Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# चार आर्यसत्य

चार आर्यसत्यांची शिकवण देतांना तथागत बुद्ध.
**चार आर्यसत्य** हा बौद्ध धम्माचा पाया होय. साधारणतः २५७५ वर्षापूर्वी बनारस जवळील सारनाथ (ईशान्य भारत) येथे बुद्धांनी पहिला धम्मसंदेश आपल्या पाच शिष्यास दिला होता. व त्यावेळी चार आर्यसत्य सांगितले होते —

1. जगात दुःख आहे.
2. त्या दुःखाला कारण आहे.
3. हे कारण म्हणजे तृष्णा (इच्छा आणि हव्यासा) होय.
4. इच्छा व हव्यासा नियंत्रित करणे हाच दुःखाच्या निरसनाचा उपाय / मार्ग आहे.

## पहिले आर्यसत्य – दुःख

दुःख तथा विफलता दैनंदिन जीवनातील प्रश्नांशी निगडीत आहे. जन्म, वृद्धत्व, आजार, मृत्यू, क्लेष आणि सर्वप्रकारचे वैफल्य म्हणजे दुःख होय. अनावश्यक वस्तूची प्राप्ती तथा आवश्यक वस्तूची अप्राप्ती म्हणजे दुःख होय.

## दुसरे आर्यसत्य – दुःखाचे मूळ

बुद्धांनी दुःखाच्या उगमस्थाना विषयी सांगितले आहे की, प्रत्येक दुःखाच्या मूळाशी उत्कट इच्छा असते. त्याचा परिनाम म्हणजे अज्ञान व भ्रांती होय. उत्कट इच्छा आनंद प्राप्तीकरिता, अस्तित्वाकरिता किंवा आत्मनाशाकरिता असू शकते.

आपली तीव्र इच्छा (तृष्णा, वासना, आवड, पसंती) हिच दुःखाचे मूळ कारण होय. उदा. आकाश ला मोटारसायकल हवी आहे. तो त्यासाठी रात्रंदिवस मेहनत करतो. १५, १६ तास अविश्रांत काम करतो, पैसा मिळवतो. अतिरिक्त श्रम केल्याने तो आजारी पडतो. त्याला दुःख होते. यावरून तीव्र इच्छा ही मूळ दुःखाचे कारण आहे. सामान्य माणसाने जे आहे त्यातच आनंद मानून जीवन प्रवाह चालू ठेवावा.. म्हणजे गरीबच राहावे असे नाही तर [[मध्यम मार्ग] याचा अवलंब करून संयमाने आपल्या उन्नती वा प्रगतीसाठी प्रयत्न करावे.

## तिसरे आर्यसत्य – दुःख निरोध

बौद्ध धम्माचा मूळ उद्देश आहे तो दुःख निरोध वा दुःख निवारण. लोभ, द्वेष व भ्रम यांचा नाश करणे हा मूळ हेतू आहे. जेव्हा तृष्णा तथा उत्कट इच्छेची जागा निर्वाण घेईल त्यावेळी शाश्वत आनंत प्राप्त होतो. लोभ, द्वेष व भ्रम यांना क्षीण करण्यासाठी मनुष्याने धम्म जाणला पाहिजे व तो आचारणात आणला पाहिजे. अष्टांगिक मार्गाचा अवलंब केल्यास तृष्णा क्षीण होते व मनुष्यात दुःखापासून मूक्ती मिळते.

