# ဂဥုဲစဵုဒၞာ

ဝှာင်:Vaccine-bottle-and-syringe.svgဂဥုဲစဵုဒၞာ - ဓါတ် မဆေင်ကဵု ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဗတောန်ကဵု သၞောတ်ဝ် ဒုင်စဵုဒၞာ ညံင်ဂွံ တီ ကေုာံ ဗတိုက်စၟယဲ
**ဂဥုဲစဵုဒၞာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Vaccine*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဓါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာ မဆေင်ကဵု ဇဳဝဗေဒ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်ပတိုန် သၞောတ်ဝ် ဒုင်စဵုဒၞာ (Immunity) ပ္ဍဲခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ဗတိုက်သရိုဟ် ယဲမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂဥုဲစဵုဒၞာဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ်လဝ် စၟယဲ မဍိုန်လျ၊ စၟယဲ မချိုတ်လဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ် ဒကုတ်ဒကဴ နူကဵု မသတ်ယဲ (Pathogens) တအ်ရ။

ပ္ဍဲလညာတ် ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန် (Public Health) ကေုာံ ပညာလ္ၚတ် ကပ်ယဲ (Epidemiology) မ္ဂး၊ ပွမထောံ ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccination) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်က္ဍ မၞုံကဵု အကျဵုသက်ရောက် ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်စရိတ် အိုတ်ရ။ ဍေံရီုဗင် ကဵုလဝ် လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ သီုကဵု မပလီုပလာ်ကၠေအ် ယဲကပ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ယဲကျာ်သြဳ (Smallpox) တအ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

## ဗီုပြင် ကၠောန်ကမၠောန် (Mechanism of Action)

ဂဥုဲစဵုဒၞာဝွံ ဍေံဟွံလွဳယဲ၊ ဆဂး ဍေံ "ဗတောန်" ကဵု သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ ညံင်ဂွံ တီလဝ် စၟယဲ ကိုပ်ကၠာရ-

1. **ပွမပၠောပ်စုတ် မသတ်ယဲစၞး:** ကာလ ထောံ ဂဥုဲမ္ဂး၊ စၟယဲ မဟွံမဲကဵု အန္တရာယ် (Antigen) ဂှ် လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယရ။
2. **ပွမဗတိုက် ကေုာံ ကၠောန်ပ္တိတ် အန်တဳဗဝ်ဒဳ:** သၞောတ်ဝ် ဒုင်စဵုဒၞာဂှ် တီကေတ် ဒဒှ်ရ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာမ္ၚး (Non-self) တုဲ ဍေံကၠောန်ပ္တိတ် ကောန်ပၞာန် စဵုဒၞာယဲ မကော်ဂး အန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies) သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပလီုရ။
3. **ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Immunological Memory):** ကြဴနူ ဗတိုက်ယဲတုဲ၊ ကလာပ်ရုပ် လ္ၚဵုတအ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ကလာပ်ရုပ် စၟတ်သမ္တီ (Memory Cells) ရ။ ယဝ်ရ ကာလ စၟယဲ အစစ် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ဍာံဍာံမ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာဂှ် ကလေင်ဗတိုက်ပလီုကၠေအ် ပြဟ်ပြဟ် သီုယဲ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်ရ။

## ဂကူ ဂဥုဲစဵုဒၞာ အဓိကဂမၠိုင်

တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ နကဵု နဲကဲ နာနာသာ် အတိုင် ဗီုပြင် စၟယဲရ-

* **ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟဂျိုင် မဍိုန်လျ (Live-attenuated vaccines):** စကာ စၟယဲ ဂျိုင်ဂျိုင် ဆဂး ဖန်လဝ် ညံင်ဂွံ ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် ညံင်ဟွံဂွံ ကဵုယဲမာန်ရ။ (ဥပမာ - ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲမသြ၊ ယဲကသိုဟ်)။ ဍေံကဵု ဒြဟတ်စဵုဒၞာ ခိုင်ကၠိုက် လၟိုန်အယုက်ရ။
* **ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟချိုတ် (Inactivated vaccines):** စကာ စၟယဲ မပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ်လဝ် နကဵု ဓါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴရ။ (ဥပမာ - ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲခ္ဍက် ပရေအ်ပရေအ်၊ ယဲတြိ)။ ဍေံဂီုကၠီုဂၠိုင် ဆဂး လဆောဝ် ဒးထောံ ထပ်ထပ်ရ (Booster shots)။
* **ဂဥုဲစဵုဒၞာ ဒကုတ်ဒကဴ (Subunit / Recombinant vaccines):** စကာ ဆ ဒကုတ်ဒကဴ အဓိက နူကဵု စၟယဲ (ဥပမာ - ပရဝ်တိန် မၞုံမ္ၚး) သၟးတုဲ ကၠောန်လဝ်ရ။ (ဥပမာ - ဂဥုဲစဵုဒၞာ Hepatitis B)။
* **ဂဥုဲစဵုဒၞာ mRNA (mRNA vaccines):** ဒှ်နဲကဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိအိုတ်ရ။ ဍေံဟွံစုတ် စၟယဲတုဲ၊ ဍေံစုတ် လိက်အမိင် ဂျေန်နတစ် (Genetic instruction) သွက်ဂွံ ကဵု ကလာပ်ရုပ် ခန္ဓကာယ ဇကု ကၠောန်ပ္တိတ် ပရဝ်တိန် စၟယဲ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်စဵုဒၞာရ။ (ဥပမာ - ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲ COVID-19 ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု Pfizer ကဵု Moderna)။

## ဒြဟတ်စဵုဒၞာ ဂကောံ (Herd Immunity)

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မှာဇန်မ္ဂး၊ ဂဥုဲစဵုဒၞာဝွံ ဟွံသေင် ဆစဵုဒၞာ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ်သၟးတုဲ၊ ဍေံစဵုဒၞာကဵု အလုံမွဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ၇၀% နူ ၉၀%) ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မွဲ ထောံလဝ် ဂဥုဲစဵုဒၞာမ္ဂး၊ စၟယဲဂှ် ဆက်ကၠောအ် ဟွံမာန်တုဲ၊ မၞိဟ် မထောံ ဂဥုဲ ဟွံဂွံတအ် (ဥပမာ - ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် လောန်၊ မၞိဟ်ယဲ) ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာကီုရ။ ဏအ်ဝွံ ကော်ဂး **ဒြဟတ်စဵုဒၞာ ဂကောံ** (Herd Immunity) ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်

ပွမစဵုဒၞာယဲ နကဵု နဲကဲ သဘာဝဂှ် နွံကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလအ် ပ္ဍဲ အာရှကီုလေဝ်၊ ဂဥုဲစဵုဒၞာ မဍာံစၟတ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ်ဂှ် အစာသဝ် အင်္ဂလိက် **အေတ်ဒ်ဝါတ် ဂျေန်နာ** (Edward Jenner) စမ်ၜတ် အံင်ဇၞးလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၆ ရ။ ညးကေတ် စၟယဲ ကျာ်သြဳဂၠဴ (Cowpox) တုဲ စုတ်လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲကျာ်သြဳမၞိဟ် (Smallpox) မဒှ် ယဲအန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ဂှ်ရ။ နူဂှ် စတုဲ ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲနာနာသာ် ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် လၟိုန်ရ။

## တင်နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* သၞောတ်ဝ် ဒုင်စဵုဒၞာ
* ပရေင်ထတ်ယုက်မှာဇန်
* ဇဳဝဗေဒ