Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Коран

Аль-Фатиха — Коранын икшӹ суражы
**Кора́н** (арабла أَلْقُرآن [qurˈʔaːn] — *аль-К̣ур’а̄н* ) — мусульманвлӓн валгыды книгӓштӹ. «Коран» араб йӹлмӹ гӹц лин дӓ «юкын лыдмашым», «тымдымашым» анжыкта.

Кораным Мухаммедӹн шаявлӓжӹ гӹц сахаб тыменьшӹвлӓжӹ сиренӹт. Кораным Джабраил лӹмӓн суксы Мухаммедлӓн шайыштын дӓ тидӹ 23 и нӓрӹ шыпшылтын. Пӹтӓриш тымдымаш шаявлӓм Мухаммед 40 иӓш ылмыжы годым колын, тидӹ Виӓн йыд (Рамадан) тӹлзӹн лиӓлтӹн.

* Al-Quran (Коран) online. text format
* Переводы Корана // QuranAcademy.org
* На английском
# Астра йишвлӓ

Астра йишвлӓ

1 *Anthemis tinctoria*

2. *Glebionis coronarium*

3. *Coleostephus myconis*

4. *Argyranthemum frutescens*

5. *Sonchus oleraceus*

6. *Cichorium intybus*

7. *Gazania rigens*

8. *Galactites tomentosa*

9. *Calendula arvensis*

10. *Leucanthemum vulgare*

11. *Hieracium lachenalli*

12. *Osteospermum ecklonis*
**Астра йишвлӓ** ( латинлӓ *Asteraceae* ) — мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кымдан дӓ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ пеледӹшлӓ кушкыш. Цилӓжӹ 25 000 нӓрӹ йиш астра улы, кыдывлӓ 900 - 1000 йыхеш пайылалтыт. Шӹренжок икиӓш ӓль шукыиӓш ылыт, шоэн тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹ семӹнь лин кердӹт.
# Зоологи

Зоологи
**Зоологи** (латинлӓ zoologia) — биологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ биологи.

## Лӹмжӹ

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ζῷον» (йӓн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.

## Кӹдежвлӓжӹ

### Основные дисциплины

* Систематика
* Морфологи
* Эмбриологи
* Физиологи
* Этологи
* Экологи
* Зоогеографи

### Вспомогательные дисциплины

* **Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ зоологи**
	+ Протозоологи — «простейшие» наука
	+ Планктологи —
	+ Гельминтологи — наука о паразитических червях
	+ Нематологи — наука о круглых червях
	+ Артроподологи — ежӹнгӓн яланвлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Арахнологи — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Акарологи — пыйивлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Карцинологи — рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Энтомологи — капшангывлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Одонатологи — коговуйвандывлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Ортоптерологи — цӹрцӹквлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Колеоптерологи — наука о жесткокрылых
			* Лепидоптерологи — лӹпӹвлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Диптерологи — шӹнгӓвлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Гименоптерологи — наука о перепончатокрылых.
				+ Мирмекологи — кыткывлӓм шӹмлӹшӹ наука
			* Апиологи — мӱкшвлӓм шӹмлӹшӹ наука
	+ Малакологи — моллюсквлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Конхиологи — раздел зоологии, изучающий раковины, преимущественно моллюсков.
* **Тупӹрдӓн йӓнвлӓ зоологи**
	+ Ихтиологи — колвлӓм дон онгылашлудымывлӓм шӹмлӹшӹ наука
	+ Герпетологи — наука о земноводных и пресмыкающихся.
	+ Орнитологи — кеквлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Оологи — раздел зоологии, главным образом, орнитологии, посвященный изучению яиц животных, преимущественно птичьих.
	+ Териологи — шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Приматологи — приматвлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Кинологи — пирӹвлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Иппологи — имнивлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Родентологи — ньымыштшы йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Кетологи — кит ганьывлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Хироптерологи — цӓрӓгеквлӓм шӹмлӹшӹ наука
		- Фелинологи — котивлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Весвлӓ
	+ Палеозоологи — раздел палеонтологии, изучающий ископаемых животных.
# Герпетологи

Герпетологи
**Герпетологи** (латинлӓ herpetologia) — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Амфибивлӓм (земноводные) дон рептиливлӓм (пресмыкающиеся) шӹмлӹшӹ зоологи.