## चौर्थ आर्यसत्य – दुःख निरोधाचा मार्ग

बुद्ध धम्म जीवनाचा मार्ग दर्शवतो. धम्म म्हणजे नीति होय. नीतिचा विकास म्हणजे दुःख निरोध होय. नीति आचरणात आणल्यास मनुष्य निश्चित उद्धिस्टापर्यंत पोहचू शकतो. त्यालाच धम्म शिकवणूकीप्रमाणे अष्टांगिक मार्ग म्हणतात. अष्टांगिक मार्ग म्हणजे आठ घटकांचा मार्ग आहे. यास मध्यम मार्ग सुद्धा म्हणतात. तो पुढिलप्रमाणे —

1. सम्यक दृष्टी
2. सम्यक संकल्प
3. सम्यक वाणी
4. सम्यक कर्म
5. सम्यक उपजीविका
6. सम्यक व्यायाम
7. सम्यक स्मृती
8. सम्यक समाधी

## जीवनाचा विजय

बौद्ध धम्म असे सांगतो की, कोणत्याही प्रश्नाची उकल शीलाचे पालन आवश्यक आहे. आत्मसंयम (नीति), समाधी (मनसंयम) व प्रज्ञा (ज्ञानवंत) आवश्यक आहेत. म्हणून प्रज्ञा, शील, समाधी ह्या तीन बाबींना धम्मात महत्त्वाचे स्थान आहे. ह्या तीन बाबींवर अष्टांगिक मार्ग आधारित आहे.

काम तृष्णा, भव तृष्णा व विभव तृष्णा ह्या दुःखाच्या मुळाशी असतात. याविषयीची जाणीव ठेवून तृष्णेवर प्रभुत्व मिळवणे म्हणजे जीवनाचा सर्वात मोठा विजय आहे.

## हे सुद्धा पहा

* त्रिशरण
* पंचशील
* अष्टांगिक मार्ग
* दहा पारमिता
* बौद्ध तत्त्वज्ञान

## संदर्भ

* संदर्भग्रंथ — बुद्धिझम फॉर यंग स्टूडन्स, लेखक - भंते डॉ. सी. फॅंगचॅंम (थायलंड)

## बाह्य दुवे

विकिस्रोत
 चार आर्यसत्य हा शब्द/शब्दसमूह
विकिस्रोत, या ऑनलाईन मुक्त मराठी ग्रंथालयात पाहा.
# युन्नान

|  |
| --- |
| **युन्नान**   云南省 |
| चीनचा प्रांत |
|

---

 |
|  युन्नानचे चीन देशामधील स्थान

---

 |
| **देश** |  चीन |
| **राजधानी** | कुन्मिंग |
| **क्षेत्रफळ** | ३,९४,१०० चौ. किमी (१,५२,२०० चौ. मैल) |
| **लोकसंख्या** | ४,७२,०९,२७७ |
| **घनता** | १२० /चौ. किमी (३१० /चौ. मैल) |
| **आय.एस.ओ. ३१६६-२** | CN-YN |
| **संकेतस्थळ** |  |

**युन्नान** (देवनागरी लेखनभेद : **युइन्नान**; ((सोपी चिनी लिपी: 云南; पारंपरिक चिनी लिपी: 雲南; पिन्यिन: Yúnnán; अर्थ: 'ढगांच्या दक्षिणेकडील प्रदेश') हा चीन देशाच्या नैऋत्येकडील एक प्रांत आहे. पश्चिम व दक्षिण दिशांना म्यानमार, लाओस व व्हिएतनाम या देशांच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांशी त्याच्या सीमा भिडल्या आहेत. युन्नानाची राजधानी कुन्मिंग येथे आहे. २०२० साली युन्नान प्रांताची लोकसंख्या ४.७२ कोटी इतकी होती. हान चीनी वंशाच्या लोकांसोबत येथे इतर अनेक अल्पसंख्य गटांचे लोक अनेक शतकांपासून निवास करत आहेत.

युन्नान हा चीनमधील सर्वात अविकसित प्रांतांपैकी एक समजला जातो. येथील भूभाग सर्वसाधारणपणे डोंगराळ स्वरूपाचा आहे. युन्नान प्रांताला चहाचे उगमस्थान मानले जाते.

