Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टीम

जीपीएस तंत्रज्ञानात वापरणारे उपग्रहाचे जाळे
अंतराळातल्या उपग्रहांच्या साहाय्याने एखादे ठिकाण आणि तिथली वेळ शोधून काढणे, वातावरणातले बदल तपासणे यासाठी अमेरिकेने **ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टिम** म्हणजे जागतिक स्थिती प्रणाली (जीपीएस) प्रणाली विकसित केली होती. पण नंतर तिचा उपयोग इतरही महत्त्वाच्या गोष्टींसाठी होऊ लागला.

## उपयोगिता

ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टीमद्वारे आपल्याला हव्या असलेल्या ठिकाणाची नेमकी माहिती मिळते. त्यात ते ठिकाण आपण उभे असलेल्या ठिकाणापासून किती दूर आहे, तिथे पोहोचण्यासाठी किती मार्ग उपलब्ध आहेत आणि तिथे पोहोचण्यासाठी किती वेळ लागू शकतो अशी माहिती जीपीएस उपकरणाच्या पटलावर एका बटनाद्वारे मिळू शकते. जीपीएस तंत्रज्ञानात उपग्रहाद्वारे माहिती मिळत असल्याने अगदी रोजच्या रोज होणारे बदलही टिपले जातात. या सुविधेमुळे नेमके ठिकाण शोधणे अधिक सोपे बनते. उदा. एखाद्या कार्गो कंपनीला कुठे, किती गोष्टींची आवश्यकता आहे ते पाहण्यासाठी, औषधी झाडांचा शोध घेण्यासाठी, एखाद्या घराचा पत्ता शोधण्यासाठी, रस्त्याचं, इमारतीचं नकाशा तयार करण्यासाठी अशा विविध गोष्टींसाठी जीपीएसची आवश्यकता भासू लागली. त्यामुळे त्याचं व्यवसायीकरण झालेले आहे.

## कार्यपद्धती

जीपीएस तंत्रज्ञानात उपग्रहाद्वारे माहिती
अमेरिकेने सुरुवातीला त्यांच्या संरक्षण विभागासाठी सुमारे (२८) उपग्रह अवकाशात सोडले होते. आता त्याची एकूण संख्या ३२ च्या घरात आहे. नंतर हे सर्व उपग्रह नागरी उपयोगासाठी वापरण्यात येवु लागले. प्रत्येक जी.पी.एस. सिस्टिम या उपग्रहांकडुनच पृथ्वीची सर्व भौगोलिक माहिती जमा करत असते. जीपीएस यंत्र जिथे असेल त्या जागेवर उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या संदेशांचा उपयोग करून त्या विशिष्ट जागेचे अक्षांश, रेखांश आणि त्या जागेची समुद्रसपाटीपासुनची उंची देते. या तिन्ही गोष्टी कुठल्याही स्थळाचे/जागेचे नकाशावरील (जगाचा नकाशा) स्थान निश्चित करत असते. सर्वसाधारण जीपीएस यंत्रणा ५ ते १० मीटर किंवा जास्तच अचुकता देते. म्हणजे जी.पी.एस. ने दिलेल्या बिंदूपासून ती नेमकी जागा ५-ते १० मीटरच्या परिसरात कुठेही असु शकते. आता तुम्ही म्हणाल एवढा जर फरक पडत असेल तर काय उपयोग? तर अचुकता वाढवण्यासाठी पडताळणी तंत्र वापरली जाते. म्हणजे एकाच्या ऐवजी दोन किंवा जास्त जी.पी.एस. प्रणाली वापरून त्यांच्यापासून मिळालेल्या माहितीची सरासरी काढून जास्तीत जास्त अचुकता मिळवली जाते.

## इतर देशांची या क्षेत्रातील यंत्रणा

* ग्लोनॉस- रशिया विससित करत असलेली जीपीएस प्रणाली.GLONASS
* गगन (जियो ऑग्मेंटेड नेविगेशन प्रणाली)- भारत विकसित करत असलेली जीपीएस प्रणाली.गगन जीपीएस
* डोरिस (जिओडेसी)- फ्रांस देश विकसित जीपीएस प्रणालीDORIS-Geodesy
* बेइडाऊ - चीनने तयार केलेली जीपीएस प्रणाली Beidou
* क्युझेडएसएस- जपान विकसित करत असलेली जीपीएस प्रणाली.QZSS
* गॅलेलिओ - युरोपियन समुदाय विकसित करत असलेली जीपीएस प्रणाली.Galileo (satellite navigation)
* नाविक - भारत विकसित करत असलेली जीपीएस प्रणाली
# समुद्रसपाटी

