Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# बर्क्ली (कॅलिफोर्निया)

|  |
| --- |
| **बर्क्लीBerkeley** |
| **अमेरिकामधील शहर** |
|   |
|
बर्क्लीबर्क्लीचे कॅलिफोर्नियामधील स्थान
 |
|
बर्क्लीबर्क्लीचे अमेरिकामधील स्थान
 |
| गुणक: ﻿ / ﻿ |
| देश | **अमेरिका** |
| राज्य |  कॅलिफोर्निया  |
| स्थापना वर्ष |  इ.स. १८७८  |
| क्षेत्रफळ |  ४५.८३ चौ. किमी (१७.७० चौ. मैल)  |
| समुद्रसपाटीपासुन उंची |  १७१ फूट (५२ मी)  |
| लोकसंख्या  (२०१०) |
|   - शहर |  १,१२,५८०  |
|   - घनता |  ४,१५१ /चौ. किमी (१०,७५० /चौ. मैल)  |
| प्रमाणवेळ |  यूटीसी−०८:००  |
| cityofberkeley.info |

**बर्क्ली** हे अमेरिका देशाच्या कॅलिफोर्निया राज्यातील एक शहर आहे. बर्क्ली शहर कॅलिफोर्नियाच्या उत्तर भागात ओकलंडच्या ५ मैल उत्तरेस तर सॅन फ्रान्सिस्कोच्या १४ मैल ईशान्येस स्थित आहे. २०१० साली बर्क्लीची लोकसंख्या १.१२ लाख होती.

कॅलिफोर्निया विद्यापीठाचे पहिले आवार बर्क्ली येथे इ.स. १८६८ मध्ये स्थापन केले गेले.

## बाह्य दुवे

* अधिकृत संकेतस्थळ
* विकिव्हॉयेज वरील बर्क्ली पर्यटन गाईड (इंग्रजी)

|  |  |
| --- | --- |
|  | विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत:
 बर्क्ली |
# सोनोमा काउंटी (कॅलिफोर्निया)

सोनोमा काउंटीमधील बोडेगा बे
हा लेख अमेरिकेच्या कॅलिफोर्निया राज्यातील सोनोमा काउंटी याबद्दल आहे.  या शब्दाच्या इतर उपयोगांसाठी पाहा, सोनोमा काउंटी (निःसंदिग्धीकरण).सोनोमा काउंटी** ही अमेरिकेच्या कॅलिफोर्निया राज्यातील ५८ पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र सांता रोसा येथे आहे.

२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ४,८८८६३ इतकी होती. या काउंटीची रचना १८५० रोजी झाली.

सोनोमा काउंटी आणि जवळच्या नॅपा काउंटीमध्ये द्राक्षांचे मळे आणि त्यापासून मद्य बनविणारे अनेक प्रसिद्ध जागा आहेत.

सोनोमा काउंटी सान होजे-सान फ्रांसिस्को-ओकलंड महानगरक्षेत्राचा भाग आहे.

## हे सुद्धा पहा

* अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी

## संदर्भ आणि नोंदी
# उत्क्रांती

**उत्क्रांती** (इंग्लिश: *Evolution*, *इवोल्यूशन*) म्हणजे निसर्गानुसार सजीवांमध्ये होणारे आणि खूपच हळूहळू अंगिकारले जाणारे बदल होय. पृथ्वीच्या उत्पत्तीपासून होत आलेले हे बदल सजीवांच्या उदयास अनुकूल होते. चार्लस डार्विन हे उत्क्रांती सिद्धांताचे जनक मानले जातात. त्यांनी सजिवांच्या उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडून त्यांच्या काळातील जिव विकासाच्या धार्मिक सिद्धांतांना धक्का दिला. त्याच्या सिद्धांकनामधील जो बलवान असेल तोच टिकेल हे विधान पुढे अनेक सामाजिक शास्त्रातील, जिवशास्त्रातील चर्चांना कारण ठरले.

## हे सुद्धा पहा

* चार्ल्स डार्विन
* आल्फ्रेड रसेल वॉलेस
* उत्क्रांतिवाद

## संदर्भ
# नामशेष प्रजाती

| प्रजातींची उपलब्धता |
| --- |
| Risk of extinction |
| नामशेष |
|
नामशेष
जंगलातून नामशेष  |
| असुरक्षित |
|
अतिशय चिंताजनक
चिंताजनक
असुरक्षित
Threatened  |
| कमी धोका |
|
Conservation Dependent
Near Threatened
मुबलक  |
| हे सुद्धा पहा |
|
वर्ल्ड काँझरवेशन युनियन
IUCN Red List  |

**नामशेष प्रजाती** म्हणजे पृथ्वीवरून नष्ट झालेल्या प्रजाती. यामध्ये डोडो, भारतीय चित्ता हे प्राणी आहेत.
# चार्ल्स डार्विन

|  |
| --- |
| **चार्ल्स डार्विन** |
|  डार्विनचे १८५४मधील छायाचित्र (वय ४५) |
| **पूर्ण नाव** | चार्ल्स डार्विन |
| **जन्म** | १२ फेब्रुवारी, १८०९ (1809-02-12) मांउंट हाउस, श्र्यूजबरी, श्रॉपशायर, इंग्लंड |
| **मृत्यू** | १९ एप्रिल, १८८२ (वय ७३) डाउन हाउस, डौने, केंट, इंग्लंड |
| **राष्ट्रीयत्व** | ब्रिटिश |
| **वांशिकत्व** | इंग्लिश |
| **कार्यक्षेत्र** | प्रकृतीविज्ञान शास्त्रज्ञ |
| **कार्यसंस्था** | जिऑलोजिकल सोसायटी ऑफ लंडन |
| **ख्याती** | *द व्होयाज ऑफ द बीगल* *ऑन द ओरिजिन ऑफ स्पेसीज* उत्क्रांतिवादाचा सिद्धांत |