## बाह्य दुवे

 विकिमीडिया कॉमन्सवर युन्नान  संबंधित संचिका आहेत
* युन्नान शासनाचे अधिकृत संकेतस्थळ (चिनी मजकूर)

* युन्नान पर्यटन माहिती विभागाचे संकेतस्थळ (चिनी मजकूर)
# इ.स.चे २१ वे शतक

|  |  |
| --- | --- |
| **सहस्रके:** | इ.स.चे ३ रे सहस्रक |
| **शतके:** |  २० वे शतक -  **२१ वे शतक** - २२ वे शतक |
| **दशके:** |  २००० चे - २०१० चे - २०२० चे - २०३० चे - २०४० चे २०५० चे - २०६० चे - २०७० चे - २०८० चे - २०९० चे |
| **वर्ग:** | जन्म - मृत्यू - शोध स्थापत्य - निर्मिती - समाप्ती |

|  |  |
| --- | --- |
| **सहस्रके:** | इ.स.चे ३ रे सहस्रक |
| **शतके:** |  २० वे शतक -  **२१ वे शतक** - २२ वे शतक |
| **दशके:** |  २००० चे - २०१० चे - २०२० चे - २०३० चे - २०४० चे २०५० चे - २०६० चे - २०७० चे - २०८० चे - २०९० चे |
| **वर्ग:** | जन्म - मृत्यू - शोध स्थापत्य - निर्मिती - समाप्ती |

---

| **इ.स.चे २१ वे शतक** |
| --- |
| १९९० चे दशक | १९९० | १९९१ | १९९२ | १९९३ | १९९४ | १९९५ | १९९६ | १९९७ | १९९८ | १९९९ |
| २००० चे दशक | २००० | २००१ | २००२ | २००३ | २००४ | २००५ | २००६ | २००७ | २००८ | २००९ |
| २०१० चे दशक | २०१० | २०११ | २०१२ | २०१३ | २०१४ | २०१५ | २०१६ | २०१७ | २०१८ | २०१९ |
| २०२० चे दशक | २०२० | २०२१ | २०२२ | २०२३ | २०२४ | २०२५ | २०२६ | २०२७ | २०२८ | २०२९ |
| २०३० चे दशक | २०३० | २०३१ | २०३२ | २०३३ | २०३४ | २०३५ | २०३६ | २०३७ | २०३८ | २०३९ |
| २०४० चे दशक | २०४० | २०४१ | २०४२ | २०४३ | २०४४ | २०४५ | २०४६ | २०४७ | २०४८ | २०४९ |
| २०५० चे दशक | २०५० | २०५१ | २०५२ | २०५३ | २०५४ | २०५५ | २०५६ | २०५७ | २०५८ | २०५९ |
| २०६० चे दशक | २०६० | २०६१ | २०६२ | २०६३ | २०६४ | २०६५ | २०६६ | २०६७ | २०६८ | २०६९ |
| २०७० चे दशक | २०७० | २०७१ | २०७२ | २०७३ | २०७४ | २०७५ | २०७६ | २०७७ | २०७८ | २०७९ |
| २०८० चे दशक | २०८० | २०८१ | २०८२ | २०८३ | २०८४ | २०८५ | २०८६ | २०८७ | २०८८ | २०८९ |
| २०९० चे दशक | २०९० | २०९१ | २०९२ | २०९३ | २०९४ | २०९५ | २०९६ | २०९७ | २०९८ | २०९९ |
| २१०० चे दशक | २१०० | २१०१ | २१०२ | २१०३ | २१०४ | २१०५ | २१०६ | २१०७ | २१०८ | २१०९ |
# बर्ट्रांड रसेल

| बर्ट्रांड रसेल |
| --- |
|  |
| जन्म |
२३ मे, १८९१ (1891-05-23) ट्रेलेख, मॉनमाउथशायर, वेल्स |
| मृत्यू |
११ जुलै, १९७४ (वय ८३) वेल्स |
| राष्ट्रीयत्व |
युनायटेड किंग्डम |
| पुरस्कार |
नोबेल पुरस्कार कलिंग पुरस्कार |
| स्वाक्षरी |  |

