# संसर्ग

| संसर्ग |
| --- |
|  |
|
जीवाणूमुळे झालेल्या फोडातून बाहेर पडणारा पु |
| कारणे |
जीवाणूजन्य, विषाणूजन्य, परजीवीजन्य, बुरशीजन्य, प्रिओन्(prion) |

An **संसर्ग** (**Infection**) म्हणजे ऊतकांमध्ये रोगकारक घटकांचे आक्रमण, त्यांची वाढ आणि पुनरुत्पादन, तसेच त्या संसर्गकारक घटकांवर आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या विषांवर (toxin)यजमानाच्या ऊतकांची प्रतिक्रिया होय.

**संसर्गजन्य रोग** (**Infectious disease**), ज्यांना **प्रसारित होणारे रोग** किंवा **संसर्गजन्य आजार** असेही म्हणतात, हे संसर्गामुळे निर्माण होणारे आजार आहेत.

संसर्ग अनेक प्रकारच्या रोगकारक घटकांमुळे होऊ शकतो, विशेषतः जीवाणू आणि विषाणू यांमुळे.

यजमान प्राणी आपली रोगप्रतिकारशक्ती (immune system) वापरून संसर्गाशी लढा देऊ शकतात. सस्तन प्राणी संसर्गाला जन्मजात प्रतिरक्षा ((Innate immune system|)) प्रतिसाद देतात, ज्यामध्ये बहुधा दाह (inflammation) होतो; त्यानंतर अनुकूली प्रतिरक्षा(Adaptive immune system) प्रतिसाद येतो.

संसर्गाचे उपचार रोगकारकाच्या प्रकारावर अवलंबून असतात. सामान्यतः वापरली जाणारी औषधे अशी आहेत:

* जीवाणूजन्य संसर्गासाठी प्रतिजैविके (antibiotic).
* विषाणूजन्य संसर्गासाठी प्रतिविषाणू औषधे (antiviral drug).
* बुरशीजन्य संसर्गासाठी प्रतिबुरशी औषधे (antifungal medication).
* प्रोटोझोआमुळे होणाऱ्या संसर्गासाठी प्रतिप्रोटोझोआ औषधे.
* परजीवी कृमींमुळे होणाऱ्या संसर्गासाठी antihelminthic औषधे.

संसर्गजन्य रोग अजूनही जागतिक आरोग्यासाठी मोठे आव्हान आहेत; २०१३ साली सुमारे ९.२ दशलक्ष मृत्यू (एकूण मृत्यूंपैकी १७%) संसर्गजन्य रोगांमुळे झाले होते.

संसर्गांवर लक्ष केंद्रित करणारी वैद्यकीय शाखा संसर्गजन्य रोगशास्त्र (infectious diseases (medical specialty))

```
म्हणून ओळखली जाते.
```

## प्रकार

संसर्ग विविध प्रकारच्या संसर्गकारक घटकांमुळे (pathogen) होऊ शकतो, जसे की:

* जीवाणू (Pathogenic bacteria)(उदा. *Mycobacterium tuberculosis*, *Staphylococcus aureus*, *Escherichia coli*, *Clostridium botulinum*, आणि *Salmonella* spp.)
* विषाणू (Viral infection) आणि उपविषाणू घटक जसे viroid आणि prion. (उदा. *HIV*, *Rhinovirus*, *Lyssavirus* जसे *रेबीज विषाणू* , *इबोला* सार्सआणि *एसएआरएस-कोव्ह-२*(Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2)
* बुरशी (Fungal infection), पुढील उपगटांमध्ये:
	+ Ascomycota — ज्यात *Candida* सारखे यीस्ट (सर्वात सामान्य बुरशीजन्य संसर्ग); *Aspergillus* सारख्या तंतुमय बुरशी; *Pneumocystis* प्रजाती; आणि डर्माटोफाइट्स — जे त्वचा व इतर पृष्ठीय संरचनांमध्ये संसर्ग निर्माण करतात.
	+ Basidiomycota, ज्यात मानवांमध्ये रोग निर्माण करणारी *Cryptococcus* ही वंशप्रजाती समाविष्ट आहे.

