyumbang dalam proses kehidupan. Bergantung kepada definisi sebenar istilah yang digunakan, biologi molekul boleh dianggap sebagai cabang biokimia, atau termasuk dalam biokimia sebagai alatan untuk menyiasat dan mengkaji biologi molekul.

Kebanyakan perihal biokimia berkait rapat dengan kajian struktur, fungsi dan interaksi makromolekul biologi seperti protein, asid nukleik, karbohidrat dan lipid yang merupakan struktur sesuatu sel yang melaksanakan kebanyakan fungsi yang berkait kehidupan. Proses kimia sesuatu sel turut bergantung kepada tindak balas molekul dan ion kecil. Antaranya termasuklah sebatian tak organik seperti air dan ion logam, manakala sebatian organik terdiri daripada asid amino yang mensintesis protein. Mekanisme penjanaan tenaga oleh sel-sel dari persekitaran mereka melalui tindak balas kimia dikenali sebagai metabolisme.

Antara bahan kimia yang dikaji dalam bidang biokimia ialah:

* karbohidrat
* lipid
* protein atau asid amino
* asid nukleik
* vitamin

## Rujukan

## Pautan luar

* Media berkaitan Biokimia di Wikimedia Commons
# Morfologi (biologi)

Morphology of a male *Caprella mutica*
Dalam ilmu biologi, **morfologi** merupakan cabang biosains yang berkenaan kajian bentuk dan struktur badan organisma dan ciri-ciri binaan tertentunya.

Ini termasuk aspek-aspek rupa luaran (bentuk, struktur, warna, corak) dan juga bentuk dan struktur anggota-anggota dalaman seperti tulang dan organ. Ini berbeza dengan fisiologi yang menekankan fungsi anggota. Morfologi merupakan satu cabang sains kehidupan yang berkenaan dengan kajian struktur kasar sesejenis organisma atau takson dan anggota-anggota komponennya.

## Istilah

Istilah "morfologi" berasal dari bahasa Yunani Purba iaitu μορφή, morphé = 'bentuk' dan λόγος, lógos = kata, kajian, selidik. Konsep morfologi dalam kajian hidupan dikembangkan oleh Johann Wolfgang von Goethe (1790) dan juga secara berasingan oleh Karl Friedrich Burdach (1800).

## Cabang morfologi

* Morfologi perbandingan merupakan analisa corak-corak lokus struktur di dalam pelan tubuh organisma, dan membentuk asas pengkategorian taksonomi.
* Morfologi fungsi merupakan kajian hubungan antara struktur dan fungsi ciri-ciri morfologi.
* Morfologi uji kaji merupakan kajian kesan faktor-faktor luaran terhadap morfologi organisma dalam keadaan uji kaji seperti kesan mutasi genetik.

Bidang morfologi dibahagikan kepada dua cabang:

* "Anatomi" merupakan kajian bentuk dan struktur ciri-ciri dalaman organisma.
* "Eidonomi" merupakan kajian bentuk dan struktur ciri-ciri luaran organisma.

## Morfologi dan pengelasan

Kebanyakan takson berbeza dari segi morfologi dengan takson-takson yang lain. Lazimnya, takson-takson yang bersaudara rapat kurang bezanya berbanding yang lebih jauh bersaudara, tetapi dengan pengecualian. Spesies kripta merupakan spesies yang kelihatan amat serupa, ataupun terang-terangan seiras rupa, tetapi jauh berbeza dari segi pembiakan. Sebaliknya, sesetengah takson yang tidak bersaudara serupa wajahnya kesan daripada evolusi tumpu ataupun kemimikan. Satu lagi kepincangan dalam kebergantungan pada data morfologi adalah dua spesies yang kelihatan jauh berbeza boleh didapati merupakan spesies yang sama oleh analisa DNA. Kepentingan perbezaan ini boleh ditentukan melalui penggunaan kejuruteraan alometrik yang mana satu atau kedua-dua spesies dimanipulasikan untuk memfenosalin spesies yang lain.

## Lihat juga

* Apomorfi
* Anatomi perbandingan
* Morfometrik
* Neuromorfologi
* Phenetik
* Fenotip
* Plesiomorfi

## Rujukan
# Organ pembiakan

Bunga merupakan organ pembiakan untuk tumbuhan berbunga.
**Organ pembiakan** ialah mana-mana struktur bahagian anatomi badan yang melibatkan pembiakan seks dan mengandungi sistem pembiakan dalam organisma kompleks; bunga ialah organ pembiakan untuk tumbuhan berbunga, kon ialah organ pembiakan untuk pokok konifer, lumut, paku-pakis dan tumbuhan yang lebih kurang sama mempunyai gametangia untuk organ pembiakan.
# Fisiologi

**Fisiologi** merupakan salah satu cabang daripada bidang biologi, iaitu kajian mengenai kehidupan benda hidup iaitu mengenai haiwan dan tumbuhan.

Fisiologi merujuk kepada pengkajian mengenai sifat fizikal benda hidup, cara organisma berinteraktif antara satu sama lain dan juga dengan alam sekitar dengan kelebihan atau kekurangan fizikal tersebut.

Menurut kelas organisma, bidang dapat dibahagikan kepada fisiologi perubatan, fisiologi haiwan, fisiologi tumbuhan, fisiologi sel, dan fisiologi perbandingan.
# Metabolisme

Struktur adenosina trifosfat, perantaraan utama dalam metabolisme tenaga
**Metabolisme** (dari Yunani μεταβολή *metabolē*, "perubahan" atau Yunani μεταβολισμός *metabolismos*, "pengeluaran"; bahasa Inggeris: *Metabolism*) merupakan tindak balas kimia yang berlaku dalam sel hidup. Proses metabolisme yang dimangkinkan enzim merupakan asas kehidupan, yang membolehkan sel membesar dan membiak, mengekalkan struktur mereka serta membalas terhadap persekitaran mereka. Metabolisme merujuk kepada semua tindak balas kimia dalam organisma hidup, termasuklah penghadaman, pengangkutan bahan dari dan ke sel berlaian, secara khususnya tindak balas dalam sel dikenali sebagai **metabolisme perantara**.

