# महाराष्ट्राचा इतिहास

**विकिपीडियातील इतिहासविषयक लेखात पाळावयाचे लेखनसंकेत**

महाराष्ट्र राज्यःनकाशा
महाराष्ट्रातील नद्या, पर्वत आणि इतर स्थळांचा, प्राचीन ग्रंथामध्ये उल्लेख आढळतो. परंतु विश्वसनीय ऐतिहासिक साधने वापरून लिहिलेला **महाराष्ट्राचा इतिहास** इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून उपलब्ध आहे.
राजकीय कालखंडानुसार महाराष्ट्राच्या प्रत्येक विभागाचा इतिहास वेगळा असला तरी सांस्कृतिक व सामाजिक इतिहास बराचसा समान आहे. जनपद, मगध, मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, देवगिरीचे यादव, अल्लाउद्दीन खिलजी, मुहम्मद बिन तुघलक, पोर्तुगीज, विजापूर, मोगल, छत्रपती शिवाजी महाराज व त्यांचा सौराष्ट्र धोरण, हैदराबादचा निजाम, इंग्लिश लोक, इत्यादी राज्यकर्त्यांनी महाराष्ट्राचे विविध भाग वेगवेगळ्या कालखंडात व्यापले होते.

## प्राचीनकाळ

### नावाचा उगम

महाराष्ट्राला ऋग्वेदामध्ये "राष्ट्र" या नावाने संबोधले गेले आहे. अशोकाच्या काळात "राष्ट्रिक" आणि नंतर "महाराष्ट्र" या नावाने ओळखले जाऊ लागले असे ह्युएनत्संग व इतर प्रवाशांच्या नोंदींवरून दिसून येते. हे नाव प्राकृत भाषेतील "महाराष्ट्री" या शब्दावरून पडले असण्याची शक्यता आहे. महाराष्ट्र या शब्दाचा प्राकृत भाषेत अर्थ "महारठ्ठ" असा आहे, महाराष्ट्रातील क्षत्रिय महारठ्ठ/मराठा या जातीवरून हे नाव आले आहे. महाराठ्ठीनी आणि महारठीक शब्द प्रयोग नाणे घाट शिलालेखात झालेला आहे. महारठ्ठ नाव राज्यासाठी वापरले आहे. त्याची फोड महारठ्ठ= महा + रठ्ठ (मोठे राष्ट्र) म्हणून मराठा भाषिक वंशिक समुदाय हेच महाराष्ट्राचे मुळ रहिवासी आहे, इतर जाती महाराष्ट्रात मुस्लिम आक्रमणावेळी पळून आल्या आहेत.

### प्रागैतिहासिक कालखंड

मध्यपाषाण कालामध्ये म्हणजे इसवी सन पूर्व ४०००मध्ये धान्याची लागवड तापी नदीच्या खोऱ्यात सुरू झाली.महाराष्ट्रातील जोर्वे येथे जे पुरातन काळातील संस्कृतीचे अवशेष प्रथमतः सापडले, ते इसवी सन पूर्व १५०० चे आहेत. या संस्कृतीचे नाव त्या गावाच्या नावावरून ठेवले आहे. त्या गावात मुख्यतः रंगवलेली व तांब्यापासून बनवलेली भांडी आणि शस्त्रे सापडली. तेथील लोक कोकण वगळता सर्व महाराष्ट्रात पसरले. तेथील अर्थव्यवस्था मुख्यतः शेती, पशुपालन, शिकार व मासेमारीवर आधारलेली होती. ते विविध पिके उगवत होते. तेथील घरे मोठी चौकोनी, चटयांपासून व मातीपासून बनवलेली असत. कोठारांत व कणगीत धान्य साठवत असत.

### ताम्रपाषाणयुगीन कालखंड

जोर्वे संस्कृतीशी संबंधित ताम्र पाषाणयुगीन स्थळे (1300-700 BCE) राज्यभर सापडली आहेत.या संस्कृतीची सर्वात मोठी वस्ती दायमाबाद येथे आहे, मातीची तटबंदी, तसेच अग्निकुंड असलेले लंबवर्तुळाकार दफन कक्ष अस्तित्वात आहे . काही वस्त्या आयताकृती घरे आणि गल्ल्यांच्या मांडणीत नियोजनाचे पुरावे दर्शवतात. हडप्पाच्या उत्तरार्धात गुजरातमधून उत्तर महाराष्ट्रात लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले होते. महाराष्ट्र हे ऐतिहासिकदृष्ट्या एका प्रदेशाचे नाव होते ज्यात अपरंता, विदर्भ, मूलक, असाका (अस्माका) आणि कुंतला यांचा समावेश होता. भाषाशास्त्रज्ञ आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की मध्य ऋग्वेदिक काळात महाराष्ट्रात नाग वंशीय महारठ्ठ / मराठ्यांची वस्ती होती, जे महाराष्ट्रातील द्रविड स्थानांच्या नावांवरून निश्चित केले जाते. या प्रदेशात सापडलेल्या सम्राट अशोकाच्या आज्ञेने महाराष्ट्र प्रदेश नंतर मौर्य साम्राज्याचा भाग बनला. ग्रीक आणि नंतर रोमन साम्राज्यासह आंतरराष्ट्रीय व्यापारासह व्यापार देखील भरभराटीला आला. पहिल्या सहस्राब्दीच्या सुरुवातीच्या काळात इंडो-सिथियन वेस्टर्न क्षत्रपांनी या प्रदेशाच्या काही भागावर राज्य केले.