**बर्ट्रांड आर्थर विल्यम रसेल, तिसरा अर्ल रसेल** (Bertrand Arthur William Russell, 3rd Earl Russell; १८ मे १८७२ - २ फेब्रुवारी १९७०) हा एक ब्रिटिश लेखक, तत्त्वज्ञ, इतिहासकार व गणितज्ञ होता. विसाव्या शतकामधील एक आघाडीचा तत्त्वज्ञ मानला जाणाऱ्या रसेलला १९५० सालचे साहित्यातील नोबेल पारितोषिक मिळाले होते. रसेल जगामधील प्रतिष्ठित शांतीपुरस्कर्त्या व्यक्तींपैकी एक होता. त्याने पहिले महायुद्ध, दुसरे महायुद्ध, व्हियेतनाम युद्ध इत्यादी जागतिक युद्धांवर टीका केली होती तसेच त्याचा अण्वस्त्र बंदीला पाठिंबा होता.

### ग्रंथ संपदा

१. प्रिंसिपल्स ऑफ मॅथेमॅटिका

२. प्रिंसिपिया मॅथेमॅटिका

३. ऑटोबायोग्राफी

४. एज्युकेशन अँड द सोशल ऑर्डर

### शिक्षण विषयक विचार

१. शिक्षण लोकशाही विकासासाठी

२. बालकांच्या सुप्त गुणांचा विकास करणे.

३. प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे असावे .

४. बालकांच्या वैयक्तिक गुणांकडे लक्ष

५. बालकांच्या अभिरुचीनुसार अध्यापन

६. शिक्षणाचा कालावधी ठरवणे.

७. उच्च शिक्षणाचा विस्तार व संशोधनाला प्राधान्य देणारे शिक्षण

८. योग्य शाळेत बालकाचे शिक्षण

## बाह्य दुवे

* संकेतस्थळ

 विकिमीडिया कॉमन्सवर बर्ट्रांड रसेल  संबंधित संचिका आहेत

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| मागील विल्यम फॉकनर | **साहित्यातील नोबेल पारितोषिक विजेते** १९५० | पुढील पार लागेरक्विस्ट |
# चलन

अर्थशास्त्रात **चलन** या शब्दाचा अर्थ देवाणघेवाणीचे स्वीकारार्ह माध्यम असा सर्वसाधारणपणे घेतला जातो.चलन म्हणजे ' मध्यवर्ती बँकेने निर्गमित व नियंत्रीत केलेला सामान्य स्वीकृती असलेला पैसा होय . चलन हे बहुतांशी देशाच्या सरकारने नाणी आणि बँक नोटांच्या स्वरूपात तयार केले असते आणि देशाच्या **वितपुरवठ्याचा** भौतिक पैलू असते.आधुनिक अर्थव्यवस्थेत पैसा म्हणून चलन , पतपैसा ,आणि इ-पैसा हे प्रमुख प्रकार प्रचलीत आहेत युरोपीय मध्यवर्ती बँकेने म्हटल्यानुसार आभासी चलन म्हणजे ' विनिमयीत , संगणकीय **computerized.**पैसा जो विशिष्ट विकासक नियंत्रीत करतात आणि ज्याची स्वीकृती विशिष्ट सदस्यांपर्यंत मर्यादित असते , उदा , बिटकॉइन वस्तु विकणारा आणि घेणारा व्यक्ती व्यवहार करण्यासाठी बिटकॉइनचा वापर करतात म्हणजे वस्तू विकणाराच्या खात्यावर त्या वस्तूच्या किमतीइतके बिटकॉइन पॉईंट्स जमा होतात, हा विक्रेता दुसरी एखादी वस्तु घेणार असेल , तर तो या बिटकॉइन पॉईंट्स मधून खर्च करतो

## देश आणि देशांची चलने

जगातील विविध देशांची चलने पुढील प्रमाणे आहेत.
जगातील विविध देशांची चलने पुढील प्रमाणे आहेत.