* परजीवी, ज्यांचे दोन मुख्य गट केले जातात:

* + एकपेशीय जीव (उदा. मलेरिया, *Toxoplasma*, *Babesia*)
	+ मोठे परजीवी (कृमी किंवा हेल्मिन्थ्स) जसे nematode (गोलकृमी), tapeworm (सिस्टोड), आणि trematode (फ्लूक, उदा. schistosome).

* + Arthropod जसे गोचीड, माइट, पिस्सू, आणि ऊ हेही मानवी रोग निर्माण करू शकतात; परंतु अशा परिस्थितीत मानव किंवा प्राण्यांच्या शरीरात या मोठ्या परजीवींचे आक्रमण सामान्यतः infestation म्हणून ओळखले जाते.

## लक्षणे आणि चिन्हे

संसर्गाची लक्षणे आणि चिन्हे रोगाच्या प्रकारावर अवलंबून असतात. काही संसर्गाची चिन्हे संपूर्ण शरीरावर परिणाम करतात, जसे की थकवा, भूक कमी होणे, वजन घटणे, ताप, रात्री घाम येणे, थंडी वाजणे, अंगदुखी इत्यादी. काही लक्षणे विशिष्ट शरीरभागाशी संबंधित असतात, जसे त्वचेवरील पुरळ, खोकला, किंवा नाक वाहणे.

काही प्रकरणांमध्ये संसर्गजन्य रोग लक्षणविरहित असू शकतात, म्हणजे संपूर्ण रोगप्रक्रियेत कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत. अशा परिस्थितीत रोग फक्त तेव्हाच "रोग" म्हणून ओळखला जातो जेव्हा लक्षणविरहित वाहक व्यक्तीशी संपर्कानंतर इतर व्यक्तींना आजार होतो. प्रत्येक संसर्ग हा संसर्गजन्य रोगाशी समानार्थी नसतो, कारण काही संसर्ग यजमानामध्ये कोणताही आजार निर्माण करत नाहीत.

### जीवाणूजन्य किंवा विषाणूजन्य

जीवाणू आणि विषाणू या दोन्ही प्रकारचे संसर्ग अनेकदा समान लक्षणे निर्माण करू शकतात, त्यामुळे विशिष्ट संसर्गाचे कारण ओळखणे कठीण होऊ शकते.

दोन्हींचा फरक ओळखणे महत्त्वाचे आहे, कारण विषाणूजन्य संसर्गांवर प्रतिजैविके प्रभावी नसतात.

विषाणूजन्य आणि जीवाणूजन्य संसर्गांची तुलना| वैशिष्ट्य | विषाणूजन्य संसर्ग | जीवाणूजन्य संसर्ग |
| --- | --- | --- |
| सामान्य लक्षणे | साधारणपणे विषाणूजन्य संसर्ग संपूर्ण शरीरावर परिणाम करतात. उदाहरणार्थ नाक वाहणे, सायनस बंद होणे, खोकला, अंगदुखी इत्यादी. काही वेळा ते स्थानिक असू शकतात, जसे विषाणूजन्य conjunctivitis ("pink eye") किंवा हर्पिस. काही विषाणूजन्य संसर्ग वेदनादायक असतात, जसे हर्पिस. अशा वेदना बहुधा खाज किंवा जळजळ स्वरूपात जाणवतात. | जीवाणूजन्य संसर्गाची पारंपरिक चिन्हे म्हणजे स्थानिक लालसरपणा, उष्णता, सूज आणि वेदना. वेदना विशिष्ट भागात जाणवतात. उदाहरणार्थ एखादी जखम जीवाणूंनी संक्रमित झाल्यास त्या जागी वेदना होतात. घशातील संसर्गामध्ये एका बाजूला जास्त वेदना असू शकतात. कानातील संसर्ग एका कानात वेदना असल्यास बहुधा जीवाणूजन्य असतो. पुयुक्त जखम बहुधा जीवाणूंमुळे संक्रमित असते. |
| कारण | Pathogenic viruses | Pathogenic bacteria |

## रोगप्रक्रिया

संसर्ग साखळी
संसर्गामध्ये काही ठराविक घटना अनुक्रमे घडतात; याला **संसर्ग साखळी** (*chain of infection*) असे म्हणतात.