**चार्ल्स रॉबर्ट डार्विन** हा एक जीवशास्त्रज्ञ होता. त्याला उत्क्रांतिवादाचा जनक समजले जाते. त्याने मांडलेल्या उत्क्रांतिवादाच्या सिद्धांताने जगातील जीवसृष्टीच्या उत्पत्ती व विकासाची कशी प्रगती होत गेली हे शास्त्रशुद्धरीत्या उलगडून दाखवले.

इंग्लंडमधील श्रॉपशायर परगण्यात फेब्रुवारी १२, इ.स. १८०९ रोजी चार्ल्सचा जन्म झाला. १८१८ मध्ये तो शाळेत जाऊ लागला. त्याला रसायनशास्त्राची फार आवड होती म्हणून आपल्या भावाच्या मदतीने त्याने आपल्या घराच्या बाहेर एका कोपऱ्यात छप्पर घालून एक छोटीशी प्रयोगशाळा उभारली होती व तेथे तो प्रयोग करत बसे. त्याचे शाळकरी सोबती त्याच्या या नादाची टर उडवत. कालांतराने त्याची डॉ. ग्रॅट या जीवशास्त्रज्ञाची ओळख झाली. डार्विनने १८२५ मध्ये केंब्रिज विद्यापीठाच्या क्राइस्ट महाविद्यालयात नाव नोंदवून पदवी मिळवली. तेथे त्याला जीवजिवाणू व कीटक निरीक्षणाचा नाद लागला.

१८२६ मध्ये कॅप्टन किंगने दक्षिण अमेरिकेच्या संशोधनाची मोहीम काढली. त्याच्या हेन्स्लो नावाच्या मित्राच्या निमंत्रणावरून डार्विन मोहिमेत सामील झाला. त्या मोहिमेवर तो पाच वर्षे होता. निरनिराळे पक्षी-प्राणी एकमेकांशी कसे वागतात, कसे एकमेकांशी जुळवून घेतात, याचे निरीक्षण व अभ्यास त्याने केला व तेथे उत्क्रांतिवाद, सहजीवन, 'बळी तो कान पिळी', ही मूलभूत नैसर्गिक तत्त्वे तो शिकला. माणसाचा मूळ पुरुष, चारपायी पायाच्या माकडापासून झाला असला पाहिजे असे विचार त्याच्या डोक्यात घुमू लागले. वेगवेगळे प्राणी कसे निर्माण झाले या विषयावरच्या त्याच्या Origin of Species या नोव्हेंबर २४ रोजी प्रकाशित झालेल्या शोधप्रबंधाच्या १२५० प्रति एका दिवसात खपल्या. हा सिद्धांत बायबलच्या विरुद्ध जात होता. त्याचा निषेध करण्यासाठी १८६० मध्ये ऑक्‍सफर्डमध्ये विल्बर फोर्स या बिशपने सभा बोलावली. ले डी हूकर या शास्त्रज्ञाने डार्विनची बाजू सडेतोड व सोदाहरण मांडली. बिशपला डार्विनचा सिद्धांत मान्य करावाच लागला. डार्विनला त्या यशाचीना खंतना खेद. तो कार्यातच मग्न राहिला.

## पुस्तके

* डिसेंट ऑफ मॅन
* जातींच्या उद्गमवर

## हे सुद्धा पहा

* नैसर्गिक निवड
* बलिष्ठ अतिजीविता

## संदर्भ

## बाह्य दुवे

* चार्ल्स डार्विन Archived 2006-07-14 at the वेबॅक मशीन.

* डार्विनच्या उत्क्रांतिवादाविषयी **इन अवर टाईम** कार्यक्रमात *बीबीसी रेडिओ ४* वरील चर्चा. **(प्रत्यक्षात ऐका)(इंग्रजी भाषा)*
# जीवाश्मशास्त्र

*जीवाश्मशास्त्र'* या शास्त्रात प्रागैतिहासिक जिवांची उत्पत्ती व पर्यावरणाशी जुळवून घेताना झालेली त्याची उत्क्रांती, यांचा प्रामुख्याने जीवाश्मांच्या मदतीने अभ्यास केला जातो. विद्याशाखीय दृष्टिकोनातून जीवाश्मशास्त्र ही जीवशास्त्र व भूशास्त्र यांच्याशी संबंधित आंतरविद्या आहे.
जीवाश्म विखुरलेले असतात. जीवाश्मांना एकत्रित करून कल्पनेच्या साहाय्याने प्राण्यांच्या शरीराचा आकार, खाद्यसवयी तसेच पुनरुत्पादन प्रक्रिया इत्यादी विविध प्रकारची माहिती संकलित करण्याचा प्रयत्न जीवाश्मशास्त्रज्ञ करीत असतात. या शास्त्राच्या अभ्यासामुळे, डायनॉसॉर जातीमधील अतिभव्य प्राणी पृथ्वीवरून नष्ट होण्याची कारणे कोणती याचा मागोवा घेण्यास खूप मदत झालेली आहे. आदिमानव कसा उत्क्रांत होत गेला याचाही खुलासा करण्याचा प्रयत्‍न या शास्त्राने केला आहे.