## मौर्य ते यादव

(इ.स.पू. २२० ते इ.स. १३१०)

महाराष्ट्राचा इतिहास महाराष्ट्री भाषेच्या वापरामुळे ३ऱ्या शतकापासून नोंदवला गेला आहे. त्या आधीच्या कालखंडाबद्दल विशेष माहिती उपलब्ध नाही. महाराष्ट्र त्या काळात 'दंडकारण्य' म्हणून ओळखले जात असे. कालांतराने महाराष्ट्र अशोक या बौद्ध राजाच्या मगध साम्राज्याचा एक भाग झाला. *सोपारा* हे बंदर (हे मुंबईच्या उत्तरेस असून आज नालासोपारा या नावाने ओळखले जाते) प्राचीन भारताच्या व्यापाराचे केंद्र होते. या बंदरातून पूर्व आफ्रिका, मेसोपोटेमिया, एडन व कोचीन या ठिकाणी व्यापार होत असे. मौर्य साम्राज्याच्या विघटनानंतर सातवाहन यांनी ख्रि.पू २३०- २२५ पर्यंत महाराष्ट्रावर राज्य केले. सातवाहनांच्या राज्यात मोठ्या प्रमाणात सांस्कृतिक सुधारणा झाली. महाराष्ट्री भाषा, (जी नंतर आधुनिक मराठी भाषेत रूपांतरित झाली) सातवाहनांची राजभाषा होती. इ.स ७८मध्ये गौतमीपुत्र सातकर्णी (शालिवाहन) हा महाराष्ट्राचा राज्यकर्ता होता. त्याने सुरू केलेला शालिवाहन शक आजही चालू आहे.

### मौर्य साम्राज्याचा काळ

महाराष्ट्राचा कोकण विभाग हा प्राचीन काळांत मौर्य साम्राज्याच्या (इ.स.पू. ३२१-१८४) हिस्सा होता. या काळात महाराष्ट्राने भरभराटीचा व्यापार आणि बौद्धधर्माचा विकास पाहिला. पण मौर्य साम्राज्याच्या ऱ्हासाबरोबर महाराष्ट्रावरील मौर्य सत्ता संपुष्टात आली, आणि या प्रदेशावर निरनिराळ्या घराण्यांची सत्ता प्रस्थापित होऊ लागली.

### सातवाहन साम्राज्याचा काळ

सातवाहन हे महाराष्ट्राचे पहिले ज्ञात राजघराणे होय. त्यांचा काळ इ.स.पू. साधारणतः २२० ते इ.स. २२५ पर्यंतचा मानला जातो. अर्थात या कालखंडाबाबत मतभेद आहेत. प्रतिष्ठान अथवा पैठण ही त्यांची राजधानी आणि सिम्मुक सातवाहन हा या घराण्याचा मूळ पुरुष. महाराष्ट्राच्या राजकीय. सांस्कृतिक आणि सामाजिक इतिहासाच्या दृष्टीने सातवाहनांचा कालखंड हा अतिशय महत्त्वाचा गणला जातो. सातव्या शतकातील हाल राजाने महाराष्ट्री प्राकृत भाषेत संकलित केलेले गाथासप्तशती हे काव्य ही सातवाहनांची साहित्याला मोठी देणगी. हिंदूंचा शालिवाहन शक सातवाहनांनीच सुरू केला.

### वाकाटकांचा काळ

वाकाटक (इ.स. २५० ते ५२५) राजांनी विदर्भ आपल्या वर्चस्वाखाली आणला होता. वाकाटक काळात राजाश्रयामुळे महाराष्ट्राची साहित्य, कला आणि धर्म या क्षेत्रांत उल्लेखनीय प्रगती झाली. अजिंठ्याची १६, १७, १९ या क्रमांकांची लेणी ही वाकाटक काळातील आहेत. भित्ति-चित्रांची कला या काळात अतिशय विकसित झाली होती.

