# ပၞာန်လၜိုဟ်

**ပၞာန်လၜိုဟ်** (အင်္ဂလိက်: Cold War) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (ဝါဒ ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ်) ကေုာံ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် (ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်) မကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ မအရေဝ် "လၜိုဟ် (Cold)" ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံကေင် ဗတိုက်လဝ် ပၞာန် တပ်တပ် လေပ်ရေင်သကအ်၊ ဆဂး ညးတအ် ပြိုင်ပ္ကာန်လဝ် နကဵု "ပၞာန်စၞး (Proxy wars)" ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တၞဟ်တအ်၊ ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပၞာန်ဏအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အခိင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်ရ။

ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War)| ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ် *လပါ်လ္တူ နူ ဇွိ- လွဟ်နျူကလဳယျာ၊ မၞိဟ်စိုပ်ဂိတု၊ ကၟာင်ဘာလိန်။ လပါ်သၟဝ် နူ ဇွိ- ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်၊ အာာ်က္ၜင်ကျာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။* |
| ကတဵုဒှ် | ၁၉၄၇ – ၂၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၁ (၄၄ သၞာံ) |
| ဒၞာဲ | အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ယူရဝ်၊ အာရှ၊ အမေရိက လဒေါဝ်) |
| သွဟ် | ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ မဟာမိတ် အံင်ဇၞး။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ်။ |
| ဂကောံ မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Combatants) |
| **ဂကောံ ပလိုတ် (Western Bloc):** \* ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် \* နေတဝ် (NATO) \* ဍုင်မဟာမိတ် ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ် တအ် | **ဂကောံ ဗမံက် (Eastern Bloc):** \* ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် \* ဝါသဝ် (Warsaw Pact) \* ဍုင်မဟာမိတ် ကောန်မြူနေတ် တအ် |
| က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leaders) |
| Truman, JFK, Nixon, Reagan, Bush (US) | Stalin, Khrushchev, Brezhnev, Gorbachev (USSR) |

## ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview)

ပၞာန်လၜိုဟ် ဟီုဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မနွံကဵု ပရေင်ဓဝိင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ဍုင်အဝဵုဇၞော် သီုၜါဏအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မဟာမိတ် မွဲစွံ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) ရ။ ဆဂး ပၞာန်တုဲဒှ်အာမ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။
အမေရိကာန် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး (Capitalism) ရ။ တုဲ သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ ကောန်မြူနေတ် (Communism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓလီုလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် ဂၠးတိပိုယ် နဒဒှ် ၜါလပါ် လုကဴ ပွိုင် ၄ ဒशक ပြင်ရ။

## ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်တမ်မူလ (Background and Origins)

ဟိုတ်တမ်မူလ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ကောံဓရီု ယာလ်တာ (Yalta Conference) ကေုာံ ကောံဓရီု ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Conference) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။
ပ္ဍဲကောံဓရီုတအ်ဏအ်၊ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မဟာမိတ် ပိတၠ မတွဟ်ဂး ဖရင်ကလိန် ရုစဗဲ့ (US), ဝင်သတန် ချာချဳ (UK) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (USSR) တအ် သဳကၠဳ ပရူ ဗီုလဵု ဂွံ ပါ်ပရအ် ဂျာမနဳ ကေုာံ ယူရဝ် ဗမံက် ကြဴနူ ပၞာန် ရ။ သတာလိန် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုင်သ္ကေံတဲ ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် (ဗီုကဵု ပဝ်လာန်၊ ဟာန်ဂေရဳ) သွက်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲစဵုဒၞါ (Buffer zone) ဟိုတ်နူ သဵုဗိယေတ် ဒးဒုင် ဗတိုက်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဆဂး အမေရိကာန် ကဵု ဗြိတိန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် မိက်ဂွံ တက်လှဲ ပရေင်အုပ်ဓလီု ကောန်မြူနေတ် အလုံဂၠးတိရ။

## ၃။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ယူရဝ် ကေုာံ ကလာင်ပသဲ (Division of Europe and Iron Curtain)

ပရူ ဝင် ပၞာန်လၜိုဟ် ပ္ဍဲ YouTube

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆၊ ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် ချာချဳ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ "ကလာင်ပသဲ (Iron Curtain)" မွဲ စှ်ေကၠုင် ပါ်ကရေက်လဝ် တိုက်ယူရဝ် ရ။ လပါ်ဗမံက် ကလာင်ပသဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒးဒုင် အုပ်ဓလီု နကဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး မဒ္ဂေတ်ဗက် အမေရိကာန် ရ။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞါ ပရေင်တက်လှဲ ကောန်မြူနေတ်ဂှ်၊ အမေရိကာန် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မတွဟ်ဂး-

