# आफ्रिका

आफ्रिका| आफ्रिका |
| क्षेत्रफळ |
३,०२,२१,५३२ वर्ग किमी |
| लोकसंख्या |
१०० कोटी |
| स्वतंत्र देश |
५६ |
| संस्थाने व प्रांत |
७ |

आफ्रिका हा आकाराने आणि लोकसंख्येने आशियानंतर, क्रमांक दोनचा भौगोलिक खंड आहे. त्याचे जवळच्या बेटांसह एकूण क्षेत्रफळ तीन कोटी दोन लाख चौरस किलोमीटर आहे. हा खंड पृथ्वीचा सहा टक्के पृष्ठभाग व्यापतो. पृथ्वीतलावरील एकूण जमिनीच्या २०.४ टक्के जमीन या खंडात येते. इ. स. २००९ मध्ये आफ्रिकेची लोकसंख्या सुमारे एक अब्ज, म्हणजेच पृथ्वीवरील लोकसंख्येच्या १४.७२ टक्के एवढी होती.

आफ्रिकेच्या उत्तरेला भूमध्य समुद्र, ईशान्येला सुएझ कालवा, लाल समुद्र आणि सिनाई द्वीपकल्प आहेत. आग्नेयेला हिंद महासागर आणि पश्चिमेला अटलांटिक महासागर आहेत. मादागास्कर आणि इतर बेटांचे समुह मिळून खंडात एकूण ५६ सार्वभौम देश आणि दोन मान्यता नसलेले देश आहेत.

आफ्रिकेत, विशेषतः पूर्व आफ्रिकेत मानववंशाची सुरुवात झाली अशी वैज्ञानिक समुदायाची मान्यता आहे. ग्रेट एप्सच्या रूपात त्यांची सुरुवात सुमारे सत्तर लाख वर्षांपूर्वी झाली असावी, असा अंदाज त्या भागात सापडलेल्या सर्वात जुन्या मानवी अवशेषांवरून करण्यात आला आहे. मानवाचे (होमो सेपियन्स) अस्तित्त्व दोन लाख वर्षांपूर्वी इथिओपिया देशात असल्याचे संशोधनात दिसून आले आहे.

विषुववृत्ताच्या दोन्ही बाजूंना पसरलेला आफ्रिका हा खंड आहे. आफ्रिकेत विविध भौगोलिक प्रदेश दिसून येतात. उत्तर आणि दक्षिण दोन्ही उष्ण कटिबंध सामावणारा आफ्रिका हा एकमेव खंड आहे.

## नाम व्युत्पत्ती

*फोनेशियन* ही भूमध्यसमुद्राच्या सभोवतालच्या प्रदेशात बोलली गेलेली एक प्राचीन भाषा आहे. या भाषेतील *अफार* (धूळ) हा शब्द आफ्रिका शब्दाच्या जवळ जाणारा आहे. उत्तर आफ्रिकेत कमी पर्जन्यमानामुळे अनेक प्रदेशात धुळीचे अस्तित्त्व मोठ्या प्रमाणात आजही दिसते. त्याचप्रमाणे *एप्रिका* (खूप सूर्यप्रकाश असलेला) या लॅटिन शब्दातही या शब्दाचे मूळ शोधले जाते. याखेरीज इतरही अनेक शब्दांमध्ये आफ्रिका शब्दाचे नामसाधर्म्य दिसून येते.

## इतिहास

सरीसृपांचे युग अशी ओळख असलेल्या मेसोझोईक काळात म्हणजे सुमारे २५ कोटी ते ६.५ कोटी वर्षांपूर्वीच्या काळात आफ्रिकेत अवाढव्य आकाराच्या प्राण्यांचे अस्तित्त्व होते. डायनोसॉरचे जीवसृष्टीत प्राबल्य असलेला ज्युरासिक कालखंड याच युगाचा एक भाग होता. त्या काळातील प्राण्यांचे अवशेष आफ्रिकेत अनेक ठिकाणी सापडले आहेत. खंडाच्या पूर्व किनाऱ्यालगत असलेल्या मादागास्कर या प्रचंड बेटवजा देशामध्ये आढळलेल्या डायनॉसॉरसच्या पायांच्या अवशेषावरून, डायनॉसॉरस मांसाहारी होते या कल्पनेला पुष्टी मिळाली आहे.

आफ्रिका हा पृथ्वीवर मनुष्यवस्ती असलेला सर्वात जुना भूभाग आहे. आफ्रिकेचा इतिहास म्हणजे मानवाचा इतिहास असे म्हणले जाते. आदिमानवाचा अर्थात होमो इरेक्टसच्या जीवनाचाही प्रारंभ १७ लाख ५० हजार वर्षांपूर्वी आफ्रिकेतूनच झाला असे संशोधक मानतात. त्यानंतर आजच्या आधुनिक माणसाचा अर्थात होमो सपायन्सच्या जीवनाचा प्रारंभ जवळपास ३० ते ४० हजार वर्षांपूर्वी याच खंडात झाला. येथून पुढच्या काळात उत्तरेला युरोप आणि पूर्वेला आशिया खंडात मानवी वस्ती विस्तारत गेली.