### कलाचुरींचा काळ

वाकाटकांनंतर कलचुरी राजघराण्याने इसवी सनाच्या सहाव्या शतकात महाराष्ट्राच्या काही भागांवर राज्य केले. महिष्मती ही त्यांची राजधानी होती.

### बदामी चालुक्य आणि कल्याणी चालुक्यांचा काळ

वाकाटकांचे महत्त्वाचे राजघराणे म्हणजे चालुक्यांचे. महाराष्ट्राचा भूप्रदेश त्यांच्याकडे इ.स. ५५० ते ७६० आणि इ.स. ९७३ ते ११८० या दोन कालखंडांत होता. जयसिंह हा या घराण्याचा संस्थापक आणि बदामी ही त्याची राजधानी. त्रैमहाराष्ट्रिकाचा स्वामी आणि या घराण्याचा सर्वश्रेष्ठ राजा दुसरा पुलकेशी याने नाशिक येथे आपले महत्त्वाचे ठाणे केले होते. चालुक्य राजे हिंदू धर्माचे अभिमानी होते त्यांनी मंदिरे बांधण्याच्या कामी मौलिक कामगिरी केली होती व राष्ट्र कुटांचा काळ

वाकाटकांच्या(इस.२५०-५२५) राज्यात विदर्भ समाविष्ट झाला. या कालखंडात कला, धर्म व तंत्रज्ञानात प्रगती होत गेली. सहाव्या शतकात बदामीच्या चालुक्यांच्या हातात महाराष्ट्राची सत्ता आली. दंतिदुर्ग या राष्ट्रकूट राजाने इ.स. ७५३ च्या सुमारास चालुक्यांचा पराभव केला आणि गुलबर्गा जिल्ह्यातील मान्यखेत (मालखेड) आपली राजधानी बनविली. कल्याणी शाखेच्या तैलप चालुक्याने इ.स. ९७३ च्या सुमारास राष्ट् कुटांची सत्ता संपुष्टात आणून चालुक्यांची राजवट दुसऱ्यांदा प्रस्थापित केली. वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध कैलास लेणे हे पहिला कृष्ण या राष्ट्रकूट राजाने बांधले.

### राष्ट्रकूट

राष्ट्रकूट हा दक्षिण भारतातील मुख्य राजवंश होता, त्याचा संस्थापक **दंतिदुर्ग / दंतिवर्मन**  मानला जातो . दंतिदुर्गाने 752 मध्ये चालुक्य शासक कीर्तिवर्मनचा पराभव करून स्वतंत्र राज्याचा पाया घातला. त्यांची सुरुवातीची राजधानी **मयूरखिंडी** होती . पुढे अमोघवर्षाच्या वेळी त्याने **मन्यखेतला** आपली राजधानी केली. सुरुवातीला राष्ट्रकूट हे बदामीच्या चालुक्य वंशाचे सरंजामदार होते.

हा सहाव्या आणि 10व्या शतकादरम्यान भारतीय उपखंडाच्या मोठ्या भागावर राज्य करणारा एक राजवंश होता. सर्वात जुना ज्ञात राष्ट्रकूट शिलालेख हा 7व्या शतकातील ताम्रपटाचा शिलालेख आहे ज्यामध्ये मध्य किंवा पश्चिम भारतातील मणपूर शहरातून त्यांच्या शासनाचा उल्लेख आहे. शिलालेखांमध्ये उल्लेख केलेल्या त्याच काळातील इतर सत्ताधारी राष्ट्रकूट कुळ हे अचलापूरचे राजे आणि कन्नौजचे राज्यकर्ते होते. या सुरुवातीच्या राष्ट्रकूटांची उत्पत्ती, त्यांची मूळ जन्मभूमी आणि त्यांची भाषा याबद्दल अनेक विवाद आहेत.एलिचपूर कुळ हे बदामी चालुक्यांचे सरंजामदार होते आणि दंतिदुर्गाच्या राजवटीत त्यांनी चालुक्य कीर्तिवर्मन II चा पाडाव केला आणि आधुनिक कर्नाटकातील गुलबर्गा प्रदेशाचा आधार म्हणून साम्राज्य निर्माण केले. हे कुळ 753 मध्ये दक्षिण भारतात सत्तेवर येऊन मन्याखेताचे राष्ट्रकूट म्हणून ओळखले जाऊ लागले. त्याच वेळी बंगालचे पाल घराणे आणि माळव्याचे प्रथिहार घराणे अनुक्रमे पूर्व आणि वायव्य भारतात ताकद मिळवत होते. सिलसिलात अल-तवारीख (851) या अरबी मजकूरात राष्ट्रकूटांना जगातील चार प्रमुख साम्राज्यांपैकी एक म्हणले जाते.