* अफगाणिस्तान - अफगाणी
* आयरीश रिपब्लीक - आयरीश पाउंड
* ऑस्ट्रेलिया - ऑस्ट्रेलियन डॉलर
* र्जॉडन - दिनार
* ऑस्ट्रिया - शिलींग
* इटली - लिरा
* बोटसवाना - रँड
* कुवेत - दिनार
* बंगलादेश - टका
* जपान - येन
* बेल्जियम - फ्रँक
* केन्या - शिलींग
* बुरुंडी - फ्रँक
* लिबिया - दिनार
* ब्रिटन - पाउंड
* लेबनॉन - पाउंड
* बर्मा - कॅट
* नेदरलॅंड - गिल्डर
* क्युबा - पेसो
* मेक्सिको - पेसो
* कॅनडा - डॉलर
* नेपाळ - रुपया
* सायप्रस - पाउंड
* पाकिस्तान - रुपया
* चीन युआन
* न्यू झीलंड - डॉलर
* झेकोस्लाव्हिया - क्रोन
* पेरु - सोल
* डेन्मार्क - क्लोनर
* नायजेरिया - पाउंड
* फिनलॅंड - मार्क
* फिलिपाईन्स - पेसो
* इथोपिया - बीर
* नॉर्वे - क्लोनर
* फ्रान्स - फ्रँक
* पोलंड - ज्लोटी
* घाना - न्युकेडी
* पनामा - बल्बोआ
* जर्मनी - मार्क
* पोर्तुगाल - एस्कुडो
* गियान - डॉलर
* रुमानिया - लेवू
* ग्रीस - ड्रॅक्मा
* सॅल्वेडॉर - कॉलन
* होंडुरा - लेंपिरा
* सौदी अरेबिया - रियाल
* भारत - रुपया
* सोमालिया - शिलींग
* युगोस्लाव्हिया - दिनार
* सिंगापुर - डॉलर
* आइसलॅंड - क्रोन
* स्पेन - पेसेटा
* इराक - दिनार
* साउथ आफ्रिका - रँड
* इंडोनेशिया - रुपिया
* श्रीलंका - रुपया
* इस्त्रायल - शेकेल
* सुदान - पाउंड
* इराण - दिनार
* स्वित्झर्लंड - फ्रँक
* जमैका - डॉलर
* स्वीडन - क्रोन
* सिरिया - पाउंड
* टांझानिया - शिलींग
* थायलंड - बाहत
* टुनीशीया - दिनार
* युगांडा - शिलींग
* यु.के. - पाउंड
* त्रिनिदाद आणि टॉबेगो - डॉलर
* टर्की - लिरा
* रशिया - रुबल
* अमेरीका - डॉलर
* युनायटेड अरब प्रजासत्ताक
* व्हिएतनाम - दौग
* झांबीया - क्वाच्छा
* ब्राझिल -
* मलेशिया
* लाओस
* कंबोडिया
* पुर्व तिमोर
* इटली
* पेरू
* सिएरा लिओन

## भारतीय चलनांवरील मराठी पुस्तके

* महाराष्ट्रातील चलनाचा इतिहास (पद्माकर प्रभुणे)

## हे सुद्धा पहा

* भारतीय रुपया

## बाह्य दुवे

* भारतीय चलन व्यवस्था.
* विदेशी चलन व्यापाराचा फायदाच
* भारताचे परकीय चलन वाढले!
# बेट

भारताच्या अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूहामधील एक छोटे बेट
**बेट** अथवा **द्वीप** हा पृथ्वीवरील जमीनीचा असा भाग आहे जो चारही दिशांनी पाण्याने वेढला गेला आहे. बेट हे नदी, सरोवर, समुद्र इत्यादी कोणत्याही पाण्याच्या अंगामध्ये असू शकते व ते नैसर्गिक अथवा मानवनिर्मित असते. भौगोलिक रित्या समान व जवळजवळ असणाऱ्या बेटांच्या गटाला द्वीपसमूह असे म्हणले जाते.