समुद्र सपाटीची खुण-जेरुसलेम ते मृत समुद्र रस्त्यावर.
**समुद्रसपाटी** म्हणजेच समुद्राच्या पाण्याची सरासरी सपाटी.याचा वापर जमीनीची उंची ठरविण्यासाठी प्रमाण म्हणुन करतात.
जमिनीची उंची मोजण्यासाठी ठरविण्यात आलेली "समुद्राची आधारभुत सरासरी पातळी"(mean sea level)(सरासरी समुद्र पातळी). यास (00.00) असे समजुन मग त्यानुसार एकाद्या जागेची/पर्वताची/स्थानाची वगैरे उंची त्यावरून ठरवितात. ती उंची यापेक्षा जास्त असल्यास 'समुद्र सपाटीपेक्षा वर' आणि खाली असल्यास 'समुद्र सपाटीपेक्षा खाली' असे नोंदविण्याचा प्रघात आहे. बहुतेक रेल्वे स्थानकांवरील नावांच्या पाट्यांवर पूर्वी ही समुद्र सपाटी नोंदविण्याचा प्रघात होता. स्थापत्य अभियांत्रिकी मधील बहुतेक प्राथमिक कामे याचे भरवश्यावरच होतात.
# नकाशा

## व्याख्या

भुपृष्ठाचे किंवा त्यावरील एखाद्या भागाचे सपाट कागदावर प्रमाणानुसार केलेले आरेखन म्हणजे नकाशा होय. नकाशा हा एखाद्या जागेचे वा प्रांताचे दृश्य सादरीकरण असते. ज्यात,त्या प्रांतातली ठिकाणे व नैसर्गिक खुणांचा एकमेकांशी संबंध दाखविलेला असतो. बहुतेक नकाशे हे तिन मिती जागेचे स्थिर दोन मिती, भौमितिकरित्या अचूक (वा जवळजवळ अचूक) असे प्रदर्शन करतात. पण आजकालच्या संगणकीय युगात नकाशे हे अंतक्रियाशील (interactive) व तिन मितीही असू शकतात. नकाशे मुख्यत: भुगोलासाठी वापरले जातात पण इतरही प्रदेशांचे उदाहरणार्थ मेंदु, आंतरिक्ष यांचेही नकाशे असू शकतात.

सर्वात जुने सापडलेले नकाशे आकाशाचे (त्यातील तारे व ग्रह यांचे) असले तरी, भुगोलासाठी प्रदेशाचा नकाशा वापरण्याची प्रथा प्राचीनकाळापासून चालत आलेली आहे. नकाशासाठी इंग्रजी शब्द मॅप हा मुळ लॅटिन मधल्या मॅप्पा मुंडी म्हणजे कागदावर किंवा कपड्यावर साकारलेले जग ह्यावरून आलेला आहे. जाधवनगर बलवडी ता.खाणापूर जि. सांगली जगु आण्णा

## भौगोलिक नकाशे

### चित्र नकाशाची दिशा

दिशा ही नकाशाची दुसरी महत्त्वाची बाब आहे. पूर्वीच्या काळी या बाबीला फारसे महत्त्व नसे. अंशतः याच कारणामुळे इसवीसनाच्या तेराव्या शतकापर्यंत नकाशात अचूक दिशा दाखविण्याचा प्रयत्‍न झाला नाही. पुढे होकायंत्राचा शोध लागला, तेव्हा नकाशात अचूक दिशा दाखविणे शक्य झाले.

### मापनश्रेणी व अचूकता

* उद्देशात्मक नकाशे
	+ टिंब पद्धत
	+ क्षेत्रघनी पद्धती
	+ समघनी पद्धती

### इलेक्ट्रॉनिक नकाशे

## संकेतमान्य खुणा

### चिन्हे

## अभौतिक नकाशे

## अवकाश नसलेले नकाशे

## नेहमीच्या वापरातले नकाशे

## नकाशाचे प्रकार

१.वितरणात्मक नकाशे- एखाद्या भौगोलिक घटकाचे वितरण दाखवण्यासाठी जे नकाशे तयार केले जातात त्यांना वितरणात्मक नकाशे असे म्हणतात.
वितरणात्मक नकाशांचे दोन प्रकार पडतात.
१) गुणात्मक नकाशे २) संख्यात्मक नकाशे
१)गुणात्मक नकाशात माहिती केवळ गुणधर्मावर आधारित असते त्यात अचूकता नसते शिवाय अंदाजे ही माहिती वर्तवलेली असू शकते, त्यामुळे या नकाशांच्या आकृत्या काढणे अवघड जाते शिवाय यात जरी माहिती दर्शवली तरी ती अचूक नसते, उदा, एखाद्या गावातील पावसाचा अंदाज....

```
यात अचूकता नसल्याने सरासरी रंगछटा वापराव्या लागतात.
```