या प्रक्रियेत पुढील टप्पे असतात:

* संसर्गकारक घटक
* साठा (reservoir)
* संवेदनशील यजमानामध्ये प्रवेश
* बाहेर पडणे आणि नवीन यजमानांमध्ये प्रसार

ही सर्व पायऱ्या योग्य क्रमाने घडल्या तरच संसर्ग विकसित होतो. या टप्प्यांचे ज्ञान आरोग्यसेवा कर्मचाऱ्यांना संसर्ग रोखण्यास मदत करते.

### वसाहतीकरण (Colonization)

आत वाढलेले नख आणि त्यातील संसर्ग
संसर्ग तेव्हा सुरू होतो जेव्हा एखादा जीव यशस्वीपणे शरीरात प्रवेश करतो, वाढतो आणि पुनरुत्पादन करतो. याला **वसाहतीकरण** म्हणतात.

बहुतेक लोक सहज संक्रमित होत नाहीत. ज्यांची प्रतिरक्षा प्रणाली कमकुवत असते त्यांना संसर्गाचा धोका जास्त असतो. अशा व्यक्तींमध्ये संधीसाधू संसर्ग होण्याची शक्यता जास्त असते.

संसर्ग सामान्यतः श्लेष्मल त्वचा मार्गे शरीरात प्रवेश करतो — जसे:

* तोंड
* नाक
* डोळे
* जननेंद्रिये
* गुदद्वार

किंवा उघड्या जखमांमधूनही प्रवेश होऊ शकतो.

काही रोगकारक प्रवेशस्थळी वाढतात, तर काही शरीरातील विविध अवयवांमध्ये पसरतात. काही पेशींमध्ये वाढतात (intracellular), तर काही शरीरातील द्रवांमध्ये मुक्तपणे वाढतात.

जखम वसाहतीकरण म्हणजे जखमेत सूक्ष्मजीव उपस्थित असणे परंतु त्यांची वाढ न होणे. परंतु संक्रमित जखमेमध्ये सूक्ष्मजीव वाढतात आणि ऊतकांना नुकसान होते.

बहुतेक बहुपेशीय जीव काही प्रमाणात सूक्ष्मजीवांनी वसाहत केलेले असतात. अनेक वेळा हे जीव यजमानाशी परस्पर लाभदायी किंवा सहजीवी संबंधात असतात. उदाहरणार्थ:

* अवायवी जीवाणू — स्तनी प्राण्यांच्या आतड्यात
* staphylococcus प्रजाती — मानवी त्वचेवर

हे वसाहतीकरण सामान्यतः संसर्ग मानले जात नाही.

कधी कधी परिस्थितीनुसार निरुपद्रवी सूक्ष्मजीव रोगकारक बनू शकतात.

काही वसाहत करणारे जीवाणू, जसे *Corynebacteria* आणि *Viridans streptococci*, रोगकारक जीवाणूंचे चिकटणे व वाढ रोखतात आणि यजमानाला संरक्षण देतात.

रोगकारक संसर्गाची प्रक्रिया
यजमानामध्ये रोगकारकाचा परिणाम ठरवणारे घटक:

* रोगकारकाचा प्रवेशमार्ग
* त्याची विषाणुता
* सुरुवातीच्या संसर्गाची मात्रा
* यजमानाची प्रतिरक्षा स्थिती

उदाहरणार्थ, त्वचेवरील काही staphylococcus प्रजाती निरुपद्रवी असतात, परंतु त्या शरीरातील सामान्यतः निर्जंतुक भागात (उदा. सांध्यामध्ये किंवा peritoneum) गेल्यास गंभीर संसर्ग निर्माण करू शकतात.