जी बेटे जमिनीपासून जवळ आहेत त्यांना खंडीय बेटे तर जी दूर आहेत त्यांना महासागरी बेटे असे संबोधले जाते.

## जगातील आकाराने सर्वात मोठी बेटे

### खंड

| क्रम | भूभाग | क्षेत्रफळ (km2) | क्षेत्रफळ (वर्ग मैल) | देश |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | आफ्रो-युरेशिया | 84,400,000 | 32,500,000 | अनेक |
| 2 | अमेरिका | 42,300,000 | 16,400,000 | अनेक |
| 3 | अंटार्क्टिका | 14,000,000 | 5,400,000 | कोणताही नाही |
| 4 | ऑस्ट्रेलिया | 7,600,000 | 2,900,000 |  ऑस्ट्रेलिया |

### मोठी बेटे

| क्रम | नाव | क्षेत्रफळ (km2) | क्षेत्रफळ (sq mi) | देश |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | ग्रीनलॅंड\* | 2,130,800 | 822,706 |  ग्रीनलँड ( डेन्मार्कचा घटक) |
| 2 | न्यू गिनी | 785,753 | 303,381 |  इंडोनेशिया (पश्चिम पापुआ व पापुआ) आणि  पापुआ न्यू गिनी |
| 3 | बोर्नियो | 748,168 | 288,869 |  ब्रुनेई,  इंडोनेशिया (पश्चिम कालिमांतान, मध्य कालिमांतान, दक्षिण कालिमांतान व पूर्व कालिमांतान) आणि  मलेशिया (साबा व सारावाक) |
| 4 | मादागास्कर | 587,713 | 226,917 |  मादागास्कर |
| 5 | बॅफिन बेट | 507,451 | 195,928 |  कॅनडा (नुनाव्हुत) |
| 6 | सुमात्रा | 443,066 | 171,069 |  इंडोनेशिया (आचे, उत्तर सुमात्रा, पश्चिम सुमात्रा, बेंकुलू, रियाउ, जांबी, दक्षिण सुमात्रा व लांपुंग) |
| 7 | होन्शू | 225,800 | 87,182 |  जपान |
| 8 | व्हिक्टोरिया बेट | 217,291 | 83,897 |  कॅनडा (नॉर्थवेस्ट टेरिटोरीज व नुनाव्हुत) |
| 9 | ग्रेट ब्रिटन | 209,331 | 80,823 |  युनायटेड किंग्डम (इंग्लंड, स्कॉटलंड व वेल्स) |
| 10 | एलिस्मियर बेट | 196,236 | 75,767 |  कॅनडा (नुनाव्हुत) |

## संदर्भ

 विकिमीडिया कॉमन्सवर बेट  संबंधित संचिका आहेत
# सीर दर्या

खुजंदमधून वाहणारी सीर दर्या
**सीर दर्या** (कझाक: *Сырдария* ; अरबी: سيحون; फारसी: *سيردريا*; रशियन: Сырдарья; ताजिक: *Сирдарё*; उझबेक: *Sirdaryo*) ही मध्य आशियातील एक महत्त्वाची नदी आहे. किर्गिझस्तान व उझबेकिस्तानमध्ये उगम पावणारी ही २,२१२ किमी लांबीची नदी ताजिकिस्तान व कझाकस्तानमधून वाहते व अरल समुद्राला जाऊन मिळते.

सोव्हिएत संघाच्या कालखंडात सीर दर्या नदीवर मोठ्या प्रमाणात कालवे खणण्यात आले व जवळजवळ सर्व पाणी सिंचनासाठी वळवले गेले. ह्याचा थेट परिणाम नदीच्या नैसर्गिक संतुलनावर झाला आहे.

 विकिमीडिया कॉमन्सवर सीर दर्या  संबंधित संचिका आहेत