लिखित इतिहासानुसार, इजिप्तमध्ये इसवी सनापूर्वी ३३०० वर्षे आधीच्या संस्कृतीचे अवशेष सापडतात. युरोपीयंच्या आफ्रिकेतील मोहिमांचा प्रारंभ ग्रीकांपासून झाला. अलेक्झांडर द ग्रेट याने इजिप्तचा बराचसा भूभाग जिंकून घेतला. त्याने अलेक्झांड्रिया शहर ही वसवले.

इसवी सनाच्या सातव्या शतकापासून अरबस्थानात स्थापन झालेल्या इस्लाम धर्माचा प्रभाव इजिप्तपर्यंत आणि नंतर आफ्रिकेत दक्षिण बाजूला विस्तारत गेला. त्याने आफ्रिकेत नव्याच संस्कृतीची भर घातली. नवव्या शतकापासून युरोपीयांनी आफ्रिकेत जम बसवला.

गुलामगिरीच्या अमानवी प्रथेला आफ्रिकेत मोठा इतिहास आहे. खंडाच्या पूर्व भागात, इसवी सनाच्या दुसऱ्या सहस्रकाच्या सुरुवातीपासून अरबांचा गुलाम व्यापार (अरब स्लाव्ह ट्रेड) चालत होता. सोळाव्या शतकापासून १९ व्या शतकापर्यंत आफ्रिकेच्या पश्चिम भागातून अटलांटिक स्लाव्ह ट्रेड चालला.

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात युरोपातील राजकीय शक्तींनी आफ्रिकेतील वेगवेगळा प्रदेशात आपल्या सत्तेचा विस्तार करणे सुरू केले. त्यासाठी आपापसात संघर्ष झाले. या संघर्षांची परिणती म्हणून संपूर्ण आफ्रिका युरोपीय शक्तिंच्या वसाहतींनी व्यापला. या वसाहतवादातून आफ्रिका खंडातील देश मुक्त होण्याची प्रक्रिया इ.स. १९५३ मध्ये लिबियापासून सुरू झाली. इ.स. १९९३ पर्यंत आफ्रिका खंडातील बहुतांश देश स्वतंत्र झाले.

## अर्थव्यवस्था

आफ्रिका खंड जगात सर्वाधिक निर्धन आणि अविकसित राहिला आहे. त्यामागे अनेक कारणे आहेत. आजारांच्या साथी आणि विषाणूंचा फैलाव, मानवी हक्कांचे उल्लंघन, लाचखोर सरकारे, मध्यवर्ती नियोजनाचा अभाव, निरक्षरता, परदेशी भांडवलापर्यंत मर्यादितच पोहोच, जमाती-जमातींत किंवा लष्करांमधील संघर्ष ही त्यापैकी काही प्रमुख कारणे आहेत.