### शिलाहार

हा एक दक्षिण भारतातील राजवंश होता. राष्ट्रकूट काळात 8व्या शतकात उत्तर आणि दक्षिण कोकणात, सध्याच्या मुंबई आणि दक्षिण महाराष्ट्र (कोल्हापूर) मध्ये स्वतःची स्थापना केली.
शिलाहार राज्य तीन शाखांमध्ये विभागले गेले. पहिल्या शाखेने उत्तर कोकणावर राज्य केले.दुसऱ्या शाखेने दक्षिण कोकणावर राज्य केले (इ.स. ७६५ ते १०२९ दरम्यान).तिसऱ्या शाखेने कोल्हापूर, सातारा आणि बेळगावी (940 ते 1215 च्या दरम्यान) या आधुनिक जिल्ह्यांमध्ये राज्य केले.
8व्या आणि 10व्या शतकादरम्यान दख्खनच्या पठारावर राज्य करणाऱ्या राष्ट्रकूट राजघराण्याचे वतनदार म्हणून राजवंशाची सुरुवात झाली. गोविंदा द्वितीय या राष्ट्रकूट राजाने उत्तर कोकणचे राज्य (ठाणे, मुंबई आणि रायगडचे आधुनिक जिल्हे) कापर्डिनला बहाल केले. या शाखेची राजधानी पुरी होती, जी आता रायगड जिल्ह्यातील राजापूर म्हणून ओळखली जाते.या राजघराण्याला तगारा-पुराधीश्वर ही पदवी होती, जे ते मूळ तगारा (उस्मानाबाद जिल्ह्यातील आधुनिक तेर) येथील रहिवासी असल्याचे सूचित करते.1343 च्या सुमारास सालसेट बेट संपूर्ण द्वीपसमूह मुझफरीड राजवंशाकडे गेला.कोल्हापूर येथील दक्षिण महाराष्ट्रातील शिलाहार हे तिघांपैकी नवीनतम होते आणि राष्ट्रकूट साम्राज्याच्या पतनाच्या वेळी त्याची स्थापना झाली होती.या घराण्याच्या सर्व शाखांनी त्यांचा वंश जीमुतवाहन यांच्यापासून शोधला, अगदी एकल शिलालेखातही नावाचे एकापेक्षा जास्त प्रकार आहेत; सिलारा, शिलारा आणि श्रील्लारा अशी तीन रूपे आहेत.

### यादवांचा काळ

सेउना/यादव राजघराण्यातील सर्वात जुने ऐतिहासिक शासक 9व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत शोधले जाऊ शकतात परंतु त्यांच्या सुरुवातीच्या इतिहासाबद्दल फारसे माहिती नाही, त्यांच्या 12व्या शतकातील दरबारी कवी हेमाद्री या घराण्याच्या सुरुवातीच्या शासकांची नावे नोंदवतात. सुरुवातीचा प्रदेश सध्याच्या महाराष्ट्रात होते या काळात, राजवंशाच्या शिलालेखांमध्ये मराठी भाषा प्रबळ भाषा म्हणून उदयास आली. याआधी, त्यांच्या शिलालेखांच्या प्राथमिक भाषा कन्नड आणि संस्कृत होत्या. यादवांच्या हेमाद्रीच्या पारंपारिक वंशावळीत त्यांचा वंश विष्णू, निर्माता आणि यदु यांच्या वंशाचा असल्याचे आढळते. राजवंशाचा पहिला ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रमाणित शासक द्रिधप्रहार (860-880) आहे. , ज्यांना चंद्रादित्यपुरा (आधुनिक चांदोर) शहराची स्थापना करण्याचे श्रेय दिले जाते. तो चालुक्यांचा सरंजामदार होता.भिल्लमा (1175-1191 CE) हा दख्खन प्रदेशातील यादव घराण्याचा पहिला सार्वभौम शासक होता.भिल्लमाने 1187 च्या सुमारास बल्लाला माघार घेण्यास भाग पाडले, भूतपूर्व चालुक्यांची राजधानी कल्याणी जिंकली आणि स्वतःला सार्वभौम शासक घोषित केले. त्यानंतर त्याने देवगिरी शहराची स्थापना केली, जी नवीन यादवांची राजधानी बनली. पुढील प्रमुख शासक सिंघना दुसरा (1200-1246 AD) होता. तो यादवांचा सर्वात शक्तिशाली शासक होता. त्याने १२१० मध्ये होयसळ आणि इतर राज्यकर्त्यांचा पराभव केला. त्यामुळे त्यांच्या कारकिर्दीत यादव साम्राज्य शिखरावर पोहोचले.

