# सस्तन प्राणी

सस्तन प्राणी
ज्या प्राण्याला स्तन आहे तो **सस्तन प्राणी** होय.

उष्ण रक्ताचे, पाठीचा कणा असलेले, शरीरावर स्वेद (घाम) व दुग्ध (दूध) ग्रंथी (स्तन) असणारे प्राणी.

हे प्राणी जन्मल्यानंतर काही दिवस त्यांचे पोषण आईच्या दुधावर होते.

उदा. माणूस, मांजर, वटवाघूळ

## प्रकार

**सस्तन प्राण्यांची श्रेणीनुसार यादी**

1. **किटाद** (Insectivora) हे किडे खाणारे पशू आहेत. यांना पाच बोटे असतात आणि तोंड लांबट असते. उदा. चिचुंदरी
2. **निपतत्री** (Dermoptera) यांना पंख असतात, त्यात सांगाडा नसतो, पंख केवळ खाली उतरण्याच्या उपयोगी पडतात. उदा. पंखवाले लेमूर
3. **उत्पतत्री** (Chiroptera) यांना पंख असतात, त्यात हाडाचा सांगाडा असतो, ते वर उडण्याच्या उपयोगी पडतात पण यांना पिसे नसतात. उदा. वटवाघुळे
4. **प्रकृष्ट** (Primates) यांचा मेंदू प्रकर्ष पावलेला असतो. यांना मूठ आणि चिमूट वळता येते. यातील प्राण्यांना पशूत्तम आणि जीवोत्तम असेही म्हणतात. उदा. माणूस
5. **अदंत** (Edentata) यांना दात नसतात किंवा असले तरी ते कुरतडण्याच्या कामी येत नाहीत. उदा. पँगोलिन
6. **कृंतक** (Rodentia) यांचे दात कुरतडण्याच्या कामी उपयोगी असतात. उदा. उंदीर
7. **मांसाहारी** (Carnivora) यांना मांस खाण्यासाठी सुळे व दाढा असतात. उदा. मांजर
8. **तिमी** (Cetacea) शाकाहारी, जलचर पशू, यांना तुरळक केस असतात. उदा. देवमासा
9. **रिमी** (Sirenia) हे सुद्धा शाकाहारी जलचर पशू आहेत, यांना केस नसतात.
10. '''सीलार **(Pinnipedea) सील आणि वल्लर प्राणी या श्रेणीत आहेत.**
11. **शुंडावंत** (Proboscidea) या प्राण्यांना सोंड असते. उदा. हत्ती
12. **अयुग्मखुरी** (Perissodactyla) यांच्या पायांना विषमसंख्य खूर असतात. उदा. घोडा
13. **युग्मखुरी** (Artiodactyla) यांच्या पायांना समसंख्य खूर असतात. उदा. गाय

सस्तन प्राण्यांमध्ये मांसाहारी, किटाहारी, शाकाहारी, कुरतडणारे (कृंतक) प्राणी असे विविध प्राणी आहेत.

## मांसाहारी प्राण्यातील कुळे

* **सिंहाद्य** (Felidae) यात सिंह, वाघ, बिबट्या, हिमबिबट्या, ढगाळ बिबट्या, चित्ता, जॅग्वार आदी विविध पशू आहेत.
* **ऊदाद्य** (Viverridae) यात मोठे, मध्यम व लहान ऊदमांजर यांचा समावेश आहे.
* **नकुलाद्य** (Herpestidae) यात मुंगूस प्राण्याचा समावेष आहे.
* **तृक्षाद्य** (Hyanidae) तृक्षाद्य कुळात तरस आहे.
* **श्वानाद्य** (Canidae) कोल्हा, खोकड, लांडगा, डिंगो, रान कुत्रा आदींचे कूळ श्वानाद्य आहे.
* **ऋक्षाद्य** (Ursidae) हे पिंगल, ध्रुवीय, मोठे, काळे, झिपरे वगैरे अस्वलांचे कूळ आहे.
* **पंडाद्य** (Alliluridae) लाल पांडा पंडाद्य कुळातील आहे.
* **महापंडाद्य** (Ailuropodidae) मोठा पांडा महापंडाद्य कुळातील आहे.
* **मिंकाद्य** (Mustelidae) वीझेल, एरमाईन मार्टेन वगैरे प्राणी मिंकाद्य कुळातील आहेत.
* **राकूनाद्य**}} (Procyonidae) रॅकून, पाणमांजर वगैरे राकूनाद्य प्राणी आहेत.