जीवाष्माला इंग्रजी भाषेमध्ये Fossil असे संबोधले जाते. Fossil हा शब्द लाटिन भाषेतील fossus म्हणजे खोदणे ह्या शब्दावरून निर्माण झाला आहे. फार फार पूर्वी होऊन गेलेल्या सजीवांचे अवशेष निसर्गतः जतन झाले आणि त्याचा अभ्यास करून त्यावेळी असलेली परिस्थिती त्या वेळचे जीवन, वातावरण इत्यादीचा अंदाज बधला गेला. सजीवांचे अश्मीभवन होण्याची क्रिया तशी अगदी विरळीच म्हणावी लागेल, कारण मृत्युनंतर सर्व सजीवांचे अवशेष सर्वसाधारणपणे, निसर्गतः विघटन होऊन नष्ट होतात आणि कुठलेही अवशेष शिल्लक रहात नाहीत. सजीवांचे अश्मिभवन होण्यासाठी काही विशिष्ठ परिस्थितीची आवश्यकता असते, एकतर सजीवाचे अवशेष लवकर साक्यामध्ये (Sediment ) बद्ध झाले पाहिजेत, याला अपवाद सुद्धा आहे. जर सजीव खूप थंडीमुळे बर्फात गाडला गेला तर, तो वाळून सुकून गेला तर, किंवा तो प्राणवायू विरहित वातावरणात अडकला तर असा सजीव निसर्गतः जतन होतो. अश्मिभवन वेगवेगळ्या प्रकारे होत असते.
# जीवशास्त्र

```
          **जीवशास्त्र**
```

**जीवशास्त्र** (जीव - प्राणी , शास्त्र - वैज्ञानिक अभ्यास) या ही विज्ञान विषयाची एक शाखा आहे.यात प्राणी, कीटक,पशू ,पक्षी यांचा अभ्यास केला जातो.

## इतिहास

## व्याख्या

निसर्गातील सजीवांचा अभ्यास करणारी विज्ञानाची शाखा.
यात अगदि सुक्श्म जिवापासुन ते मोठ़या जिवांचा अभ्यास केला जातो.

जैविक आणि जैविक समुदाय बऱ्याच वेळा नियमितपणे भौगोलिक ग्रॅंडियन्ट्ससह अक्षांश, उन्नयन, अलगाव आणि निवासस्थान क्षेत्रानुसार बदलतात.
फायटोग्जोग्राफी म्हणजे जीवशास्त्रातील शाखा ज्या वनस्पतींचे वितरण अभ्यास करते. प्राणीसंग्रहालय हे प्राणी आहेत जनावरांचे वितरण अभ्यास.

जीवशास्त्र या विषयात पृथ्वीवरील सर्व सजीवांचा शास्त्रीय अभ्यास केला जातो.

## प्रतिमा दालन

* Animalia (प्राणी) - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta (कवक - मोरचीला इस्क्कुलेटा)
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage (विषाणू - ग्यांमा स्तर)

## संदर्भ
# सजीव

जिवंत, श्वसन करणारा व जिवंतपणाची इतर लक्षणे दाखवणारा प्राणी.
सजीव ही व्याख्या सर्व सजीवाना लागू आहे.फक्त प्राण्याना नाही. जीव म्हणजे काय हा प्रश्न सुद्धा तसा जटिल आहे. सजीव सृष्टीमधील सर्वात लहान घटक म्हणजे पेशी. एकदा पेशी नष्ट झाली म्हणजे सजीवाचे आस्तित्व संपले. या पृथ्वीवर पेशी सजीव आहे. पेशीची व्याख्या- पेशी पटलाने बद्ध. पेशी अंतर्गत चयापचय श्वसन, अन्न ग्रहण, उत्सर्जन अशा क्रिया चालू आहेत. पेशीची वाढ होते,पेशी विभाजन होते. पेशी विघटन म्हणजे पेशीचा मृत्यू. सर्वसजीवाना मृत्यू आहे.पेशीचे कार्य ऊर्जा विनिमयाच्या नियमानुसार चालते. पेशीपटलामधून आलेल्या अन्न रेणूंच्या चयापचयामधून पेशी आवश्यक ऊर्जा निर्माण करते. थोडक्यात पृथ्वीवर पेशीबाहेर सजीव कोठेही नाही.

## सजीवांची लक्षण

* श्वसन
* वाढ
* स्थलांतरण क्षमता
* प्रजनन क्षमता
* पेशीमय रचना
* उत्सर्जन
* चेतनाक्षमता
* मृत्यू

संशोधकांनी सजीवांच्या संख्येचा अंदाज बांधण्यासाठी काही गणिती सिद्धांताचाही आधार घेतला. त्याच्या आधारे सजीवांची संख्या १०१२ एवढी असल्याचा म्हणजे '१०० अब्जांच्या' घरात असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला.
# शरीररचनाशास्त्र

शरीररचनाशास्त्राचे पुरातन काळी वर्ग
ह्र्दय व फुप्फुस
शरीररचनाशास्त्र हे नावाप्रमाणे शरीरातील असणाऱ्या अवयवांच्या अभ्यासाचे शास्त्र आहे. या मध्ये प्रतिके, आकृत्या, मृतशरीर विच्छदनाद्वारे अवयवांचा अभ्यास केला जातो.
# जननेंद्रिये

पुनरुत्पादनासाठी वापरले जाणारे प्राण्याचे अवयव.