२) संख्यात्मक नकाशे- या नकाशांमध्ये भौगोलिक घटकांची घनता लक्षात घेऊन त्याचे क्षेत्रीय वितरण दर्शविलेले असते, त्या मुळे या नकाशात चढ उतार किंवा बदल हे चांगल्या प्रकारे दाखवता येतात.
ही माहिती अचूक असते म्हणून याचे नकाशे काढने सोपे जाते.
संख्यात्मक नकाशांचे तीन प्रकार पडतात.
१) क्षेत्रमूल्य नकाशे.
२) सममुल्य नकाशे.
३) टिंब पद्धती नकाशे.

याशिवाय प्रवाहरेशा नकाशा,रंग पद्धती नकाशा हे ही प्रकार वापरले जातात.

## संदर्भ

## बाह्य दुवे
# कार्टेशियन सहनिर्देशक पद्धती

कार्टेशियन सहनिर्देशक पद्धती. चार बिंदू येथे दर्शविले आहेत: (2,3) हिरव्या रंगात, (-3,1) लाल रंगात, (-1.5,-2.5) निळ्या रंगात व (0,0), उगम बिंदू (Origin), पिवळ्या रंगात.
येथे कार्टेशियन सहनिर्देशक पद्धतीमध्ये, उगमबिंदूवर मध्य असलेले आणि २ एवढ्या त्रिज्येचे वर्तुळ दर्शविले आहे. ह्या वर्तुळाचे समीकरण x² + y² = 4 असे आहे.
गणितात **कार्टेशियन सहनिर्देशक पद्धती** (इंग्लिश: cartesian coordinate system) ही एखाद्या बिंदूचे प्रतलावरील (पातळीवरील) स्थान दोन अंकांमध्ये दर्शविण्याची एक पद्धत आहे. ह्या दोन अंकांना अनुक्रमे *X-अक्षांक* आणि *Y-अक्षांक* असे म्हणतात. ह्या पद्धतीत एक उभी आणि एक आडवी अशा एकमेकांना लंब असलेल्या दोन रेषा ठरविल्या जातात, त्यातील आडव्या रेषेस X-अक्ष असे म्हणतात तर उभ्या रेषेस Y-अक्ष असे म्हणतात. ह्या रेषा एकमेकाला जिथे छेदतात त्या बिंदूला उगम बिंदू (Origin) असे म्हणतात. ज्या बिंदूचे स्थान दर्शवायचे असेल, त्यापासून ह्या दोन अक्षांवर लंब टाकले जातात. त्या बिंदूच्या Y-अक्षापासूनच्या अंतरास त्या बिंदूचा X-अक्षांक असे म्हणतात तर X-अक्षापासूनच्या अंतरास Y-अक्षांक असे म्हणतात.

हे X किंवा Y अक्ष एकमेकांना लंब नसले तरी चालतात. मात्र त्यासाठी वेगळी स्थाननिर्देशन पद्धती अवलंबावी लागते. या पद्धतीचा वापर कसा करावयाचा त्याचे या लेखात स्पष्टीकरण दिलेले नाही.

कार्टेशियन सहनिर्देशक पद्धतीत वर दर्शविल्याप्रमाणे जसे द्विमितीतील अथवा एका प्रतलावरील(पातळीवरील) बिंदूंचे स्थान दर्शविता येते, तसेच त्रिमिती अथवा वरच्या मितींमधील बिंदूंचे स्थानही दर्शविता येते. 'n'-मितीतील बिंदूचे स्थान दर्शविण्यास 'n' एवढे अक्ष लागतात.

कार्टेशियन सहनिर्देशक पद्धती वापरून भूमितीतील आकारांसाठी बीजगणितातील समीकरणे मांडता येतात. जे बिंदू अशा समीकरणांचे समाधान करतील अशा बिंदूंच्या संचानी हा आकार दर्शविता येतो. उदा. ज्या वर्तुळाची त्रिज्या 2 आहे, त्याचे समीकरण x² + y² = 4 असे असते.