## किटाहारी प्राण्यातील कुळे

* **तरुचुंदराद्य**} (Tupaidae) खारचिचुंदर, तरुचिचुंदर (Tree Shrew) हे प्राणी या कुळातील आहेत.
* **चुंदराद्य** (Soricidae) हे कूळ चिचुंद्रीचे आहे.
* **मोल्लाद्य** (Talpidae) मोल्ल (Shortailed mole) प्राणी मोल्लाद्य कुळातील आहे.
* **शूकरकाद्य** (Erinacidae) कुंपणडुक्कर (Hedgehog) या प्राण्याचे कूळ शूकरकाद्य आहे.

## शाकाहारी प्राण्यातील कुळे

* **हयाद्य** (Equidae) हयाद्य हे घोडा, गाढव, खेचर, झेब्रा या प्राण्यांचे कूळ आहे.
* **खड्गाद्य** (Rhinoceridae) खड्गाद्य कुळात गेंडा आहे.
* **तापीराद्य** (Tapiridae) विविध तापीर या कुळात आहेत.
* **गवयाद्य** (Bovidae) रानगवा, याक, पाणम्हैस, कस्तूरी चमर, औरोख, बकरी, मार्खोर, ताहर, काईल, भराल, नयान, काळवीट, चिंकारा, नीलगाय, चौशिंगा, शाखाशिंग, ताकिन, सेरो, शामाय असे विविध प्राणी या कुळातील आहेत.
* **सारंगाद्य** (Cervidae) सांबर, चितळ, कस्तुरी मृग, बाराशिंगा, भेकर, रेनडियर, मूस, काश्मिरी हंगूल, भुंकरे सारंग, पारा हरीण (Hogdeer) हे प्राणी सारंगाद्य कुळातील आहेत.
* **उष्ट्राद्य** (Camelidae) उंट, लामा, अल्पाका हे उष्ट्राद्य कुळातील आहेत.
* **जिराफाद्य** (Giraffidae) जिराफ, ओकापी जिराफाद्य कुळातील सदस्य आहेत.
* **हयानूपाद्य** (Hippopotamidae) पाणघोडा हयानूपाद्य कुळातील आहे.
* **वराहाद्य** (Suidae) रानडुक्कर वराहाद्य कुळातील आहे.

## कृंतक प्राण्यातील कुळे

* **शशाद्य** (Leporidae) शश (Hare) आणि शशक (Rabbit) असे दोन्ही प्रकारचे ससे शशाद्य कुळातील सदस्य आहेत.
* **मूषकाद्य** (Muridae) उंदीर, घूस हे प्राणी मूषकाद्य कुळातील आहेत.
* **कीचघूषाद्य** (Rhizomyidae) छोटी आणि मोठी बांबू घूस कीचघूषाद्य कुळातील आहे.
* **शायिकाद्य** (Sciuridae) शायिकाद्य कुळात विविध खारी आणि मार्मोत प्राणी आहेत.
* **शशुंदराद्य** (Ochotonidae) शशुंदराद्य कूळ शशुंदर (Mousehare) प्राण्यांचे कूळ आहे.
* **शलींदराद्य** (Hystricidae) सायाळ प्राणी या कुळाचे सदस्य आहेत.
* **बीव्हराद्य** (Castoridae) बीव्हर प्राणी या कुळाचे सदस्य आहेत.
* **चिंचिलाद्य** (Chinchillidae) चिंचिल्ला प्राणी या कुळाचे सदस्य आहेत.
* **मंदमूषकाद्य** (Muscardinidae) झोपाळू उंदीर (Dormouse) प्राणी या कुळाचे सदस्य आहेत.