## मध्ययुगीन इतिहास व इस्लामी राज्य

अजिंठातल्या लेणी
१३व्या शतकात महाराष्ट्र प्रथमच इस्लामी सत्तेखाली आला. दिल्लीचे अल्लाउद्दीन खिलजी व नंतर मुहम्मद बिन तुघलक यांनी दख्खनचे काही भाग काबीज केले.मोहंमद बिन तुघलक याने आपली राजधानी दिल्लीहून हलवून दौलताबाद येथे केली.बहमनी सुल्तानांनी सुमारे १५० वर्षे राज्य केले. १६व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत मुघल साम्राज्यांशी संलग्न असलेल्या अनेक इस्लामी राजवटींनी मध्य महाराष्ट्र व्यापलेला होता तर किनारपट्टीवर मसाल्याच्या पदार्थांच्या व्यापाराच्या हेतूने आलेल्या पोर्तुगीज यांचा अंमल होता.

## मराठा साम्राज्य

चित्र:छत्रपती शिवाजी महाराज27.jpgछत्रपती शिवाजी महाराज
17 व्या शतकात मराठा साम्राज्याचे भारतीय उपखंडाच्या मोठ्या भागावर वर्चस्व होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतर 1674 पासून हे साम्राज्य औपचारिकपणे अस्तित्वात आले आणि 1818 मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या हातून पेशवा बाजीराव II च्या पराभवाने संपले.

#### मराठा साम्राज्याची उत्पत्ती

मराठा साम्राज्याचा उगम छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखालील विजापूर सल्तनत आणि नंतर मुघल साम्राज्याच्या विरोधात झालेल्या बंडांच्या मालिकेतून शोधला जाऊ शकतो. हिंदवी स्वराज्याच्या तत्त्वावर आधारित, रायगड हे राजधानी म्हणून त्यांनी स्वतंत्र मराठा राज्य निर्माण केले. १६७४ मध्ये, मुघलांच्या आक्रमणापासून यशस्वीपणे बचाव केल्यावर त्यांना नवीन मराठा राज्याचा छत्रपती (सार्वभौम) म्हणून राज्याभिषेक करण्यात आला.मृत्यूच्या वेळी, सुसज्ज नौदल आस्थापनांनी राज्याचे रक्षण केले. त्यांचा मोठा मुलगा संभाजी नंतर गादीवर आले. 1681 मध्ये. त्यांनी पोर्तुगीज आणि म्हैसूरच्या चिक्का देवरायाला पराभूत करण्यासाठी आपल्या वडिलांचे विस्तार धोरण चालू ठेवले. या घडामोडी मुघल सम्राट औरंगजेब (जन्म 3 नोव्हेंबर 1618 रोजी) मराठ्यांवर मोहीम सुरू करण्यासाठी पुरेशी चिंताजनक होती. त्यानंतरच्या 8 वर्षांच्या युद्धांमध्ये, शंभू राजे (जन्म 14 मे 1657) यांनी संपूर्ण दख्खन प्रदेशात औरंगजेबाशी लढा दिला, कोणतीही लढाई किंवा त्याचे किल्ले कधीही गमावले नाहीत. त्यानंतर 1689 मध्ये संभाजी संगमेश्वर येथे आपल्या सेनापतींना भेटण्यासाठी जात असताना मुघल सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. मराठा सैन्याचे मनोधैर्य खच्ची करण्यासाठी औरंगजेबाने त्याला कैद केले आणि नंतर मृत्युदंड दिला, परंतु तरीही ते लढले. औरंगजेबाने नंतर छत्रपती संभाजींच्या कुटुंबाला ओलीस ठेवत रायगडची राजधानी ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली. 1690 मध्ये संभाजीचा सावत्र भाऊ राजाराम यांचा छत्रपती म्हणून राज्याभिषेक झाला, शंभू राजे यांचा सात वर्षांचा मुलगा, शाहू यांचा राज्याभिषेक आधुनिक तामिळनाडूतील जिंजी किल्ल्यावर झाला होता. औरंगजेबाने मराठ्यांवरचे हल्ले चालूच ठेवले आणि तीन प्रयत्नांनंतरही जुंजी किल्ला घडवला. छत्रपती राजाराम बेरारला पळून गेले आणि 1700 मध्ये पुण्यातील सिंहगडावर मरण पावले.