## व्युत्पत्ती

**कार्टेशियन** हे नाव प्रसिद्ध फ्रेंच गणितज्ञ आणि तत्त्वज्ञ *रेने देकार्त* ह्याच्या नावावरून आले आहे.
# विषुववृत्त

विषुववृत्ताची काल्पनिक रेषा दर्शविणारा जगाचा नकाशा.
विषुववृत्त असे रस्त्याच्या कडेला दर्शविल्याचे बऱ्याच वेळा टूरिस्ट जागांमध्ये आढळून येते.
पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्याच्या अक्षास (आस), काटकोन करून असलेले आणि उत्तर व दक्षिण ध्रुवापासून समान अंतरावर असणारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील काल्पनिक महावर्तुळ म्हणजे **विषुववृत्त** होय. विषुववृत्त म्हणजे शून्य अंश अक्षवृत्त. विषुववृत्तामुळे पृथ्वीचे उत्तर गोलार्ध व दक्षिण गोलार्ध असे विभाजन होते.

विषुववृत्ताची लांबी साधारणपणे ४०,०७५.० किलोमीटर अथवा २४,९०१.५ मैल एवढी आहे. विषुववृत्त हे पृथ्वीवरील पाच प्रमुख अक्षवृत्तांपैकी एक आहे. विषुववृत्तावरील ठिकाणांवर सर्वात जलद सूर्योदय आणि सूर्यास्त होतो. तसेच विषुववृत्तावर नेहमी १२ तास दिवस तर १२ तास रात्र अनुभवायास मिळते. इतर ठिकाणी दिवस आणि रात्र ऋतूप्रमाणे लहान अथवा मोठ्या होतात.

आपली पृथ्वी ही पूर्ण गोलाकार नसून काहीशी लंबगोलाकार आहे. पृथ्वीचा सरासरी व्यास १२,७५० किलोमीटर असून विषुववृत्ताशी मात्र तो साधारणपणे ४३ किलोमीटरने अधिक आहे.

अवकाशयाने अवकाशात सोडण्यासाठी विषुववृत्तावरील ठिकाणांचा वापर करतात. कारण पृथ्वीच्या परिवलनामुळे विषुववृत्तावरील ठिकाणे पृथ्वीवरील इतर कुठल्याही ठिकाणांपेक्षा पृथ्वीच्या मध्याभोवती जास्त वेगाने फिरत असतात. ह्या मिळालेल्या अधिक वेगामुळे अवकाशयाने सोडायला कमी इंधन लागते. फ्रेंच गयाना (French Guiana) मधील कोउरू (Kourou) येथील गयाना स्पेस सेंटर (Guiana Space Center) हे ह्याचेच एक उदाहरण आहे.

|  |  |
| --- | --- |
|  | विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत:
 विषुववृत्त |
# अक्षवृत्त

|  |
| --- |
|  |
| पृथ्वीचा नकाशा |
| रेखांश (λ) |
| ह्या आकृतीत रेखांशांच्या रेषा वक्र आणि उभ्या भासत असल्या तरी प्रत्यक्षात त्या अर्धवर्तुळे आहेत. |
| अक्षांश (φ) |
| ह्या आकृतीत अक्षांशांच्या रेषा सरळ आणि आडव्या भासत असल्या तरी प्रत्यक्षात त्या वर्तुळाकार आहेत. समान अक्षांशांच्या सर्व स्थानांना जोडणार्‍या काल्पनिक वर्तुळास अक्षवृत्त असे म्हणतात. |
| विषुववृत्ताचे अक्षांश 0° असून ते पृथ्वीच्या गोलाला दक्षिण आणि उत्तर गोलार्धात विभागते. |  |

पृथ्वीवरील समान अक्षांश असणाऱ्या सर्व ठिकाणांना जोडणाऱ्या पूर्व-पश्चिम काल्पनिक रेषेस **अक्षवृत्त** असे म्हणतात. एखाद्या ठिकाणाचे त्याच्या अक्षवृत्तावरील स्थान त्याच्या रेखांशाने दर्शविले जाते.

अक्षवृत्तांच्या रेषा एकमेकांना समांतर असतात. जसजसे विषुवृत्तापासून उत्तर अथवा दक्षिण धृवाकडे जावे तशी अक्षवृत्ते लहान होत जातात. विषुववृत्त हे सर्वात मोठे अक्षवृत्त आहे.