## Лӹмжӹ

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἑρπετόν» (пресмыкающееся) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
# Териологи

Териологи
**Териологи** тенгеок **маммалиологи** (латинлӓ mammalogia, theriologia) — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.

## Лӹмжӹ

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «θηρίον» (зверь) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.

## Лӹвӓл кӹдежвлӓжӹ

* Приматологи — приматвлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Кинологи — пирӹвлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Иппологи — имнивлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Родентологи — ньымыштшы йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Кетологи — кит ганьывлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Хироптерологи — цӓрӓгеквлӓм шӹмлӹшӹ наука
* Фелинологи — котивлӓм шӹмлӹшӹ наука
# Орнитологи

Орнитологи
**Орнитологи** (латинлӓ ornithologia) — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.

## Лӹмжӹ

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ὄρνιθος» (кекӹн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
# Ваниль (кушкыш)

Ваниль
Ваниль
**Ваниль** ( латинлӓ *Vanilla* ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 110 йиш тӹрлӹ ваниль улы.

## Йишвлӓ

* *Vanilla planifolia*
* *Vanilla pompona*
* *Vanilla tahitensis*
* *Vanilla lujae*
* *Vanilla mexicana*
* *Vanilla odorata*
* *Vanilla parvifolia*
* *Vanilla phaeantha*
* *Vanilla rojasiana*
# Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ

Цажшуды
(*Persicaria maculosa*)
Горец птичий
(*Polygonum aviculare*)
**Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ** (латинлӓ Polygonaceae) — Caryophyllales-влӓн йыхыш пырышы шукиӓш шуды форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 1200 тӹрлӹ шим шӓдӓнгӹ йиш улы.

Сек кого йыхвлӓжӹ: *Eriogonum* (240 йиш), *Rumex* (200 йиш), *Coccoloba* (120 йиш), *Persicaria* (100 йиш) дӓ *Calligonum* (80 йиш).

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «poly» (шукы) дон «goni» (пылвуй) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификаци

### Polygonoideae

* *Aconogonon* — Аконогонон
* *Atraphaxis* —
* *Bistorta* — кишлешудо
* *Calligonum* — Джузгун
* *Duma* —
* *Emex* —
* *Eskemukerjea* —
* *Fagopyrum* — Шим шӓдӓнгӹ
* *Fallopia* — Фаллопи
* *Homalocladium platycladum* —
* *Knorringia* — Кнорринги
* *Koenigia* — Кӧниги
* *Muehlenbeckia* — Мӱленбеки
* *Oxygonum* —
* *Oxyria* — Кисличник
* *Parapteropyrum tibeticum* —
* *Persicaria* — Персикари
	+ *Persicaria hydropiper* — Жавашуды
	+ *Persicaria maculosa* — Цажшуды
* *Polygonella* —
* *Polygonum* — Горец
* *Pteropyrum* —
* *Reynoutria* —
* *Rheum* — Ревень
* *Rubrivena* —
* *Rumex* —
	+ *Rumex acetosa* — Шапшуды
	+ *Rumex confertus* — Цамавач

### Eriogonoideae

* *Acanthoscyphus parishii* —
* *Afrobrunnichia* —
* *Antigonon* —
* *Aristocapsa insignis* —
* *Brunnichia ovata* —
* *Centrostegia thurberi* —
* *Chorizanthe* — Хоризанте
* *Coccoloba* — Кокколоба
* *Dedeckera eurekensis* —
* *Dodecahema leptoceras* —
* *Eriogonum* —
* *Gilmania luteola* —
* *Goodmania luteola* —
* *Gymnopodium* —
* *Harfordia macroptera* —
* *Hollisteria lanata* —
* *Johanneshowellia* —
* *Lastarriaea* —
* *Leptogonum domingense* —
* *Mucronea* —
* *Nemacaulis denudata* —
* *Neomillspaughia* —
* *Oxytheca* —
* *Podopterus* —
* *Pterostegia drymarioides* —
* *Ruprechtia* —
* *Sidotheca* —
* *Stenogonum* —
* *Symmeria paniculata* —
* *Systenotheca vortriedei* —
* *Triplaris* —
# Реюньон

Реюньон
**Реюньон** (французла Île Rodrigues) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы. Территорижӹ 2,511 км². 203-шы ин тӹштӹ 840 974 эдем ӹлен.