#### मराठा साम्राज्याचा ऱ्हास

18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात स्वतंत्र मराठा सरदारांच्या उत्तराधिकाराच्या संघर्षांच्या मालिकेतील मराठा साम्राज्याच्या ऱ्हासामुळे ईस्ट इंडिया कंपनी (31 डिसेंबर 1660 रोजी स्थापन झालेल्या) द्वारे ब्रिटिश हस्तक्षेपास कारणीभूत ठरले, ज्यांनी स्वतः भारतात स्वतःची सत्ता स्थापन केली होती. मराठा गादीच्या प्रतिस्पर्ध्याच्या दावेदाराला पाठिंबा देऊन, इंग्रजांनी नवीन शासकाकडून त्याच्या विजयानंतर अधिक सवलती मागितल्या, ज्यामुळे मराठा साम्राज्य आणखी कमकुवत झाले. त्यांच्या अंतर्गत बाबींचा हा उघड हस्तक्षेप रोखण्यासाठी इतर मराठा सरदारांनी इंग्रजांशी तीन इंग्रज-मराठा युद्धे केली. पहिल्याचा शेवट 1782 मध्ये मराठ्यांच्या विजयात झाला, ज्यामध्ये युद्धपूर्व स्थितीची पुनर्स्थापना झाली. दुसऱ्या अँग्लो मराठा युद्धाचे कारण मराठ्यांच्या पराभवात संपले ज्यामध्ये त्यांना ब्रिटिशांची सर्वोच्चता मान्य करून करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पाडले गेले. 1817-1818 मधील तिसरे अँग्लो मराठा युद्ध सार्वभौमत्व परत मिळवण्याचा शेवटचा प्रयत्न होता, परिणामी मराठ्यांचे स्वातंत्र्य गमावले: यामुळे ब्रिटनच्या ताब्यात भारताचा बहुतांश भाग सुटला. शेवटचे पेशवे, नाना साहिब, गोविंद धोंडू पंत म्हणून जन्मले. पेशवा बाजीराव द्वितीय यांचा दत्तक पुत्र होता. 1857 च्या ब्रिटिश राजवटीविरुद्धच्या बंडातील ते एक प्रमुख नेते होते. बंडात त्यांचा पराभव झाला असला तरी त्यांच्या वारशामुळे अनेकांना भारतीय स्वातंत्र्याच्या नावाने लढा सुरू ठेवण्याची प्रेरणा मिळाली.

#### मराठा साम्राज्याचा वारसा

मराठा साम्राज्याने भारतीय राजकारणात आणि इतिहासात मूलभूत बदल घडवून आणले त्यापैकी काही पुढीलप्रमाणे आहेत:

धार्मिक सहिष्णुता आणि बहुलवाद हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मूलभूत श्रद्धा असल्याने साम्राज्याचे महत्त्वाचे स्तंभ होते. स्थापनेपासूनच अनेक प्रतिभावान लोकांना मराठा साम्राज्याच्या नेतृत्वात आणले गेले ज्यामुळे ते राजवटी बनले. साम्राज्याने एक महत्त्वपूर्ण नौदल देखील तयार केले ज्याने पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश यांसारख्या इतर सागरी शक्तींपासून आपल्या पश्चिम किनाऱ्याचे रक्षण केले. शेती उत्पादनांवर आधारित साम्राज्यात पेशव्यांच्या मानकीकृत कर संकलन प्रणाली अंतर्गत कृषी सुधारणा घडवून आणल्या.

## पेशव्यांचा काळ

बाळाजी विश्वनाथ पेशवे व त्यांचे पुत्र बाजीराव (पहिले) यांनी मराठा राज्य चालव‍ले. त्यांनी मोगल राज्यांकडून कर व सरदेशमुखी व चौथाई यांच्यासारखा सारा वसूल करण्याची प्रथा पाडली. पेशव्यांनी ग्वाल्हेर शिंदेंना, इंदूर होळकरांना, बडोदा गायकवाडांना तर धार पवारांना दिले.पेशव्यांनी केवळ महाराष्ट्रच नव्हे तर दिल्ली (पानिपत), गुजरात (मेहसाणा), मध्य प्रदेश (ग्वाल्हेर, इंदूर), व दक्षिणेस तंजावरपर्यंत मराठी राज्य वाढविले.
इ.स. १७६१ साली पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत अफगाण सेनानी अहमदशाह अब्दालींनी पेशव्यांचा मोठा पराभव केला. या पराभवानंतर मराठा साम्राज्याचा एकसंधपणा नष्ट झाला व साम्राज्याची अनेक संस्थानांत विभागणी झाली. पेशव्यांचे माजी सरदार आपआपले राज्य सांभाळू लागले तर पुणे पेशवे परिवारांकडे राहिले. भोसल्यांची एक शाखा कोल्हापुरात शाहूच्या काळातच गेली होती तर मुख्य शाखा सातारा येथेच राहिली. कोल्हापूरचे भोसले म्हणजेच राजाराम महाराज यांचे वंशज. त्यांनी इ.स.१७०८ रोजी शाहूंचे राज्य अमान्य केले. १९व्या शतकापर्यंत कोल्हापूरच्या भोसल्यांनी छोट्या भूभागावर राज्य केले.