## प्रमूख अक्षवृत्ते

पृथ्वीवरील प्रमूख अक्षवृत्ते दर्शविणारी आकृती
* आर्क्टिक वर्तुळ (Arctic circle) (66° 33′ 38″ N)
* कर्कवृत्त (Tropic of Cancer) (23° 26′ 22″ N)
* विषुववृत्त (Equator) (0° N)
* मकरवृत्त (Tropic of Capricorn) (23° 26′ 22″ S)
* ॲंटार्क्टिक वर्तुळ (Antarctic circle) (66° 33′ 38″ S)
# तैपे

|  |
| --- |
| **तैपे (ताइपेइ)臺北** |
| **चीनचे प्रजासत्ताक देशाची राजधानी** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ध्वज | चिन्ह |

 |
| तैपे (ताइपेइ)चे चीनचे प्रजासत्ताकमधील स्थान |
| गुणक: ﻿ / ﻿ |
| देश | **तैवान** |
| बेट |  तैवान  |
| क्षेत्रफळ |  २७१.८ चौ. किमी (१०४.९ चौ. मैल)  |
| समुद्रसपाटीपासुन उंची |  १४३ फूट (४४ मी)  |
| लोकसंख्या   |
|   - शहर |  २६,०६,१५१  |
|   - घनता |  ९,५८८.५ /चौ. किमी (२४,८३४ /चौ. मैल)  |
| प्रमाणवेळ |  यूटीसी + ८:००  |
|  |

**तैपे** (**ताइपेइ**) ही चीनचे प्रजासत्ताक ह्या देशाची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे.
# गूगल मॅप्स

गूगल मॅप्स| गूगल मॅप्स |
| उपलब्ध भाषा |
बहुभाषी |
| मालक |
गूगल |
| निर्मिती |
गूगल |
| दुवा |
 |
| अनावरण |
८ फेब्रुवारी २००५ |
| सद्यस्थिती |
चालू |

गुगल मॅप्सचे चिन्ह
**गूगल मॅप्स** ही गुगलने आंतरजालावर उपलब्ध केलेली नकाशे पाहण्याची आणि त्यावर ठिकाणे शोधण्याची प्रणाली आहे.. ही सुविधा गुगलच्या कोणत्याही नोंदणीकृत सदस्याला फुकट वापरता येते.

## वैशिष्ट्ये

```
गुगल मॅप्स हा एक एप देखील आहे. हा एप अँड्रॉइड मोबाईल मधील प्ले स्टोअर येथे उपलब्ध असतो.गुगल मॅप्स मध्ये नवनवीन फिचर उपलब्ध आहे. याच्याद्वारे आपणास कोणत्याही रस्त्याचे नावे, नगराची नावे, दुकानांची नावे, वास्तूंची नावे मंदिरांची नावे आंतरजालाशी जोडता येतात.हा एक प्रकारचा डिजिटल दिशादर्शक म्हणून काम करतो. आपल्याला ज्या ठिकाणी जायचे आहे,त्या ठिकाणचे आंतर आपल्याला सहज कळते. कागदी नकाशाची गरज पडत नाही.
```

## हे सुद्धा बघा

गूगल अर्थ

## संदर्भ
# आर्क्टिक वर्तुळ

**आर्क्टिक वर्तुळ** हे उत्तर ध्रुवावरील वर्तुळ आहे. या वर्तुळाच्या उत्तरेस जवळजवळ पूर्ण वर्ष सूर्याची किरणे तिरपी पडतात. या प्रदेशात कॅनडा, ग्रीनलँड, नॉर्वे, स्वीडन, फिनलंड, रशिया, अलास्काचा समावेश होतो .
# नॉर्वेजियन समुद्र

नॉर्वेजियन समुद्र
**नॉर्वेजियन समुद्र** (नॉर्वेजियन: *Norskehavet*) हा उत्तर अटलांटिक महासागराचे एक अंग आहे. हा समुद्र उत्तर समुद्राच्या उत्तरेला व ग्रीनलॅंड समुद्राच्या दक्षिणेला आहे.

## बाह्य दुवे

 विकिमीडिया कॉमन्सवर नॉर्वेजियन समुद्र  संबंधित संचिका आहेत
* १९११ एन्सायक्लोपीडिया.ऑर्ग - नॉर्वेजियन समुद्र (इंग्लिश मजकूर)
# बेरिंग सामुद्रधुनी

बेरिंग सामुदधुनीचे उपग्रहाने टिपलेले चित्र
**बेरिंगची सामुद्रधुनी** (इंग्लिश: Bering Strait; रशियन: Берингов пролив) ही रशियाच्या चुकोत्का स्वायत्त ऑक्रूगला अमेरिकेच्या अलास्का राज्यापासून वेगळी करणारी एक सामुद्रधुनी आहे. सुमारे ८५ किमी रूंद असलेल्या बेरिंग सामुद्रधुनीच्या उत्तरेला आर्क्टिक महासागराचा चुक्ची समुद्र तर दक्षिणेला प्रशांत महासागराचा बेरिंग समुद्र आहे.

 विकिमीडिया कॉमन्सवर बेरिंगची सामुद्रधुनी  संबंधित संचिका आहेत