# मुक्त व्यापार करार

**मुक्त व्यापार करार** आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार सहकारी राज्यांमध्ये मुक्त-व्यापार क्षेत्र तयार करण्यासाठी केलेला करार आहे. दोन प्रकारचे व्यापार करार आहेत: द्विपक्षीय आणि बहुपक्षीय. द्विपक्षीय व्यापार करार तेव्हा होतात जेव्हा दोन देश त्यांच्यातील व्यापार निर्बंध सैल करण्यास सहमत असतात, सामान्यत: व्यवसायाच्या संधींचा विस्तार करण्यासाठी. बहुपक्षीय व्यापार करार हे तीन किंवा अधिक देशांमधील करार आहेत आणि वाटाघाटी करणे आणि सहमत होणे सर्वात कठीण आहे.

मुक्त व्यापार करार, व्यापार कराराचा एक प्रकार आहे, जो व्यापारातील अडथळे कमी करणे किंवा दूर करणे या उद्देशाने देश आयात आणि निर्यातीवर लादणारे शुल्क आणि शुल्क निर्धारित करतात, त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला प्रोत्साहन मिळते. असे करार सहसा "प्राधान्य शुल्क उपचार प्रदान करणाऱ्या धड्यावर केंद्रीत असतात", परंतु त्यामध्ये "गुंतवणूक, बौद्धिक संपदा, सरकारी खरेदी, तांत्रिक मानके आणि स्वच्छताविषयक आणि फायटोसॅनिटरी समस्या यासारख्या क्षेत्रात व्यापार सुलभीकरण आणि नियम बनविण्यावरील कलमांचा समावेश होतो".

सीमाशुल्क संघटना आणि मुक्त-व्यापार क्षेत्रांमध्ये महत्त्वाचे भेद अस्तित्वात आहेत. दोन्ही प्रकारच्या ट्रेडिंग ब्लॉकमध्ये अंतर्गत व्यवस्था असतात ज्या पक्षांनी आपापसात व्यापार उदार करण्यासाठी आणि सुलभ करण्यासाठी निष्कर्ष काढला. सीमाशुल्क संघटना आणि मुक्त-व्यापार क्षेत्रांमधील महत्त्वपूर्ण फरक म्हणजे तृतीय पक्षांकडे त्यांचा दृष्टिकोन. सीमाशुल्क युनियनला सर्व पक्षांनी गैर-पक्षांसोबतच्या व्यापाराच्या संदर्भात समान बाह्य शुल्क स्थापित करणे आणि राखणे आवश्यक आहे, तर मुक्त-व्यापार क्षेत्रातील पक्ष अशा आवश्यकतांच्या अधीन नाहीत. त्याऐवजी, त्यांना आवश्यक वाटेल त्याप्रमाणे ते गैर-पक्षांकडून आयातीवर लागू होणारी कोणतीही टॅरिफ व्यवस्था स्थापित आणि राखू शकतात. सुसंवादित बाह्य शुल्काशिवाय मुक्त-व्यापार क्षेत्रात, व्यापारातील विक्षेपणाचा धोका दूर करण्यासाठी, पक्ष मूळच्या प्राधान्य नियमांची प्रणाली स्वीकारतील.

टॅरिफ आणि ट्रेडवरील सामान्य करार (गॅट-१९९४) ने मूळत: मुक्त-व्यापार करारांची व्याख्या केवळ वस्तूंमधील व्यापार समाविष्ट करण्यासाठी केली आहे. सेवांमधील व्यापाराचे उदारीकरण वाढविण्यासाठी समान उद्देशाने केलेल्या कराराला "आर्थिक एकीकरण करार" असे नाव देण्यात आले आहे. तथापि, व्यवहारात, हा शब्द आता राजकारणशास्त्र, मुत्सद्देगिरी आणि अर्थशास्त्रामध्ये केवळ वस्तूच नव्हे तर सेवा आणि अगदी गुंतवणुकीचा समावेश असलेल्या करारांचा संदर्भ देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो. मुक्त व्यापार करार सारख्या आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूक करारांमध्ये पर्यावरणीय तरतुदी देखील सामान्य झाल्या आहेत.

## इतिहास

OED ने १८७७ च्या सुरुवातीला ऑस्ट्रेलियन वसाहतींच्या संदर्भात "मुक्त व्यापार करार" या वाक्यांशाचा वापर केल्याची नोंद आहे. डब्ल्यूटीओच्या जागतिक व्यापार संघटनेनंतर - ज्याला काहींनी व्यापार चर्चेला प्रोत्साहन न देण्याचे अपयश मानले आहे, परंतु इतरांनी व्यापार युद्ध रोखण्यात यश मिळवले आहे - राज्यांनी मुक्त व्यापार करार पूर्ण करण्यासाठी पर्यायांचा अधिकाधिक शोध सुरू केला.

