Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ньымыштшы

Ньымыштшывлӓ
**Ньымыштшы йӓнвлӓ** тенгеок **Ньымыштшывлӓ** (латинлӓ Rodentia) — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 2280 тӹрлӹ ньымыштшы улы.

Ньымыштшывлӓн сек изижӹн (*Mus minutoides* дон *Micromys minutus*) кытышты 5 см, нелӹцшӹ 5 г, сек когожын (капибара) кытышты 100–130 см, нелӹцшӹ 50–60 кг якте лин кердеш.

## Классификацижӹ

* Anomaluromorpha – шипохвостообразные

	+ Anomaluridae – шипохвостые
	+ Pedetidae – долгоноговые
* Castorimorpha – Ындыр ганьывлӓ

	+ Castoroidea
		- Castoridae – Ындыр йишвлӓ
	+ Geomyoidea
		- Geomyidae – Гофер йишвлӓ
		- Heteromyidae – мешотчатопрыгуновые
* Hystricomorpha

	+ *incertae sedis* Diatomyidae – Laotian rock rat
	+ Ctenodactylomorphi

		- Ctenodactylidae – гребнепалые
	+ Hystricognathi

		- Bathyergidae – землекоповые
		- Hystricidae – дикобразовые
		- Petromuridae – скальнокрысиные
		- Thryonomyidae – тростниковокрысиные
		- Caviomorpha – надсвинкообразные
			* Heptaxodontidae † – giant hutias
			* Abrocomidae – крысиношиншилловые
			* Capromyidae – Хути йишвлӓ
			* Caviidae – свинковые
			* Chinchillidae – chinchilla s, viscachas
			* Ctenomyidae – гребнемышиные
			* Dasyproctidae – Агути йишвлӓ
			* Cuniculidae – pacas
			* Dinomyidae – Пакарана йишвлӓ
			* Echimyidae – колючешиншилловые
			* Erethizontidae – древеснодикобразовые
			* Myocastoridae – Нутри йишвлӓ
			* Octodontidae – восьмизубые
* Myomorpha – Каля ганьывлӓ

	+ Dipodoidea
		- Dipodidae – тушканчиковые
	+ Muroidea
		- Calomyscidae – мышевидные хомячки
		- Cricetidae – Ӓрлӓн йишвлӓ
		- Muridae – Каля йишвлӓ
		- Nesomyidae – Незомиид йишвлӓ
		- Platacanthomyidae – колючие сони
		- Spalacidae – слепышовые
* Sciuromorpha – Ур ганьывлӓ

	+ Aplodontiidae – Аплодонти йишвлӓ
	+ Gliridae – Ургаля йишвлӓ
	+ Sciuridae – Ур йишвлӓ
# Тупӹрдӓнвлӓ

Тупӹрдӓнвлӓ
**Тупӹрдӓнвлӓ** (латинлӓ Vertebrata) — хордавлӓ (Chordata) группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 64 000 тӹрлӹ тупӹрдӓн улы.

Тупӹрдӓнвлӓн сек изижӹ 7.7 мм (жава *Paedophryne amauensis*), сек когожы 33 м (симсӹ кит *Balaenoptera musculus*).

## Классификацижӹ

```
    ├─ Agnatha — Онгылашлудымывлӓ
    └─ Gnathostomata — Онгылашлуанвлӓ
        ├─ Pisces — Колвлӓ
        └─ Tetrapoda — Нӹл яланвлӓ
```

## Анжалаш

* Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ

## Ажедмӓшвлӓ
# Шӹшер качшы вольыквлӓ

Шӹшер качшы вольыквлӓ
**Шӹшер качшы вольыквлӓ** (латинлӓ Mammalia) — нӹл яланвлӓн группыш пырышы шокшы вӹрӓн, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5 488 тӹрлӹ шӹшер качшы вольык улы.

Шӹшер качшы вольыквлӓн сек изижӹ 30–40 мм (*Craseonycteris thonglongyai* цӓрӓгек), сек когожы 33 м (симсӹ кит *Balaenoptera musculus*).

Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – териологи тенгеок маммалиологи.

## Классификацижӹ

```
    ├─ Prototheria — Первозвери
        └─ Monotremata — Однопроходные
    └─ Theria — Звери
        ├─ Metatheria — Сумчатые
        └─ Eutheria — Плацентарные
```

**Икшӹ тӹшкӓ: Afrotheria Afroinsectiphilia
	+ Macroscelidea – Прыгунчиковые
	+ Afrosoricida – Афросорициды
	+ Tubulidentata – Трубкозубовые
* Paenungulata
	+ Hyracoidea – Даманвлӓ
	+ Proboscidea – Хоботные
	+ Sirenia – Сирены

**Кокшы тӹшкӓ: Xenarthra Pilosa – Неполнозубые
* Cingulata – Броненосцы

**Кымшы тӹшкӓ: Boreoeutheria Euarchontoglires (Supraprimates)
	+ Euarchonta
		- Scandentia – Тупайвлӓ
		- Dermoptera – Шерстокрылы
		- Primates – Маймыл ???
	+ Glires
		- Lagomorpha – Морен ганьывлӓ
		- Rodentia – Ньымыштшы йӓнвлӓ
* Laurasiatheria
	+ Erinaceomorpha – Шӱлӹ ганьывлӓ
	+ Soricomorpha – Цымыни ганьывлӓ
	+ Ferungulata –
		- Cetartiodactyla –
			* Cetacea – Кит ганьывлӓ
			* Artiodactyla – Кок кӹчӓн вольыквлӓ
		- Pegasoferae –
			* Chiroptera – Цӓрӓгеквлӓ
			* Zooamata –
				+ Perissodactyla – Непарнокопытные
				+ Ferae –
					- Pholidota – Панголинвлӓ
					- Carnivora – Шӹл качшывлӓ
# Эфиопи

Эфиопин йолажы
Эфиопин вӓрлӓнӹмӹжӹ
**Эфиопи** (амхарала‎‎ ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā; официал лӹмжӹ — የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ) — Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Эритрей, вадывелнӹ Судан, ирвелнӹ Джибути дӓ Сомали, кечӹвӓлвелнӹ Кени доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 88,013,491 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Аддис-Абеба.
# Джибути

Джибутин йолажы
Джибутин вӓрлӓнӹмӹштӹ
**Джибути** (французла‎‎ République de Djibouti; арабла‎‎ جمهورية جيبوتي) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Эритрей, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Эфиопи, ирвелнӹ Якшар тангыж, кечӹвӓл-ирвелнӹ Эфиопи доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 864 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 23 200 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джибути.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ

* сомаливлӓ (иссавлӓ) дӓ сомали йӹлмӹ — 60 %
* афарвлӓ дӓ афар йӹлмӹ — 35 %

## Административное деление

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| Али Сабье | (Region d’Ali Sabieh) |
| Арта | (Region d’Arta) |
| Дихил | (Region de Dikhil) |
| Джибути (город) | (Ville de Djibouti) |
| Обок | (Region d’Obock) |
| Таджурах | (Region de Tadjourah) |
|  |

 |  |
# Эритрей

Эритрейин йолажы
Эритрейин вӓрлӓнӹмӹжӹ

**Эритрей** (тигриньяла ሃገረ ኤርትራ, арабла دولة إرتري‎‎) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Судан, кечӹвӓлвелнӹ Эфиопи, кечӹвӓл-ирвелнӹ Джибути, йыд-ирвелнӹ дӓ ирвелнӹ Якшар тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 5,224,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Асмэра.