### रोग

यजमानाची प्रतिरक्षा प्रणाली कमकुवत झाल्यास किंवा सूक्ष्मजीवांनी यजमानाच्या ऊतकांना हानी पोहोचवल्यास रोग निर्माण होऊ शकतो. सूक्ष्मजीव विविध प्रकारचे विष किंवा ऊतक-विघातक एन्झाइम्स सोडून ऊतकांचे नुकसान करतात. उदाहरणार्थ, *Clostridium tetani* हा जीवाणू स्नायूंना पक्षाघात करणारे विष निर्माण करतो, तर staphylococcus विषारी पदार्थ तयार करून shock आणि sepsis निर्माण करू शकतो. सर्व संसर्गकारक घटक सर्व यजमानांमध्ये रोग निर्माण करतातच असे नाही. उदाहरणार्थ, polio ने संक्रमित झालेल्या व्यक्तींमध्ये ५% पेक्षा कमी लोकांमध्ये प्रत्यक्ष रोग विकसित होतो. दुसरीकडे काही संसर्गकारक घटक अत्यंत घातक असतात. उदाहरणार्थ, prionमुळे होणारा मॅड काऊ रोग आणि Creutzfeldt–Jakob disease जवळजवळ सर्व संक्रमित प्राणी आणि मानवांना मृत्युमुखी पाडतो.

दीर्घकालीन किंवा स्थायी संसर्ग तेव्हा होतात जेव्हा शरीर प्रारंभिक संसर्गानंतर सूक्ष्मजीव पूर्णपणे नष्ट करू शकत नाही. अशा संसर्गांमध्ये संसर्गकारक घटक दीर्घकाळ टिकून राहतात, अनेकदा सुप्त अवस्थेत राहून कधीकधी पुन्हा सक्रिय होतात. काही विषाणू शरीरातील विविध पेशींना संक्रमित करून दीर्घकाळ टिकू शकतात. उदाहरणार्थ हर्पिस विषाणू मज्जातंतूंमध्ये सुप्त अवस्थेत राहतो आणि विशिष्ट परिस्थितीत पुन्हा सक्रिय होतो.

स्थायी संसर्ग दरवर्षी जगभरात लाखो मृत्यूंचे कारण ठरतात. परजीवींमुळे होणारे दीर्घकालीन संसर्ग विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात आजारपण आणि मृत्यूचे कारण ठरतात.

### प्रसार

*Culex quinquefasciatus* डास — जो West Nile fever आणि avian malaria यांसारखे रोग प्रसारित करतो.
संसर्गकारक घटकांना त्यांच्या जीवनचक्रासाठी एका यजमानातून दुसऱ्या यजमानामध्ये जाणे आवश्यक असते. संसर्गाचा प्रसार विविध मार्गांनी होऊ शकतो:

* **थेंबांद्वारे प्रसार** — संक्रमित व्यक्ती खोकल्याने किंवा शिंकल्याने सूक्ष्मजीव हवेत पसरतात आणि इतर व्यक्तीच्या शरीरात प्रवेश करतात.
* **मल-मुख मार्ग** — दूषित अन्न किंवा पाणी सेवन केल्याने संसर्ग होतो.
* **लैंगिक प्रसार** — sexually transmitted infection.
* **मुखावाटे प्रसार** — उदा. चुंबन किंवा सामायिक भांडी वापरणे.
* **प्रत्यक्ष संपर्क** — उदा. athlete's foot, impetigo किंवा wart.
* **वाहनाद्वारे प्रसार** — अन्न, पाणी किंवा मातीसारख्या निर्जीव माध्यमांद्वारे.
* **उभा प्रसार** — आईपासून गर्भ किंवा नवजात शिशूकडे.
* **Iatrogenic प्रसार** — वैद्यकीय प्रक्रियेद्वारे.
* **वाहकाद्वारे प्रसार** — उदा. डास, उवा, पिसू इत्यादी.