## मुक्त व्यापार करारांचे कायदेशीर पैलू

मुक्त व्यापार क्षेत्राची निर्मिती ही जागतिक व्यापार संघटना (WTO) मधील मोस्ट फेव्हर्ड नेशन तत्त्वाला अपवाद मानली जाते कारण मुक्त-व्यापार क्षेत्रासाठी पक्षांनी एकमेकांना दिलेली प्राधान्ये त्यांच्या प्रवेश वचनबद्धतेच्या पलीकडे जातात. जरी गॅट चे कलम XXIV जागतिक व्यापार संघटना सदस्यांना मुक्त-व्यापार क्षेत्रे स्थापन करण्यास किंवा त्यांच्या स्थापनेसाठी आवश्यक अंतरिम करार स्वीकारण्याची परवानगी देत असले तरी, मुक्त-व्यापार क्षेत्रांच्या संदर्भात अनेक अटी आहेत, किंवा अंतरिम करार ज्यामुळे मुक्त-व्यापार क्षेत्रे तयार होतात.

सर्वप्रथम, अशा मुक्त-व्यापार क्षेत्रासाठी स्वाक्षरी करणाऱ्या पक्षांपैकी प्रत्येकाने सांभाळलेली कर्तव्ये आणि इतर नियम, जे असे मुक्त-व्यापार क्षेत्र तयार झाले तेव्हा लागू होते, अशा मुक्त-व्यापार क्षेत्रामध्ये गैर-पक्षांसोबतच्या व्यापारासाठी लागू होणार नाही. मुक्त-व्यापार क्षेत्राच्या निर्मितीपूर्वी समान स्वाक्षरी करणाऱ्या पक्षांमध्ये विद्यमान संबंधित कर्तव्ये आणि इतर नियमांपेक्षा जास्त किंवा अधिक प्रतिबंधात्मक. दुस-या शब्दात, मुक्त-व्यापार क्षेत्राची स्थापना त्याच्या सदस्यांना प्राधान्याने वागणूक देण्यासाठी जागतिक व्यापार संघटना कायद्यानुसार कायदेशीर आहे, परंतु मुक्त-व्यापार क्षेत्रातील पक्षांना क्षेत्र स्थापन होण्यापूर्वीच्या तुलनेत गैर-पक्षांशी कमी अनुकूल वागण्याची परवानगी नाही. कलम XXIV द्वारे निर्धारित केलेली दुसरी आवश्यकता म्हणजे मुक्त-व्यापार क्षेत्रातील सर्व व्यापारासाठी शुल्क आणि व्यापारातील इतर अडथळे दूर करणे आवश्यक आहे.

मुक्त-व्यापार क्षेत्र तयार करणारे मुक्त व्यापार करार बहुपक्षीय व्यापार प्रणालीच्या क्षेत्राबाहेर असतात. तथापि, जागतिक व्यापार संघटना सदस्यांनी नवीन मुक्त व्यापार करार पूर्ण केल्यावर सचिवालयाला सूचित करणे आवश्यक आहे आणि तत्त्वतः मुक्त व्यापार करारांचे मजकूर प्रादेशिक व्यापार करारावरील समितीच्या अंतर्गत पुनरावलोकनाच्या अधीन आहेत. जरी मुक्त-व्यापार क्षेत्रामध्ये उद्भवणारे विवाद जागतिक व्यापार संघटना च्या विवाद निपटारा संस्थेमध्ये खटल्याच्या अधीन नसले तरी, " जागतिक व्यापार संघटना पॅनेल त्यांचे पालन करतील आणि दिलेल्या प्रकरणात अधिकार क्षेत्राचा वापर करण्यास नकार देतील याची कोणतीही हमी नाही".