## ब्रिटिश

लोकमान्य टिळक
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतात बस्तान घातले असताना मराठे व ब्रिटिश यांच्यात इ.स.१७७७-१८१८ च्या दरम्यान तीन युद्धे झाली. इ.स.१८१८मध्ये ब्रिटिशांनी मराठ्यांचे राज्य काबीज केले.
सध्याच्या महाराष्ट्राचा विदर्भ आणि मराठवाडा सोडून इतर हिस्सा ब्रिटिशांच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा एक भाग होता. बॉंबे प्रेसिडेन्सीला मराठीत मुंबई इलाखा म्हणत. मुंबई इलाख्यात कराचीपासून ते उत्तर कर्नाटक(धारवाड, हुबळी, बेळगांव, कारवार, विजापूर्)पर्यंतचे भूभाग समाविष्ट होते. अनेक मराठी राजे ब्रिटिशांचे वर्चस्व मानून आपापले राज्य संभाळीत होते. आजचे नागपूर, सातारा व कोल्हापूर हे त्या काळात विविध राजांच्या ताब्यात होते. सातारा इ.स.१८४८ साली मुंबई इलाख्यात तर नागपूर इ.स.१८५३साली नागपूर प्रांतात (व नंतर मध्य प्रांतात) सामील करण्यात आले.. (वऱ्हाड)बेरार हा हैदराबादच्या निजामाच्या राज्याचा एक भाग होता. ब्रिटिशांनी इ.स १८५३ मध्ये बेरार काबीज केले व १९०३ मध्ये मध्य प्रांतात समाविष्ट केले. मराठवाडा निजामाच्या अंमालाखाली राहिला. ब्रिटिशांना सामाजिक सुधारणा तसेच अनेक नागरी सोई-सुविधा आणल्या. परंतु त्यांच्या भेदभावी-निर्णयांमुळे व पारतंत्र्याच्या जाणिवेमुळे भारतीयांमध्ये असंतोष निर्माण झाला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस लोकमान्य टिळक यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा उगारला, जो पुढे महात्मा गांधी यांनी चालवला. मुंबई हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे एक महत्त्वाचे केंद होते.

## सामाजिक पुनर्रचना चळवळ

महाराष्ट्र हे बेंगालसोबत भारतीय परंपरांच्या सुधारणा आणि राष्ट्रीय शिक्षण चळवळीच्या केंद्रस्थानी होते. आंतरराष्ट्रीय शिक्षणाचा परिणाम मुंबई आणि पुण्यातील सुशिक्षित लोकांवर दिसून आला. ज्ञानेश्वर, एकनाथ, चक्रधर, तुकाराम यांसारख्या संतांच्या परंपरेने प्रेरित नेत्यांनी जनआंदोलन चालवले. १९व्या शतकातील महाराष्ट्रीय सुधारणावाद्यांनी त्यांची सामाजिक व्यवस्था आणि धार्मिक श्रद्धा यांचे गंभीरपणे परीक्षण करण्याचा प्रयत्न केला आणि राजकीय स्वातंत्र्याच्या विरोधात सामाजिक सुधारणांना प्राधान्य दिले. त्यांच्या सुधारणांच्या प्रयत्नांना पुराणमतवाद्यांच्या तीव्र विरोधाला सामोरे जावे लागले. बाळशास्त्री जांभेकर या सुधारणावाद्यांनी सती आणि स्त्री भ्रूणहत्या या दुष्ट प्रथांचा निषेध केला, गोपाळ हरी देशमुख यांनी सामाजिक व धार्मिक सुधारणांना विरोध करणाऱ्या सनातनी ब्राह्मणांवर हल्ला केला आणि गोविंदराव फुले यांनी जातिव्यवस्थेविरुद्ध उठाव केला आणि अस्पृश्य आणि मागासलेल्या स्त्रियांच्या शिक्षणाचे कारण दाखवले. सामान्य, सामाजिक आणि धार्मिक सुधारणांसाठी "प्रार्थना समाज" ट्रस्ट. गोपाळ गणेश आगरकर यांनी समाजसुधारणेला प्राधान्य दिले. धोंडो केशव कर्वे यांनी आपले जीवन स्त्री शिक्षणासाठी समर्पित केले आणि मुंबईतील बेहरामजी मलबारी पारशी यांनी स्त्रियांच्या काळजीसाठी 'सेवा सदन' सुरू केले. पंडिता रमाबाईंनी उच्चवर्गीय विधवांच्या मदतीसाठी "शारदा सदन" उघडले. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी सत्यशोधक समाज सुरू केला आणि विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी त्यांच्या डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनद्वारे अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी लढा दिला.