प्राण्यात सहसा बाह्य जननेंद्रिया वरूनच नर व मादि असे वर्गीकरण केल्या जाते. मानवात नराला पुरुष व मादिला स्त्रि असे संबोधतात.
# शरीरक्रियाशास्त्र

**शरीरक्रियाशास्त्र** (इंग्लिश: *Physiology*, *फिजिऑलजी* / *फिजिओलॉजी* ;) हे शरीरशास्त्रांपैकी एक शास्त्र आहे. या शास्त्रामध्ये शरीरातील अववयांच्या क्रियांचा अभ्यास केला जातो. हे एक शास्त्र आहे की ज्यात मानवी शरीरातील अवयवांमधील भौतिक, रचनेतील, जैवरसायनिक बदलांचा पेशी स्तरापर्यंत अभ्यास केला जातो. शरीररचनाशास्त्र हे अवयवांच्या रचनेचा अभ्यास करते तर शरीरक्रियाशास्त्र अवयवांच्या कार्याचा अभ्यास करते.

ह्रदयातील रक्तप्रवाह
## शोध

फिजिऑलजी हा शब्दाची उत्पत्ती युनानी भाषेतून झाली. लॅटीन भाषेत फिजिओलॉगिया म्हणतात. याचा प्रथमः वापर इ.स.च्या १६ शतकात झाला, परंतु त्याचा प्रत्यक्ष वापर इ.स.च्या १९ शतकात सुरू झाला. आँद्रेस विसिलियस याने इ.स. १५४३ साली फाब्रिका ह्युमानी कार्पोरीज़ हा ग्रंथ रचला. या ग्रंथाला शरीरक्रियाशास्त्राचे आद्य ग्रंथ मानले जाते.

## इतिहास

फिजीओलॉजीचा विकासातील मुख्य घटनांचे शिल्पकार

नाव काळ वर्ष महत्त्व

```
विसेलियस        1514-64 ई.     1543 ई.        आधुनिक युगाची सुरुवात्
हार्वि             1578-1667 ई.   1628 ई.        शरीरविज्ञान शाखेतील प्रयोगांना सुरुवात
मालपीगि          1628-1694 ई.   1661 ई.        शरीरविज्ञानात सुक्षदर्शकाचा वापर
न्यूटन            1642-1727 ई.   1687 ई.        आधुनिक शास्त्राचा विकास
हालर             1708-1777 ई.   1760 ई.        फिजीओलॉजीचे पहिले पाठ्यपुस्तक
लाव्वाज़्ये          1743-1794 ई.   1775 ई.        पेशीतील ज्वलन व श्वसन यांचा संबध
मूलर जोहैनीज      1801-1858 ई.   1834 ई.        महत्त्वपूर्ण पाठ्यपुस्तक
श्वान              1810-1882 ई.   1839 ई.        पेशी सिद्धांताची स्थापना
बेर्नार (Bernard)   1813-1878 ई.   1840-1870 ई.   महान प्रयोगांचा शोध
लूटविग (Ludwig)  1816-1895 ई.   1850-1890 ई.   महान प्रयोगवादी
हेल्महोल्ट्स     1821-1894 ई.   1850-1890 ई.   दृश्यपटला संबधी नवीन शोध
```

## बाह्य दुवे

 विकिमीडिया कॉमन्सवर शरीरक्रियाशास्त्र  संबंधित संचिका आहेत
* फिजॉलजी इन्फो.ऑर्ग - अमेरिकन फिजिऑलजिकल सोसायटी या संस्थेचे माहितीपूर्ण संकेतस्थळ (इंग्लिश मजकूर)
# चयापचय

**चयापचय** सजीवाच्या शरीरात पोषक पदार्थाचा प्रवेश झाल्यापासून अंतिम रासायनिक पदार्थांचे शरीराबाहेर उत्सर्जन होईपर्यंत त्यात होणाऱ्या सर्व रासायनिक बदलांचा चयापचयाच्या अभ्यासात समावेश होतो. सजीवांच्या शरीरात रचनात्मक व भंजक अशा दोन्ही प्रकारच्या प्रक्रिया चालू असतात. साध्या पदार्थांपासून जटिल (गुंतागुंतीच्या) स्वरूपाचे पदार्थ ज्या प्रक्रियांद्वारे तयार होतात आणि रासायनिक ऊर्जा साठविली जाते त्या प्रक्रियांचा ‘रचनात्मक चयापचय’ अथवा ‘उपचय’ (किंवा ‘चय’) या संज्ञेत समावेश करण्यात येतो.