मुक्त व्यापार करार हा एक परस्पर करार आहे, ज्याला गॅट च्या XXIV कलमाने परवानगी दिली आहे. तर, विकसनशील आणि अल्पविकसित देशांच्या बाजूने स्वायत्त व्यापार व्यवस्थांना १९७९ मध्ये (जीएटीटी) दर आणि व्यापारावरील सामान्य करारावर स्वाक्षरी करणाऱ्यांनी स्वीकारलेल्या *विकसनशील देशांच्या भिन्न आणि अधिक अनुकूल उपचार, परस्परसंबंध आणि पूर्ण सहभागाच्या निर्णयाद्वारे* परवानगी दिली आहे. "क्लॉज सक्षम करणे"). सामान्यीकृत प्रणाली ऑफ प्रेफरन्सेस साठी तो जागतिक व्यापार संघटना चा कायदेशीर आधार आहे. मुक्त व्यापार करार आणि प्राधान्य व्यापार व्यवस्था (जागतिक व्यापार संघटना ने नाव दिल्याप्रमाणे) दोन्ही *सर्वाधिक पसंतीचे राष्ट्र* तत्त्वाचा अपमान मानले जातात.

## मुक्त व्यापार करारांचे आर्थिक पैलू

### व्यापार वळवणे आणि व्यापार निर्मिती

सर्वसाधारणपणे, *व्यापार वळवण्याचा* अर्थ असा होतो की एफटीए क्षेत्राबाहेरील अधिक कार्यक्षम पुरवठादारांकडून व्यापाराला त्या क्षेत्रातील कमी कार्यक्षम पुरवठादारांकडे वळवेल. तर, *व्यापार निर्मितीचा* अर्थ असा आहे की मुक्त व्यापार करार क्षेत्र व्यापार तयार करतो जो अन्यथा अस्तित्वात नसतो. सर्व बाबतीत व्यापार निर्मितीमुळे देशाचे राष्ट्रीय कल्याण होईल.

एफटीएच्या स्थापनेवर व्यापार निर्मिती आणि व्यापार वळवणे हे दोन्ही महत्त्वपूर्ण परिणाम आहेत. व्यापार निर्मितीमुळे खप जास्त किमतीच्या उत्पादकाकडून कमी किमतीच्या उत्पादकाकडे जाईल आणि त्यामुळे व्यापाराचा विस्तार होईल. याउलट, व्यापार वळवण्यामुळे क्षेत्राबाहेरील कमी किमतीच्या उत्पादकाकडून मुक्त व्यापार करार अंतर्गत उच्च किमतीच्या उत्पादकाकडे व्यापार हलविला जाईल. अशा बदलामुळे मुक्त व्यापार करार अंतर्गत ग्राहकांना फायदा होणार नाही कारण ते स्वस्त आयात केलेल्या वस्तू खरेदी करण्याच्या संधीपासून वंचित आहेत. तथापि, अर्थशास्त्रज्ञांना असे आढळून आले आहे की व्यापार वळवल्याने नेहमीच एकूण राष्ट्रीय कल्याणाला हानी पोहोचत नाही: वळवलेल्या व्यापाराचे प्रमाण कमी असल्यास ते एकूण राष्ट्रीय कल्याण देखील सुधारू शकते.

### सार्वजनिक वस्तू म्हणून मुक्त व्यापार करार

एफटीए किती प्रमाणात सार्वजनिक वस्तू मानले जाऊ शकतात याचे मूल्यमापन करण्याचा प्रयत्न अर्थशास्त्रज्ञांनी केला आहे. ते प्रथम मुक्त व्यापार करार चा एक महत्त्वाचा घटक संबोधित करतात, जी अंतःस्थापित न्यायाधीकरणाची प्रणाली आहे जी आंतरराष्ट्रीय व्यापार विवादांमध्ये मध्यस्थ म्हणून काम करते. हे व्यापार करारांमध्ये पुष्टी केल्यानुसार विद्यमान कायदे आणि आंतरराष्ट्रीय आर्थिक धोरणांसाठी स्पष्टीकरणाची शक्ती म्हणून काम करतात.

दुसरा मार्ग ज्यामध्ये मुक्त व्यापार करार सार्वजनिक वस्तू मानल्या जातात ते त्यांच्या "सखोल" होण्याच्या विकसित होण्याच्या प्रवृत्तीशी जोडलेले आहेत. मुक्त व्यापार करारची खोली त्यात समाविष्ट असलेल्या संरचनात्मक धोरणांच्या जोडलेल्या प्रकारांचा संदर्भ देते. जुने व्यापारी सौदे "उथळ" मानले जातात कारण ते कमी क्षेत्रे (जसे की टॅरिफ आणि कोटा) कव्हर करतात, अलीकडे निष्कर्ष काढलेले करार सेवांपासून ते ई-कॉमर्स आणि डेटा लोकॅलायझेशनपर्यंत इतर अनेक क्षेत्रांना संबोधित करतात. पक्ष नसलेल्या लोकांच्या तुलनेत एफटीएमधील पक्षांमधील व्यवहार तुलनेने स्वस्त असल्याने, एफटीए पारंपारिकपणे वगळण्यायोग्य असल्याचे आढळले आहे. आता सखोल व्यापार सौद्यांमुळे नियामक सामंजस्य वाढेल आणि गैर-पक्षांसोबत व्यापार प्रवाह वाढेल, त्यामुळे मुक्त व्यापार करार फायद्यांची वगळण्याची क्षमता कमी होईल, नवीन पिढीचे मुक्त व्यापार करार सार्वजनिक वस्तूंची आवश्यक वैशिष्ट्ये प्राप्त करत आहेत.