Metabolisme dibahagikan kepada dua jenis. Katabolisme memghasilkan tenaga, seperti pemecahan makanan dalam repirasi sel. Manakala anabolisme menggunakan tenaga untuk membentuk komponen sel seperti protein dan asid nukleik.

Tindak balas kimia mengikut laluan metabolik. Kompound kimia yang terhasil akan melalui siri proses sebelum berubah menjadi kompound lain melalui urutan enzim. Enzim penting dalam process metabolisme untuk membolehkan organisma menghasilkan tindak balas kimia yang memerlukan tenaga dan tidak akan dijana secara automatik, gandingan tindak balas yang berterusan menghasilkan tenaga. Enzim merupakan pemangkin yang membolehkan tindak balas ini berlaku secara pantas dan effisen. Enzim turut membolehkan pengawalan laluan metabolik mengikut tindak balas sel terhadap perubahan persekitaran atau isyarat daripada sel lain.

Metabolisme sesuatu organisma menentukan bahan-bahan yang diperlukannya sebagai nutrien dan mengenal pasti bahan beracun. Sebagai contoh, sesetengah prokariot memproses hidrogen sulfida sebagai nutrien, walaupun gas ini beracun terhadap haiwan. Kelajuan metabolisme iatau kadar metabolik, mempengaruhi keperluan makanan sesuatu organisma dan cara perolehan makanan tersebut.

Salah satu ciri metabolisme ialah persamaan laluan asas metabolik dan komponen semua organisma walaupun dari spesies yang jauh berbeza. Sebagai contoh, set asid karboksilik yang merupakan perantara dalam kitaran asid sitrik hadir dalam semua organisma, termasuklah spesis unisel seperti bakterium *Escherichia coli* dan multisel seperti gajah. Persamaan ketara dalam laluan metabolik mungkin disebabkan penampilan awal semua organisma dalam evolusi yang kemudiannya dikekalkan mengikut keberkesanan sesuatu fungi.

## Kunci Biokimia

Dalam Biokimia, terdapat empat struktur asas yang membentuk satu organisma hidup, haiwan, tumbuhan ataupun mikroorganisma.

### Karbohidrat

*Rencana utama untuk kategori ini ialah **Karbohidrat**.*
### Protein dan Asid Animo

*Rencana utama untuk kategori ini ialah **Protein** dan **Asid amino**.*
### Lipid

*Rencana utama untuk kategori ini ialah **Lipid**.*
### Nekleotida

*Rencana utama untuk kategori ini ialah **Nukleotida**.*
### Ko-enzim

*Rencana utama untuk kategori ini ialah **Ko-enzim**.*
### Kofaktor

*Rencana utama untuk kategori ini ialah **Kofaktor (biokimia)**.*
## Rujukan

## Pautan luar

* Media berkaitan Metabolisme di Wikimedia Commons
# Biologi molekul

**Biologi molekul** ialah cabang biologi yang mengendalikan asas molekul kegiatan biologi. Bidang ini bertindih dengan bidang biologi dan kimia, terutamanya genetik dan biokimia. Biologi molekul biasanya adalah tentang pemahaman interaksi antara pelbagai sistem sel, termasuk interaksi antara jenis DNA, RNA dan biosintesis protein yang berlainan serta cara pengawalan interaksi tersebut.

## Lihat juga

* Genom

## Rujukan

* Cohen, S.N., Chang, A.C.Y., Boyer, H. & Heling, R.B. Construction of biologically functional bacterial plasmids *in vitro*. *Proc. Natl. Acad. Sci*. **70**, 3240 – 3244 (1973).
* Rodgers, M. The Pandora's box congress. *Rolling Stone* **189**, 37 – 77 (1975).

## Bacaan lanjut

* Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, *Molecular Biology of the Cell*
* 4th Edition, Routledge, March, 2002, hardcover, 1616 pages, 7.6 pounds, ISBN 0-8153-3218-1
* 3rd Edition, Garland, 1994, ISBN 0-8153-1620-8
* 2nd Edition, Garland, 1989, ISBN 0-8240-3695-6

## Pautan luar

* Biochemistry and Molecular Biology di Curlie
# Ekologi

**Ekologi** adalah cabang sains yang mengkaji habitat dan interaksi di antara benda hidup dengan alam sekitar. Perkataan ini dicipta oleh pakar biologi Jerman dan pengikut Najmi pada tahun 1866 Ernst Haeckel dari perkataan Greek (*oikos* beerti " rumah" dan *logos* beerti "sains").

Kini, istilah ekologi ini telah digunakan secara meluas dan merujuk kepada kajian saling hubungan antara organisma dengan persekitaran dan juga saling hubungan di kalangan kumpulan organisma itu sendiri.

Alam sekeliling merangkumi kedua persekitaran abiotik -- benda bukan hidup seperti cuaca dan geologi -- dan persekitaran biotik -- benda hidup seperti tumbuhan dan haiwan. Kebanyakan penyelidikan ekologi menumpu kepada taburan dan jumlah organisma dan bagaimana ini mempengaruhi ciri dan sifat alam sekitar; pengaruh organisma terhadap alam sekitar, dan pengaruh alam sekitar terhadap organisma tersebut.

## Pautan luar

* Perkongsian maklumat geologi dan ekologi melalui Sistem Pemetaan dan Pengkalan Maklumat Diarkibkan 2010-04-04 di Wayback Machine