## संदर्भ

विश्वकोशातील लेख
# लेस्व्होस

**लेस्व्होस** हे ग्रीसमधील एक बेट आहे. याचे इंग्रजी स्पेलींग लेस्बोस असे असले तरी याचा उच्चार लेस्व्होस असा आहे. इंग्लिश भाषेत *लेस्बियन* (समलिंगी स्त्रीया) हा शब्द या बेटावरून आलेला आहे.
# मध्य युग

नवव्या शतकात काढले गेलेले शार्लमेन, पोप गेलाशियस पहिला व पोप ग्रेगोरी पहिला ह्यांचे चित्र
**मध्य युग** हा शब्दप्रयोग युरोपामधील पाचवे शतक व १५वे शतक ह्या दरम्यानच्या काळाचा उल्लेख करण्याकरिता वापरला जातो. इ.स. ४७६ मध्ये रोमन साम्राज्य कोसळल्यानंतर मध्य युग सुरू झाले असे मानण्यात येते तर इ.स. १४५३ मधील ओस्मानांचा कॉन्स्टेन्टिनोपलवरील विजय ही घटना मध्य युगाच्या अस्तासाठी वापरली जाते. रानिसां हा साधारणपणे मध्य युग व आधुनिक युग ह्यांमधील दुवा मानला जातो. मध्य युगातील युरोपात अनेक उत्क्रांती घडल्या; कला, संगीत, वास्तूशास्त्राच्या नव्या शैल्या निर्माण झाल्या व समाज पूर्णपणे बदलून टाकणारे अनेक नवे शोध लावले गेले.

## विभाग

बहुतेक इतिहासकारांच्या मते मध्य युग प्रारंभिक मध्य युग (इ.स. ४७६ - इ.स. १०००), उच्च मध्य युग (इ.स. १००० - इ.स. १३००) व शेवटचे मध्य युग (इ.स. १३०० - इ.स. १४५३) ह्या तीन कालखडांमध्ये विभागले जाऊ शकते.

## बाह्य दुवे

* इंटरनेट मध्य-युग दालन
* ऑनलाइन रेफरन्स बूक

|  |  |
| --- | --- |
|  | विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत:
 मध्य युग |

|  |  |
| --- | --- |
|  | विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत:
 मध्य युगाचा ऐतिहासिक अ‍ॅटलास |
# थॉमस अ‍ॅक्विनास

| थॉमस अ‍ॅक्विनास Thomas Aquinas |
| --- |
|  |
| जन्म |
इ.स. १२२५ सिसिलीचे राजतंत्र (आजचा इटली) |
| मृत्यू |
७ मार्च, इ.स. १२७४ सिसिलीचे राजतंत्र |

**थॉमस अ‍ॅक्विनास** (इंग्लिश: Thomas Aquinas) (इ.स. १२२५ - मार्च ७, इ.स. १२७४) हा मध्य युगाच्या १३व्या शतकामधील एक इटलियन कॅथलिक चर्चचा डॉमिनिकन धर्मगुरू, तत्त्ववेत्ता, शिक्षक व विद्वान होता.

## बाह्य दुवे

* सेंट थॉमस अ‍ॅक्विनास (pdf Archived 2014-12-28 at the वेबॅक मशीन.)
* सेंट थॉमस अ‍ॅक्विनास - कॅथलिक एनसाक्लोपीडिया

 विकिमीडिया कॉमन्सवर थॉमस अ‍ॅक्विनास  संबंधित संचिका आहेत
# इरॅस्मस डार्विन

इरॅस्मस डार्विन यांनी जीवशास्त्राचे संशोधन केले.चार्ल्‌स डार्विन यांचे आजोबा होत.

## प्रमुख विचार/संशोधन

* इ.स. १७४४ मध्ये "झूनॉमिया' नावाच्या ग्रंथाचे लेखन. या ग्रंथाची-सर्व प्रमुख युरोपीय भाषांमध्ये भाषांतरे झाली.
* उत्क्रांतिवाद- सर्व उष्ण रक्ताचे प्राणी एका सजीव धाग्यातून निर्माण झाले असावेत असा विचार मांडणारे शास्त्रज्ञ.
# आर्कीऑपटरिक्स

**लुआ(Lua) त्रुटी: expandTemplate: template "Translations:Template:Wikidata Infobox/i18n/msg-taxon-depicted/mr" does not exist.आर्कीऑपटरिक्स** पुरातन कालीन पक्षी होता. हा पक्षी नामशेष झाला असून सरपटणारे प्राणी व पक्षी यातील महत्त्वाचा दुवा आहे. १८८० ज्या द्शकात या पक्ष्याचे अवशेष जर्मनीतील खाणीत मिळाले होते.

एकोणिसाव्या शतकापासून जीवाश्मवैज्ञानिकांनी याला माहितीतला सर्वात जुना पक्षी मानले आहे, तरी अलीकडील अभ्यासावरून तो एक प्रकारचा डायनोसॉर असल्याची शंका उपस्थित होते.
# ओरिएंटल

**ओरिएंटल** किंवा **आर्किया** युनिकेल्युलर सूक्ष्मजीवांची अतिवृद्धी तयार करते. हे सूक्ष्मजीव एन्युक्लिएट आहेत, म्हणजेच त्यांच्याकडे सेल न्यूक्लियस नाही.