*विषाणुता* आणि संसर्ग प्रसार यांच्यातील संबंध गुंतागुंतीचा आहे. काही अभ्यासांमध्ये दोघांमध्ये स्पष्ट संबंध दिसून येत नाही.

## निदान

संसर्गजन्य रोगांचे निदान विविध पद्धतींनी केले जाते. अनेक वेळा सूक्ष्मजीवांचा थेट शोध घेणे किंवा त्यांच्याविरुद्ध निर्माण झालेल्या प्रतिपिंडांचे (antibodies) शोध घेणे आवश्यक असते. निदानासाठी सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती पुढीलप्रमाणे आहेत:

### सूक्ष्मदर्शक तपासणी

काही संसर्गांमध्ये रोगकारक सूक्ष्मजीव थेट सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहता येतात. उदाहरणार्थ:

* Gram stain — जीवाणू ओळखण्यासाठी
* रक्तपट तपासणी — malaria परजीवी शोधण्यासाठी
* Acid-fast stain — Mycobacterium tuberculosis ओळखण्यासाठी

सूक्ष्मदर्शक तपासणी जलद असली तरी काही रोगांमध्ये ती पुरेशी संवेदनशील नसते.

### सूक्ष्मजीव संवर्धन (Culture)

अनेक संसर्गजन्य रोगांचे निदान सूक्ष्मजीवांचे संवर्धन करून केले जाते. संक्रमित ऊतक, रक्त, मूत्र किंवा इतर जैविक नमुन्यांमधून सूक्ष्मजीव वाढवले जातात आणि त्यांची ओळख केली जाते.

संवर्धन पद्धती जीवाणू, बुरशी आणि काही परजीवींना ओळखण्यासाठी प्रभावी असतात. तथापि, काही विषाणूंना विशेष पेशीसंवर्धन प्रणालीची आवश्यकता असते.

### प्रतिरक्षावैज्ञानिक चाचण्या

काही संसर्गांमध्ये सूक्ष्मजीवांचा थेट शोध घेण्याऐवजी शरीराने तयार केलेल्या प्रतिपिंडांचा शोध घेतला जातो. उदाहरणार्थ:

* ELISA चाचणी
* Western blot

या पद्धती विशेषतः विषाणूजन्य संसर्गांच्या निदानासाठी वापरल्या जातात.

### पीसीआर (PCR) आधारित निदान

Polymerase chain reaction (PCR) ही आधुनिक आण्विक तंत्रज्ञानावर आधारित पद्धत आहे. या पद्धतीमध्ये रोगकारकाच्या DNA किंवा RNA चे विशिष्ट अनुक्रम वाढवून त्यांची ओळख केली जाते.

PCR पद्धती अत्यंत संवेदनशील आणि विशिष्ट आहे आणि HIV, COVID-19 आणि tuberculosis यांसारख्या संसर्गांच्या निदानासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.

## वर्गीकरण

संसर्गांचे वर्गीकरण अनेक निकषांवर केले जाते:

* रोगकारकाच्या प्रकारावर आधारित (जीवाणू, विषाणू, बुरशी, परजीवी)
* संसर्गाच्या स्थानावर आधारित
* प्रसाराच्या पद्धतीवर आधारित
* रोगाच्या कालावधीवर आधारित

उदाहरणार्थ:

* **तीव्र संसर्ग** — अल्पकालीन (उदा. influenza)
* **दीर्घकालीन संसर्ग** — दीर्घकाळ टिकणारा (उदा. tuberculosis)
* **सुप्त संसर्ग** — लक्षणे नसताना शरीरात टिकून राहणारा (उदा. herpesvirus)

## प्रतिबंध

संसर्गजन्य रोग टाळण्यासाठी अनेक उपाय वापरले जातात:

### स्वच्छता

हात धुणे, स्वच्छ पाणी वापरणे, आणि स्वच्छ अन्नपदार्थ यामुळे अनेक संसर्ग टाळता येतात.