### पात्रता

कस्टम युनियनच्या विपरीत, मुक्त व्यापार करार मधील पक्ष सामान्य बाह्य टॅरिफ राखत नाहीत, याचा अर्थ ते सदस्य नसलेल्यांच्या संदर्भात भिन्न सीमा शुल्क तसेच इतर धोरणे लागू करतात. हे वैशिष्ट्य सर्वात कमी बाह्य दरांसह बाजारात प्रवेश करून मुक्त व्यापार करार अंतर्गत गैर-पक्षीय प्राधान्ये फ्री-राइडिंग करण्याची शक्यता निर्माण करते. अशा जोखमीमुळे एफटीए अंतर्गत प्राधान्यांसाठी पात्र मूळ वस्तू निश्चित करण्यासाठी नियम लागू करणे आवश्यक आहे, ही गरज सीमाशुल्क युनियनच्या स्थापनेनंतर उद्भवत नाही. मुळात, किमान प्रमाणात प्रक्रियेची आवश्यकता असते ज्यामुळे मालामध्ये 'भरीव परिवर्तन' होते जेणेकरून ते मूळ मानले जाऊ शकतात. 'प्राधान्य व्यापार करार' मध्ये कोणता माल उत्पन्न होत आहे हे परिभाषित केल्याने, उत्पन्न आणि उत्पत्त नसल्या मालमध्ये फरक करण्याचे प्राधान्य नियम : मुक्त व्यापार करार द्वारे नियोजित करण्यात आलेल्या प्रेफरन्शियल टॅरिफसाठी फक्त पूर्वीचेच पात्र असतील, नंतरचे 'सर्वाधिक पसंतीचे राष्ट्र' आयात शुल्क भरणे आवश्यक आहे.

हे लक्षात घेतले जाते की उत्पत्ति निकषांसाठी पात्रतेमध्ये, एफटीएच्या आत आणि बाहेरील इनपुटमध्ये एक भिन्नता उपचार आहे. सामान्यत: एका एफटीए पक्षामध्ये उद्भवणारे इनपुट दुसऱ्या पक्षातील उत्पादन प्रक्रियेत अंतर्भूत केले असल्यास ते दुसऱ्या पक्षामध्ये उद्भवलेले मानले जातील. काहीवेळा, एका पक्षामध्ये उद्भवणारा उत्पादन खर्च देखील दुसऱ्या पक्षामध्ये उद्भवणारा खर्च मानला जातो. मूळच्या प्राधान्य नियमांमध्ये, अशी भिन्नता उपचार सामान्यत: संचय किंवा संचय तरतुदीमध्ये प्रदान केली जाते. असे कलम वर नमूद केलेल्या मुक्त व्यापार करारच्या व्यापार निर्मिती आणि व्यापार वळवण्याच्या परिणामांचे स्पष्टीकरण देते, कारण मुक्त व्यापार करारमधील पक्षाला दुसऱ्या पक्षामध्ये उद्भवणारे इनपुट वापरण्यास प्रोत्साहन असते जेणेकरून त्यांची उत्पादने मूळ स्थितीसाठी पात्र ठरू शकतील.

## मुक्त व्यापार करारा वर डेटाबेस

*आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्राच्या* मार्केट ऍक्सेस मॅपद्वारे प्रदान केलेला व्यापार करारावरील डेटाबेस. सध्या शेकडो एफटीए अंमलात असल्याने आणि वाटाघाटी केल्या जात असल्याने (आयटीसीच्या नियमांनुसार सुमारे ८००,नॉन-परस्पर व्यापार व्यवस्था देखील मोजणे), व्यवसाय आणि धोरण-निर्मात्यांनी त्यांच्या स्थितीचा मागोवा ठेवणे महत्त्वाचे आहे. राष्ट्रीय, प्रादेशिक किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मुक्त व्यापार करारांच्या अनेक डिपॉझिटरीज उपलब्ध आहेत. काही महत्त्वाच्या गोष्टींमध्ये लॅटिन अमेरिकन इंटिग्रेशन असोसिएशन द्वारे तयार केलेल्या लॅटिन अमेरिकन मुक्त व्यापार करारावरील डेटाबेस, आशियाई देशांची माहिती करार प्रदान करणारा आशियाई प्रादेशिक एकीकरण केंद्र द्वारे राखलेला डेटाबेस, आणि युरोपियन युनियनच्या मुक्त व्यापार वाटाघाटी आणि करारांवर पोर्टल.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर, धोरण-निर्माते आणि व्यवसायांसाठी आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी विकसित केलेले दोन महत्त्वाचे मुक्त-प्रवेश डेटाबेस आहेत:

## जागतिक व्यापार संघटने ची प्रादेशिक व्यापार करार माहिती प्रणाली

जागतिक व्यापार संघटना सदस्यांना त्यांचे मुक्त व्यापार करार सचिवालयाला सूचित करणे बंधनकारक असल्याने, हा डेटाबेस मुक्त व्यापार करारांवरील माहितीच्या सर्वात अधिकृत स्त्रोतावर आधारित आहे (ज्याला जागतिक व्यापार संघटना भाषेत प्रादेशिक व्यापार करार म्हणून संबोधले जाते). डेटाबेस वापरकर्त्यांना देशाद्वारे किंवा विषयानुसार (वस्तू, सेवा किंवा वस्तू आणि सेवा) जागतिक व्यापार संघटना ला सूचित केलेल्या व्यापार करारांची माहिती मिळविण्याची परवानगी देतो. हा डेटाबेस वापरकर्त्यांना अंमलात असलेल्या सर्व करारांची अद्ययावत सूची प्रदान करतो, तथापि, जागतिक व्यापार संघटना ला सूचित न केलेले गहाळ असू शकतात. हे या करारांवरील आकडेवारीसह अहवाल, तक्ते आणि आलेख आणि विशेषतः प्राधान्य दर विश्लेषण देखील प्रदर्शित करते.

## आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्रचा बाजार प्रवेश नकाशा

मार्केट ऍक्सेस मॅप आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्र (ITC) द्वारे व्यवसाय, सरकार आणि संशोधकांना मार्केट ऍक्सेस समस्यांमध्ये सुविधा देण्याच्या उद्देशाने विकसित करण्यात आला आहे. डेटाबेस, ऑनलाइन टूल मार्केट ऍक्सेस मॅपद्वारे दृश्यमान आहे, सर्व सक्रिय व्यापार करारांमधील टॅरिफ आणि नॉन-टेरिफ अडथळ्यांवरील माहिती समाविष्ट करते, ते अधिकृतपणे जागतिक व्यापार संघटना ला सूचित केलेल्यांपुरते मर्यादित नाही. हे गैर-प्राधान्यिक व्यापार करारांवर डेटा देखील दस्तऐवज करते (उदाहरणार्थ, प्राधान्य योजनांची सामान्यीकृत प्रणाली). २०१९ पर्यंत, मार्केट ऍक्सेस मॅपने मजकूर करार आणि त्यांच्या मूळ नियमांचे डाउनलोड करण्यायोग्य दुवे प्रदान केले आहेत. या वर्षी येणाऱ्या मार्केट ऍक्सेस मॅपची नवीन आवृत्ती संबंधित कराराच्या पृष्ठांना थेट वेब लिंक प्रदान करेल आणि स्वतःला इतर **आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्र** च्या टूल्सशी, विशेषतः मूळ फॅसिलिटेटरच्या नियमांशी जोडेल. हे एक अष्टपैलू साधन बनण्याची अपेक्षा आहे जे उद्यमांना मुक्त व्यापार करार समजून घेण्यात आणि या करारांतर्गत मूळ आवश्यकतांसाठी पात्रता प्राप्त करण्यास मदत करते**.**

## संदर्भ

## बाह्य दुवे

* WTO ची RTA माहिती प्रणाली
* ITC चा मार्केट ऍक्सेस मॅप Archived 2019-06-05 at the वेबॅक मशीन.
* आयटीसीचे मूळ फॅसिलिटेटरचे नियम
* जागतिक बँकेचा ग्लोबल प्रेफरेंशियल ट्रेड डेटाबेस
* लॅटिन अमेरिकन इंटिग्रेशन असोसिएशन 2020-12-03 Archived 2020-12-03 at the वेबॅक मशीन.
* द्विपक्षीय
* आशियाई प्रादेशिक एकीकरण केंद्र
* अमेरिकन स्टेट्स फॉरेन ट्रेड इन्फॉर्मेशन सिस्टम