प्रोटोबॅक्टेरियाचे सुरुवातीला बॅक्टेरिया म्हणून वर्गीकरण केले गेले होते, त्यांना प्रोटोबॅक्टेरिया (प्रोटोबॅक्टेरियासीमध्ये) हे नाव दिले होते, परंतु हे वर्गीकरण आता कालबाह्य झाले आहे. ओरिएंटल पेशींमध्ये विशिष्ट वैशिष्ट्ये आहेत जी त्यांना जीवनाच्या इतर दोन प्रोटोझोआ, बॅक्टेरिया आणि युकेरियोट्सपासून वेगळे करतात. ओरिएंटलिस पुढे अनेक ओळखल्या गेलेल्या संघटनांमध्ये विभागले गेले आहेत.

ओरिएंटल आणि बॅक्टेरिया सामान्यत: आकार आणि आकारात सारखे असतात, जरी काही ओरिएंटलमध्ये खूप विचित्र आकार असतात, जसे की *सॉल्टपीटर वोल्स्बीच्या* सपाट आणि चौकोनी पेशी.

ओरिएंटल्सना सुरुवातीला गरम पाण्याचे झरे आणि मीठ तलाव यांसारख्या कठोर वातावरणात राहणारे अतिरेकी म्हणून पाहिले जात होते, परंतु तेव्हापासून ते माती , महासागर आणि दलदलीच्या प्रदेशांसह विस्तृत अधिवासांमध्ये आढळतात. ओरिएंटलिस विशेषतः महासागरांमध्ये मुबलक प्रमाणात आढळतात आणि प्लँक्टनमध्ये ओरिएंटलिस हा ग्रहावरील जीवांच्या सर्वात मुबलक गटांपैकी एक असू शकतो.

## संदर्भ
# जीवन

जीवन
वनस्पतीजीवन
An aerial photo of microbial mats around the Grand Prismatic Spring of Yellowstone National Park.
*Deinococcus radiodurans* can resist
Panspermia hypothesis

|  |  |
| --- | --- |
|  | ह्या लेखाचा/विभागाचा इंग्रजी किंवा अमराठी भाषेतून मराठी भाषेत भाषांतर करावयाचे बाकी आहे. अनुवाद करण्यास आपलाही सहयोग हवा आहे. ऑनलाईन शब्दकोश आणि इतर सहाय्या करिता भाषांतर प्रकल्पास भेट द्या.
**कृपया, पुढील भाषांतर संकेतांचे पालन आवर्जून करा.**[दाखवा]

* विकिपीडिया:शीर्षकलेखन संकेत अनुसार काही अपवाद वगळता **लेख शीर्षके मराठीतच असणे अभिप्रेत आहे**.
* एकूण लेख संख्येच्या अंदाजे २% पेक्षा अधिक लेख भाषांतर प्रतिक्षेत (इंग्रजी मसुद्याच्या स्वरूपात) असू नयेत असा संकेत आहे.
* **स्वतःच्या संपादन संख्येच्या २% पेक्षा अधिक लेखात मसुदे परभाषेत चिटकवू नयेत.**

 |

### भटके जीवन

सर रिचर्ड बर्टन म्हणतात 'मानवी जीवनात सगळ्यात आनंदाचा क्षण तेव्हा उगवतो जेव्हा आपण अनोळखी प्रदेशात भटकत असतो.'
माणसाला नवीन नवीन प्रदेशात आणि नवीन नवीन निसर्गाच्या सानिध्यात जगायला वेगवेगळा अनुभव मिळतो. माणसाची जिज्ञासा, उत्सुकता, नाविन्याची ओढ त्याला स्वस्थ बसू देत नाही. डोंगराळ भागात राहणाऱ्या माणसाला समुद्र बघायची उत्सुकता असते तर समुद्राच्या सान्निध्यात राहणाऱ्या माणसाला डोंगर आकर्षक वाटत असतो. थंड प्रदेशात राहणाऱ्या माणसाला गरम प्रदेशात जायची इच्छा असते तर गरम प्रदेशात राहणाऱ्या माणसाला थंड प्रदेशात जाऊन गारगार हवेचा अनुभव घ्यायचा असतो. कुणाला बर्फ पडताना बघायला आवडते तर कुणाला पाऊस पडताना अनुभवायला जायचे असते. कुणाला अथांग सागर डोळे भरून पाहायला आवडते तर कुणाला खळखळणारी नदी तिच्या रौद्र रूपात पाहायचे असते.
# वनस्पतीशास्त्र

वनस्पतीशास्त्रात विवध वनस्पतींचा अभ्यास केला जातो.

## वनस्पतींचे जीवनचक्र

झाडांना फुटणारे कोवळे कोंब फिकट हिरव्या, पिवळ्या किंवा तांबूस रंगाचे तसेच मोहक, नाजुक, रसरशीत आणि तजेलदार असतात. ती पाने पाहतां पाहतां वाढतांना हिरवी गार होतात. थोडी जून झाल्यानंतर ती निबर होतात तसेच त्यांचा गडद हिरवा रंग जरासा काळपट वाटू लागतो. कालांतराने ती पाने पिकून पिवळी पडतात, सुकत जातात आणि अखेरीस गळून पडतात.