### लसीकरण

लस शरीराला विशिष्ट रोगकारकांविरुद्ध प्रतिकारशक्ती विकसित करण्यास मदत करते. उदाहरणार्थ:

* Measles vaccine
* Polio vaccine
* COVID-19 vaccine

लसीकरणामुळे अनेक संसर्गजन्य रोगांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता आले आहे.

### प्रतिजैविके आणि प्रतिविषाणू औषधे

काही परिस्थितींमध्ये संसर्ग रोखण्यासाठी औषधे वापरली जातात. उदाहरणार्थ, शस्त्रक्रियेनंतर प्रतिजैविके दिली जाऊ शकतात.

## प्रतिकारशक्ती

संसर्गाविरुद्ध शरीराची प्रमुख संरक्षण प्रणाली म्हणजे प्रतिरक्षा प्रणाली. ही प्रणाली दोन मुख्य प्रकारची असते:

* **जन्मजात प्रतिकारशक्ती** (innate immunity)
* **अनुकूली प्रतिकारशक्ती** (adaptive immunity)

जन्मजात प्रतिकारशक्ती ही शरीराची तात्काळ प्रतिक्रिया असते, तर अनुकूली प्रतिकारशक्ती विशिष्ट रोगकारकांविरुद्ध दीर्घकालीन संरक्षण देते.

## महामारीशास्त्र

संसर्गजन्य रोगांचा प्रसार आणि नियंत्रणाचा अभ्यास epidemiology या शाखेत केला जातो.

इतिहासात अनेक मोठ्या महामारी झाल्या आहेत, जसे:

* Black Death (१४व्या शतकातील प्लेग)
* Spanish flu (१९१८ ची महामारी)
* HIV/AIDS pandemic
* COVID-19 pandemic

आजही संसर्गजन्य रोग जगभरातील सार्वजनिक आरोग्यासाठी मोठे आव्हान आहेत.

## रोगजंतू सिद्धांत

१९व्या शतकात विकसित झालेल्या **जंतुसिद्धांतानुसार** अनेक रोग सूक्ष्मजीवांमुळे होतात. या सिद्धांताच्या विकासात खालील शास्त्रज्ञांचे मोठे योगदान आहे:

* Louis Pasteur
* Robert Koch
* Joseph Lister

या सिद्धांतामुळे आधुनिक वैद्यकशास्त्र, निर्जंतुकीकरण तंत्रज्ञान आणि लसीकरणाची प्रगती झाली.

## समाज आणि संस्कृती

संसर्गजन्य रोगांचा समाजावर मोठा परिणाम झाला आहे. महामारींमुळे लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक संरचना यांमध्ये मोठे बदल घडले आहेत.

इतिहासात काही रोगांशी सामाजिक कलंक जोडला गेला आहे, उदाहरणार्थ leprosy आणि HIV/AIDS.

## जीवाश्म नोंद

काही संसर्गजन्य रोगांचे पुरावे जीवाश्म नोंदींमध्ये आढळतात. उदाहरणार्थ:

* प्राचीन मानवांच्या हाडांमध्ये tuberculosis चे चिन्ह
* काही प्राण्यांच्या जीवाश्मांमध्ये परजीवी संसर्गाचे पुरावे

यामुळे संसर्गजन्य रोगांचा उत्क्रांतीतील इतिहास समजण्यास मदत होते.

## बाह्य अवकाश

काही संशोधनांनुसार सूक्ष्मजीव अंतराळातील कठीण परिस्थितीतही टिकू शकतात. त्यामुळे अंतराळ संशोधनात जैविक संसर्गाचा विचार महत्त्वाचा आहे.

* Infectious disease
* Pathogen
* Epidemiology
* Immune system

* "Infectious diseases". World Health Organization.