### सत्यशोधक समाज

या समाजाची स्थापना महाराष्ट्रात 24 सप्टेंबर 1873 रोजी जोतिराव गोविंदराव फुले यांनी केली. त्यांनी मूर्तिपूजा आणि जातिव्यवस्थेच्या विरोधात प्रचार केला. त्यात तर्कशुद्ध विचारांचा पुरस्कार केला आणि पौरोहित्य नाकारले. जोतीराव फुले यांनी दलित हा शब्द शोषित जातींसाठी वापरला आहे.

### महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती

हुतात्मा स्मारक,मुंबई
*पहा संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ*

भारताला इ.स.१९४७ साली स्वातंत्र्य लाभले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर भाषेप्रमाणे प्रांत निर्मिले जात होते. परंतु भारत सरकारने मुंबईसह महाराष्ट्र राज्य निर्मितीस नकार दिला. केंद्राच्या या पवित्र्यावरून मराठी-जनात क्षोभ उसळला. अखेर १०५ जणांच्या बलिदानानंतर, १ मे १९६०ला महाराष्ट्राचे सध्याचे प्रमुख भौगोलिक विभाग कोकण, मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्र, दक्षिण महाराष्ट्र, उत्तर महाराष्ट्र, विदर्भ एकत्र करून सध्याच्या मराठी भाषिक महाराष्ट्राची रचना करण्यात आली.
१९ व्या शतकापासून विविध मराठी राजकीय नेते, सामाजिक कार्यकर्त्यांनी व समाजाने सामाजिक उत्क्रांती आणि राजकीय स्वातंत्र्याकरिता मोठ्या प्रमाणावर मोलाचे योगदान केले. १९६० च्या दशकातील संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीने महाराष्ट्राच्या विविध भौगोलिक भागास एकत्र आणले. स्वातंत्र्योत्तर काळात राजकीय दृष्ट्या यशस्वी अशा सहकारी चळवळी आणि जातीय गणितातील प्रभुत्वाने काँग्रेस पक्षाचे शासनात वर्चस्व राहिले. राजकीय समीकरणात मराठा समाज व पश्चिम महाराष्ट्र सदैव अग्रणी राहिला.
श्री. य. दि. फडके या इतिहासकारांनी स्वातंत्र्योत्तर महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा काळाचा उद्बोधक आढावा घेतला आहे.

## स्वातंत्र्यलढ्यात महाराष्ट्राचे योगदान

स्वातंत्र्य चळवळीत महाराष्ट्राचे योगदान उल्लेखनीय आहे. राज्यातील अनेक क्रांतिकारकांनी देशासाठी बलिदान दिले.महाराष्ट्रातील अनेक संस्थाने त्यात आहेत.
उदा. सातारा संस्थान ,नागपूर संस्थान ,कोल्हापूर संस्थान इ

## संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ

स्वतंत्र भारतात मराठी भाषकांचे राज्य स्थापन करण्यासाठी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ हा लढा उभारला गेला. या चळवळीमुळे १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले. महाराष्ट्र राज्यात मराठी भाषा बोलणारे मुंबई, कोकण, देश, विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश व अजूनही महाराष्ट्राबाहेरच असलेले डांग, बेळगाव, निपाणी, कारवार व बिदर हे भाग अभिप्रेत होते. साहित्यिक, सांस्कृतिक, वैचारिक, राजकीय या सर्व अंगानी ही चळवळ उभी राहिली. १०७ व्यक्तींनी आपल्या प्राणाचे बलिदान दिले.

## संदर्भ

## टिपा

* James Grant Duff, *History of the Mahrattas,* 3 vols. London, Longmans, Rees, Orme, Brown, and Green (1826) ISBN 8170209560 (मराठ्यांचा इतिहास)
* महादेव गोविंद रानडे, *Rise of the Maratha Power* (1900); reprint (1999) ISBN 8171171818

## बाह्यदूवे

* "महाराष्ट्राचा इतिहास".
* "मोहोलेश ते महाराष्ट्र". 2013-11-19 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2013-12-23 रोजी पाहिले.
* "भूतकाळ आणि वर्तमान". 2013-12-27 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2013-12-23 रोजी पाहिले.

## हे सुद्धा पहा

* महाराष्ट्र
* मराठी भाषा
* मुंबई
* मराठा साम्राज्य
* सातवाहन साम्राज्य