बहुतेक झाडांना रंगीबेरंगी, सुरेख आणि सुवासिक अशी फुले लागतात. फुलपाखरे, भुंगे, मधमाशा अशासारखे कीटकांना ती फुले आपल्याकडे आकर्षित करतात. या कीटकांद्वारे फुलांचे परागकण दुसऱ्या फुलांपर्यंत पोचतात आणि त्यामुळे फलधारणा होते. झाडांची फळेसुद्धा आपले रंग, रूप, चंव यांनी पक्ष्यांना व प्राण्यांना आपल्याकडे ओढून घेतात. त्यांच्याकडून या झाडांच्या बिया दूरवर पसरतात. यातून त्याच जातीची नवी झाडे उगवतात. अशा प्रकारे वनस्पतींचे प्रजनन चालत राहते.
# संच सिद्धांत

**संच प्रवाद** ही गणिताची संचांचा अभ्यास करणारी एक शाखा आहे.

संच ही आधुनिक गणितातील एक मूलभूत संकल्पना आहे. गेओर्क कॅन्टर (Georg Cantor) या जर्मन गणितज्ञाने या संकल्पनेचा सखोल अभ्यास केला. पुढे रिखार्ट डेडेकिंट, बर्ट्रंड रसेल व इतर गणितज्ञांनी संचातील अनेक महत्त्वपूर्ण बाबींचे विश्लेषण केले. विशिष्ट गुणधर्म असलेल्या घटकांच्या समूहाला संच असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, एका गावातील सर्व लोकांचा समूह हा एक संच आहे. त्या गावातील प्रत्येक माणूस हा या संचाचा घटक आहे.

संचाची गणितीय व्याख्या पुढीलप्रमाणे करता येईल.

संच : ज्या समूहातील घटक वेगवेगळे असतात आणि ते अचूक व नेमकेपणाने सांगता येतात अशा समूहाला संच असे म्हणतात.

सर्वसाधाराणपणे, इंग्रजी वर्णमालेतील पहिल्या लिपीतील अक्षरे संच दर्शविण्यासाठी वापरतात तर संचातील घटक दर्शविण्यासाठी दुसऱ्या लिपीतील अक्षरे वापरतात. तसेच, एखादा घटक हा एखाद्या संचाचा घटक आहे हे दर्शविण्यासाठी “ ”  या चिन्हाचा वापर करतात.  संचाचे घटक  या प्रकारच्या कंसाच्या आत लिहितात.

उदा.,  या संचात चार घटक आहेत.  हा  चा घटक आहे हे दर्शविण्यासाठी “” असे लिहितात तर  हा  चा घटक नाही हे दर्शविण्यासाठी   “” असे लिहितात.

## संख्यांचे काही महत्त्वाचे संच

१. नैसर्गिक संख्यांचा संच (set of natural numbers):

२. पूर्ण संख्यांचा संच (set of integers): .

३. परिमेय संख्यांचा संच (set of rational numbers):  .

४. अपरिमेय संख्यांचा संच (set of irrational numbers): परिमेय नसणाऱ्या संख्यांना अपरिमेय संख्या  म्हणतात. उदा., ,  (पाय)  ह्या संख्या परिमेय नाहीत असे दाखविता  येते.  अपरिमेय संख्यांचा संच वरील संख्यांच्या संचांप्रमाणे संक्षिप्त रूपात मांडता येत नाही.

५. वास्तव संख्यांचा संच (set of real numbers) :  परिमेय संख्यांचा संच व अपरिमेय संख्यांचा संच मिळून  वास्तव संख्यांचा संच बनतो आणि तो  या अक्षराने दर्शविला जातो.

६. रिक्त संच (empty set) : ज्या संचामध्ये एकही घटक नसतो अशा संचास रिक्त संच असे म्हणतात व तो  “”  ~ (फि / फाय) या चिन्हाने दर्शवितात. तसेच जो संच रिक्त नसतो अशा संचास अरिक्त संच (non-empty set) असे संबोधतात.

७. सांत संच (finite set) : ज्या संचातील घटकांची संख्या मर्यादित असते, अशा संचास सांत संच असे संबोधतात. रिक्त संच हा सांत संच आहे. उदा.,  हा सांत संच आहे.

८. अनंत संच (infinite set) :  ज्या संचातील घटकांची संख्या अमर्यादित असते, अशा संचास अनंत संच असे संबोधतात.

नैसर्गिक संख्यांचा संच, पूर्ण संख्यांचा संच, परिमेय संख्यांचा संच, अपरिमेय संख्यांचा संच, वास्तव संख्यांचा संच, ही अनंत संचांची काही उदाहरणे आहेत. अनंत संचाचे गणनीय संच (countable set) व अगणनीय संच (uncountable set) असे वर्गीकरण करतात.  उदा., नैसर्गिक संख्यांचा संच हा अनंत व गणनीय  आहे तर वास्तव संख्यांचा संच  हा अगणनीय आहे असे दाखवता येते.

९. उपसंच (subset) : जर  या संचाचा प्रत्येक घटक  या संचाचा घटक असेल तर  हा  चा उपसंच आहे असे म्हणतात व  “” असे लिहितात.