* **သၞောတ်ဝ် ထရူးမာန် (Truman Doctrine - 1947):** ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ကေုာံ ပၞာန် ကု ဍုင် မဒးဒုင် ဘပဠ နကဵု ကောန်မြူနေတ် (ဗီုကဵု ဂရိတ် ကဵု တူရကဳ)။
* **အစဳအစောန် မာရှယ် (Marshall Plan - 1948):** ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ဘဳလဳယျေန် ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ယူရဝ် ပလိုတ်။

ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဍုင်ဘာလိန် (Berlin Blockade) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ အမေရိကာန်တအ် ဒးပလံင် စၞစ နကဵု က္ၜင်ကျာ (Berlin Airlift) ရ။

## ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ကေုာံ အာကာသ (Arms Race and Space Race)

ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကွတ်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ရ။

* **ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):** အမေရိကာန် ကၠောန်ပတိတ် ဗုံးအက်တမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉၄၅။ သဵုဗိယေတ် စမ်ၜတ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ၁၉၄၉။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သီုၜါလပါ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကၠောန်ပတိတ် လွဟ်နျူကလဳယျာ (Hydrogen bombs) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် သဘဴဓဝ် **MAD** (Mutually Assured Destruction - ပရေင်ပလီုပလာ် သီုၜါလပါ်) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ မွဲလပါ် စပန်မ္ဂး သီုၜါလပါ် သ္ဒးလီုလာ် သီုဖအိုတ်ရ။
* **ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ (Space Race):** ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇၊ သဵုဗိယေတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု "Sputnik" အာ ဂြိုဟ်အာကာသ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ပလံင် မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Yuri Gagarin) ရ။ အမေရိကာန် လေဝ် တွဵုတက် ပြိုင်ပ္ကာန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် အမေရိကာန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု အစဳအစောန် Apollo 11 ရ။

## ၅။ ပၞာန်စၞး ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Proxy Wars and Major Conflicts)

ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ လွဟ်နျူကလဳယျာ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံဗတိုက် ရေင်သကအ် တပ်တပ်ရ။ ညးတအ် ဗတိုက်လဝ် နကဵု "ပၞာန်စၞး (Proxy Wars)" ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တတိယ ဂမၠိုင်ရ-

ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်| ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict) | သၞာံ ကတဵုဒှ် | လပါ် အမေရိကာန် (US Backed) | လပါ် သဵုဗိယေတ် (USSR Backed) | သွဟ် (Result) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **ပၞာန် ကိုရီးယား** | ၁၉၅၀ – ၁၉၅၃ | ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ (South Korea) | ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ (North Korea) ကဵု ကြုက် | ပါ်ကရေက် ဍုင် နကဵု ပယျဵု 38th Parallel စဵုကဵု လၟုဟ်။ |
| **ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်** | ၁၉၅၅ – ၁၉၇၅ | ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ | ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (Viet Cong) | အမေရိကာန် ဒုင်ကျ၊ ဗဳယေတ်နာမ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ကောန်မြူနေတ်။ |
| **ပၞာန် အာဖဂါန်** | ၁၉၇၉ – ၁၉၈၉ | ညးပုန်ကဝ် (Mujahideen) | အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ကဵု ဒပ်သဵုဗိယေတ် | သဵုဗိယေတ် ဒုင်ကျ၊ ဒးဆုတ်တိတ် နူ အာဖဂါန်။ |

ပၞာန်တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

## ၆။ ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား (Cuban Missile Crisis)

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ အမေရိကာန် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် စွံလဝ် မဳသိုင် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲကဵု တကအ် ကျူးဘား (Cuba) မနွံ ဗဒါဲ ဍုင်အမေရိကာန် ရ။
သမ္မတ အမေရိကာန် John F. Kennedy ကၟာတ်လဒဵု ဍာ်တိုက် လ္တူ ကျူးဘား တုဲ အာတ်မိက် ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် တအ်ဂှ်ရ။ လုကဴ ပွိုင် ၁၃ တ္ၚဲ ဂှ် အလုံဂၠးတိ ဖေက်ဂၟံက် ဒဒှ်ရ ပၞာန်နျူကလဳယျာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်ရောင်။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သဵုဗိယေတ် Nikita Khrushchev ဒုင်တုပ်စိုတ် ဖျေဟ်မဳသိုင် တုဲ အမေရိကာန် လေဝ် ဒုင်ကတိ ဒဒှ်ရ ဟွံဗတိုက် ကျူးဘား ကေုာံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် ဇကု နူ ဍုင်တူရကဳ ရ။