## आफ्रिकेतील देश

आफ्रिका खंडात पुढील देशांचा समावेश होतो

| आफ्रिकेतील प्रदेश व देश | क्षेत्रफळ (चौरसग किमी) | लोकसंख्या (१ जुलै २००२ रोजी) | लोकसंख्या घनता (प्रति चौरस किमी) | राजधानी |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **पूर्व आफ्रिका**: |
|  बुरुंडी
 | 27,830 | 6,373,002 | 229.0 | बुजुंबुरा |
|  कोमोरोस
 | 2,170 | 614,382 | 283.1 | मोरोनी |
|  जिबूती
 | 23,000 | 472,810 | 20.6 | जिबूती |
|  इरिट्रिया
 | 121,320 | 4,465,651 | 36.8 | अस्मारा |
|  इथियोपिया
 | 1,127,127 | 67,673,031 | 60.0 | अदिस अबाबा |
|  केन्या
 | 582,650 | 31,138,735 | 53.4 | नैरोबी |
|  मादागास्कर
 | 587,040 | 16,473,477 | 28.1 | अंतानानारिव्हो |
|  मलावी
 | 118,480 | 10,701,824 | 90.3 | लिलॉंग्वे |
|  मॉरिशस
 | 2,040 | 1,200,206 | 588.3 | पोर्ट लुईस |
|  मायोत
 | 374 | 170,879 | 456.9 | मामौझू |
|  मोझांबिक
 | 801,590 | 19,607,519 | 24.5 | मापुतो |
|  रेयूनियों
 | 2,512 | 743,981 | 296.2 | सेंट डेनिस |
|  र्‍वांडा
 | 26,338 | 7,398,074 | 280.9 | किगाली |
|  सेशेल्स
 | 455 | 80,098 | 176.0 | व्हिक्टोरिया |
|  सोमालिया
 | 637,657 | 7,753,310 | 12.2 | मोगादिशु |
|  टांझानिया
 | 945,087 | 37,187,939 | 39.3 | डोडोमा |
|  युगांडा
 | 236,040 | 24,699,073 | 104.6 | कंपाला |
|  झांबिया
 | 752,614 | 9,959,037 | 13.2 | लुसाका |
|  झिंबाब्वे
 | 390,580 | 11,376,676 | 29.1 | हरारे |
| **मध्य आफ्रिका**: |
|  अँगोला
 | 1,246,700 | 10,593,171 | 8.5 | लुआंडा |
|  कामेरून
 | 475,440 | 16,184,748 | 34.0 | याऊंदे |
|  मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक
 | 622,984 | 3,642,739 | 5.8 | बांगुई |
|  चाड
 | 1,284,000 | 8,997,237 | 7.0 | न्द्जामेना |
|  काँगो
 | 342,000 | 2,958,448 | 8.7 | ब्राझाव्हिल |
|  काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताक
 | 2,345,410 | 55,225,478 | 23.5 | किंशासा |
|  इक्वेटोरीयल गिनी
 | 28,051 | 498,144 | 17.8 | मलाबो |
|  गॅबन
 | 267,667 | 1,233,353 | 4.6 | लिब्रेव्हिल |
|  साओ टोमे व प्रिन्सिप
 | 1,001 | 170,372 | 170.2 | साओ टोमे |
| **उत्तर आफ्रिका**: |
|  अल्जेरिया
 | 2,381,740 | 32,277,942 | 13.6 | अल्जीयर्स |
|  इजिप्त  | 1,001,450 | 70,712,345 | 70.6 | कैरो |
|  लिबिया
 | 1,759,540 | 5,368,585 | 3.1 | त्रिपोली |
|  मोरोक्को
 | 446,550 | 31,167,783 | 69.8 | रबात |
|  सुदान
 | 2,505,810 | 37,090,298 | 14.8 | खार्टूम |
|  ट्युनिसिया
 | 163,610 | 9,815,644 | 60.0 | ट्युनिस |
|  पश्चिम सहारा  | 266,000 | 256,177 | 1.0 | एल आयुन |
| *उत्तर अफ्रिकेतील स्पॅनिश व पोर्तुगीज प्रदेश*: |
|  कॅनरी द्वीपसमूह (स्पेन) | 7,492 | 1,694,477 | 226.2 | लास पामास दे ग्रॅन कॅनरिया, सांता क्रूझ दे तेनेराईफ |
|  सेउता (स्पेन) | 20 | 71,505 | 3,575.2 | — |
|  मादेईरा (पोर्तुगाल) | 797 | 245,000 | 307.4 | फुंकल |
|  मेलिया  | 12 | 66,411 | 5,534.2 | — |
| **दक्षिण आफ्रिका**: |
|  बोत्स्वाना
 | 600,370 | 1,591,232 | 2.7 | गॅबोरोन |
|  लेसोठो
 | 30,355 | 2,207,954 | 72.7 | मासेरू |
|  नामिबिया
 | 825,418 | 1,820,916 | 2.2 | विंडह्योक |
|  दक्षिण आफ्रिका
 | 1,219,912 | 43,647,658 | 35.8 | ब्लोएमफॉंटेन, केप टाउन, प्रिटोरिया |
|  स्वाझिलँड
 | 17,363 | 1,123,605 | 64.7 | एमबाबने |
| **पश्चिम आफ्रिका**: |
|  बेनिन
 | 112,620 | 6,787,625 | 60.3 | पोर्तो-नोव्हो |
|  बर्किना फासो
 | 274,200 | 12,603,185 | 46.0 | Ouagadougou |
|  केप व्हर्दे
 | 4,033 | 408,760 | 101.4 | Praia |
|  कोत द'ईवोआर
 | 322,460 | 16,804,784 | 52.1 | आबिजान, यामुसुक्रो |
|  गांबिया
 | 11,300 | 1,455,842 | 128.8 | बंजुल |
|  घाना
 | 239,460 | 20,244,154 | 84.5 | आक्रा |
|  गिनी
 | 245,857 | 7,775,065 | 31.6 | कोनाक्री |
|  गिनी-बिसाउ
 | 36,120 | 1,345,479 | 37.3 | बिसाउ |
|  लायबेरिया
 | 111,370 | 3,288,198 | 29.5 | मोन्रोविया |
|  माली
 | 1,240,000 | 11,340,480 | 9.1 | बामाको |
|  मॉरिटानिया
 | 1,030,700 | 2,828,858 | 2.7 | नौक्कॉट |
|  नायजर
 | 1,267,000 | 10,639,744 | 8.4 | नियामे |
|  नायजेरिया
 | 923,768 | 129,934,911 | 140.7 | अबुजा |
|  सेंट हेलेना (ब्रिटन) | 410 | 7,317 | 17.8 | जेम्सटाऊन |
|  सेनेगल
 | 196,190 | 10,589,571 | 54.0 | डाकर |
|  सिएरा लिओन
 | 71,740 | 5,614,743 | 78.3 | फ्रीटाउन |
|  टोगो
 | 56,785 | 5,285,501 | 93.1 | लोम |
| Total | 30,368,609 | 843,705,143 | 27.8 |

## आफ्रिकेवरील मराठी पुस्तके

* अफ्रिकेचा शोध (ह.अ. भावे)

## संदर्भ