## कार्तीय गुणाकार (Cartesian product) :

दोन समूहातील घटकांच्या सर्व क्रमिक जोड्यांचा संच मिळवण्यासाठी कार्टेशियन गुणाकार या संकल्पनेचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, राम व श्याम यांना रंगकाम, बागकाम व विणकाम ही तीनही प्रकारची कामे करता येतात. तर माणसे  व कामांच्या पुढीलप्रमाणे सहा क्रमिक जोड्या होतील. क्रमिक जोड्या ह्या “(~,~)” अशा प्रकारच्या कंसात लिहिल्या जातात.
# आयएसएसएन

स्पष्टीकरणासह ईएएन-१३ बार कोडमध्ये एन्कोड केलेल्या आयएसएसएन, २०४९-३६३० चे उदाहरण

**आंतरराष्ट्रीय मानक क्रमिक क्रमांक** तथा **आयएसएसएसएन** हा आठ अंकी संख्यात्मक कोड नियतकालिकांची (मासिक, जर्नल किंवा वृत्तपत्र) नेमकी ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी वापरला जातो. एकच नावाच्या अनेक नियतकालिकांमधील फरक कळण्यासाठी याचा वापर होतो. नियतकालिकांच्या मागणी‑व्यवस्थापन, वर्गीकरण, ग्रंथालयांमधील परस्पर देवाणघेवाण तसेच इतर ग्रंथालयशास्त्रीय प्रक्रियांमध्ये आयएसएसएसएनचा व्यापक वापर केला जातो.

आयएसएसएन प्रणाली १९७१ मध्ये आंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संघटना (आयएसओ) आंतरराष्ट्रीय मानक म्हणून तयार करण्यात आली आणि १९७५ मध्ये आयएसओ ३२९७ म्हणून प्रकाशित करण्यात आली. याचे व्यवस्थापन आयएसओ उपसमिती टीसी ४६/एससी ९ करते.

## संकेताचे प्रारूप

हा आठ अंकी संकेत '-' जोडचिह्नाने दोन चार-अंकी संख्यांमध्ये विभागला जातो. शेवटचा अंक ०-९ किंवा X असतो. हा शेवटचा अंक पहिल्या सात अंकांवरून ठरतो आणि त्याने पूर्ण संकेताचा आकडा वैध असल्याचे कळते.

प्रत्येक नियतकालिकाला त्यांचा संकेत आयएसएसएन राष्ट्रीय केंद्रांच्या जाळ्याद्वारे दिले जातात. अशी केन्द्रे देशाच्या राष्ट्रीय ग्रंथालयांमध्ये असतात. पॅरिसमधील आयएसएसएन आंतरराष्ट्रीय केंद्र ) यांचे समन्वयन करते. हे आंतरराष्ट्रीय केन्द्र १९७४मध्ये युनेस्को आणि फ्रेंच सरकार यांच्यातील कराराद्वारे स्थापन झालेली एक आंतरसरकारी संस्था आहे.

## संदर्भ
# बिबकोड

bibcode; Bibcode; bibcode; بب کوڈ; Bibcode; Bibcode; Bibcode; bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibliografia kodo; Bibcode; Bibcode; बिबकोड; Bibcode; bibcode; Bibcode; बिबकोड; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; bibcode; بيب كود; Bibcode; bibliográfiai kód; Bibcode; Bibcode; bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; بيب كود; Bibcode; बिबकोड; బిబ్‌కోడ్; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; บิบโค้ด; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; Bibcode; ബിബ്‌കോഡ്; Bibcode; ਬਿਬਕੋਡ; Bibcode; کد مرجع کتاب‌شناسی; Bibcode; Bibcode; বিবকোড; Bibcode; Bibcode; dentificador usado por numerosas bases de datos astronómicas para citar referencias bibliográficas; 天文学において参考文献を指定するための識別子; entydig reference-identifikator til astronomiske databaser; identifierare som används av ett antal astronomiska datasystem för att unikt ange litteraturreferenser; identyfikator astronomiczny; खगोलिकी संबंधी डेटा सिस्टम में संदर्भ सामग्री के यूनीक तरीका से पहिचाने खाती इस्तेमाल होखे वाला आइडेंटिफायर; code dem use take identify references insyd certain astronomical data systems; ідэнтыфікацыйны код крыніцаў у астранамічных сыстэмах зьвестак; code used to identify references in certain astronomical data systems; Bezeichnerformat für Parameter astronomischer Objekte; 천문학에서 참고 문헌을 지정하기 위한 식별자; code used to identify references in certain astronomical data systems; identificativo della letteratura astronomica; panagilasin nga inususar babaen dagiti astronomiko a sistema; identifikator za specifiranje referenci; बिब्लियोग्राफिक कोड; Bibcode; csillagászati bibliogáfiai kód; refcode; Bibliografski kod; refcode; refcode

**बिबकोड**| code used to identify references in certain astronomical data systems |
| **माध्यमे अपभारण करा** |
|  विकिपीडिया |
| प्रकार | * persistent identifier
 |
| उपवर्ग | * unique identifier
 |
| पासून वेगळे आहे | * ADS bibcode
 |
| अधिकृत संकेतस्थळ |
|

| अधिकार नियंत्रण |
| --- |
|  Q25754  |
| * अनुनादक
* टिप्पणी
* Wikidocumentaries
* KML file
* चित्रित शोध
 |

 |
|  |

**बिबकोड** ज्याला 'रेफकोड' असेही म्हणतात, ही एक विविध खगोलीय डाटा प्रणालीमध्ये वापरण्यात येणारी एक ओळखण आहे.त्याद्वारे साहित्यातील संदर्भ विशिष्ट पद्धतीने दर्शविल्या जातात.