## ၇။ ဒဳတန့် ကေုာံ ပရေင်လလံစိုတ် (Détente and Temporary Peace)

ကြဴနူ ပြသၞာ ကျူးဘား တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် သီုၜါလပါ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လလံစိုတ် မကော်စ "ဒဳတန့် (Détente)" ရ။

* ညးတအ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖအောန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဗီုကဵု SALT I (Strategic Arms Limitation Talks)။
* သမ္မတ အမေရိကာန် Richard Nixon အာဝေင် ဍုင်ကြုက် (မဒှ် ဍုင်ကောန်မြူနေတ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ တုဲ ပံက်လဝ် အဆက်အစပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိ။
* ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗိယေတ် ခိုဟ်တိုန် ညိည ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ်ရ။

## ၈။ ပၞာန် အာဖဂါန် ကေုာံ ကၞောတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Soviet-Afghan War and Late Cold War)

ပရေင် ဒဳတန့် ဂှ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ကာလ သဵုဗိယေတ် လုပ်ဗတိုက် ဍုင် အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ အမေရိကာန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်တက်လှဲ အဝဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကဵု လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံညးပုန်ကဝ် Mujahideen တအ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကလေင် သဵုဗိယေတ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ သမ္မတ အမေရိကာန် Ronald Reagan တိုန်ကၠုင်တုဲ၊ ညး ကလေင် ကဵုဒြဟတ် လပါ် ပရေင်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် (ဥပမာ အစဳအစောန် Star Wars - SDI) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး သဵုဗိယေတ် မကော်စ "အေန်ပါယာ သရာံပါပ် (Evil Empire)" ရ။

## ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကောန်မြူနေတ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန် (Collapse of Communism and Fall of Berlin Wall)

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅၊ Mikhail Gorbachev ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တၟိ ပ္ဍဲ သဵုဗိယေတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပလေဝ်ပလေတ် တၟိ ၜါ သာ်-

1. **Glasnost (ပရေင်ပံက်တြင်):** ကဵု အခေါင် ဗၠးၜး ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
2. **Perestroika (ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်):** ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကု သၞောတ်ဝ် သွံရာန်။

ဆဂး ပရေင်ပံက်တြင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓလီု သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက် ပရေင်ဗၠးၜး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉၊ ၁၉၈၉ ဂှ် **ကၟာင်ဘာလိန် (Berlin Wall)** မဒှ် သင်္ကေတ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် သရိုဟ်လီုလာ်အာ ရ။

## ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ (Conclusion and Global Legacy)

ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂှ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ နဒဒှ် ဍုင် ဗၠးၜး ၁၅ ဍုင် (ဗီုကဵု ရုရှာ၊ ယူကရေန်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်လၜိုဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
**သြဇာ ကေုာံ အမံက် (Legacy): အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ညးမွဲဓဝ် (Sole superpower) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
* ဍုင် ယူရဝ် ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ NATO ကေုာံ သမဂ္ဂ ယူရဝ် (EU)။
* ကွတ်ပညာ မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ် (ဗီုကဵု အေန်တာနဲ Internet ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ Satellites) တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ်။
* ၜိုန်ရ ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဒေသလ္ၚဵု (ဗီုကဵု ကိုရီးယား) တအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ။

* ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ
* ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်
* NATO
* ကၟာင်ဘာလိန်
* ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်

* Gaddis, J. L. (2005). *The Cold War: A New History*. Penguin Press.
* Westad, O. A. (2005). *The Global Cold War*. Cambridge University Press.
* Zubok, V. M. (2007). *A Failed Empire*. University of North Carolina Press.

* The Cold War International History Project (Woodrow Wilson Center)
* Cold War Documents Archived ၂၀၁၆-၀၃-၁၂ at the Wayback Machine (US National Archives)