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

* *Threskiornis solitarius* † — Реюньон ибис
* *Psittacula eques eques* — Маврикий шӓргӓшӓн попугай
* *Fregilupus varius* † — (Hoopoe starling)

## Эндемик кушкышвлӓжӹ
# Йыдвел ндебелевлӓ

Йыдвел ндебеле ӹдӹрӓмӓшвлӓ
**Йыдвел ндебелевлӓ** (йыд. ндебелелӓ amaNdebele ) — банту группыш пырышы йыдвел ндебеле (*isiNdebele*) йӹлмӹлӓ попышы Зимбабвештӹ ӹлӹшӹ халык. Йыдвел ндебелевлӓ цилажӹ 4.5 млн. нарӹн ылыт.

## Ажедмӓшвлӓ
# Берлин

Берлинӹн йолижӹ
**Берлин** (нем. Berlin, [bɛɐˈliːn]) — Германин вуйхалажы да сӓндӓлӹкӹн ик федерӓи регионжы. Халашты 3,44 миллион ӹлӹзӹ дӓ тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Лондон паштек Европа Унионын кокшы кого халажы. Ти шотыш лач халшты ӹлӹшӹвлӓвеле пырат. Метропольвлӓн ӹлӹзӹ шотым анжымы годым эче вес термин, шамаклан Кого Берлин термин кычылталтеш, кышты 4,4 — 5,9 миллион эдемӓнеш шотлалтеш. Тӹ годымок, шамаклан, Кого Парижӹштӹ 12 миллион ӹлӹзӹ якте шоэш.
Берлин халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ хала, Европын шӹнцӹмӓш (наука), дӓ культура покшалжы, кышты махань-шон культура институтвлӓ дӓ университетвлӓ пӓшӓлӓт. Берлин университетӹштӹ кыды ивлӓжӹн мары йӹлмӹвлӓмӓт шӹмленӹт. Тиды -гӹц пасна Германин дӓ Европын бизнес дӓ политикын кого халажы. Берлинӹштӹ йыд ӹлӹмӓш-ат активно кеӓ, ти халам махань-шон кульурывлӓ дӓ субкультурывлӓ докы толерантный ылмыжы доно пӓлӹ. Ти хала ӹшке докыжы сӓмӹрӹк эдемвлӓм дӓ студенвлӓм аздара. Тӹ годӹмок, Берлин кого ылеш гӹнят, Германин финанс покшалешӹжӹ Франкфурт ам Майн хала шотлалтеш.
Халалан 1200-шы ивлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ, кыды гӹц 1701-шӹ ин Прусси кугижа кымдемӹн вуйхалажы лин. Вара Германи Кейзар кымдемӹн, Веймар Республикын, Кымшы Империн вуйхалажы ылын. Кокшы Тунымбал вырсы паштек халам кое лаштыкеш пайылымы: Ирвел Берлин ГДР-ын вуйхалажы лин, Вадывел Берлин ФРГ-ш пырышы спецзона статусан хала ылын. Халам 1961-шӹ ин кӹрпӹц дон бетон гӹц шагалтымы кӱкшӹ стенӓ айырен. 1989-шӹ ин ноябрь тӹлзӹн ти стенӓ урыктымы лин дӓ тидӹ паштек Германи угӹц иктӹш ушнен.
# Иран

Иранын йолажы
Иранын вӓрлӓнӹмӹштӹ
**Иран** (персилӓ ایران) Анзыл Азиштӹ варланӹшӹ кугижанӹш. Иран 83 183 741 нарӹ ӹлӹзӹ. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Тихран.

## Ажедмӓшвлӓ
# Алжир (хала)

Алжир хала
**Алжир** (арабла ‎‎ الجزائر‎ ) — Алжирин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 273 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 1,519,570 (метропол: 5,000,000 ) эдем ӹлен.