# သမုဒ္ဒရာဗေဒ

သမုဒ္ဒရာဗေဒ
(Oceanography)| [[File:{|frameless]] |

## ၁။ နိဒါန် (Introduction)

**သမုဒ္ဒရာဗေဒ** (အင်္ဂလိက်: *Oceanography* ဟွံသေင်မ္ဂး *Oceanology*) ဝွံ ဒှ်ပညာသိပ္ပံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူဘာသာဂရိတ်တြေံ *"okeanos"* (သမုဒ္ဒရာ) ကေုာံ *"graphe"* (ပွမချူ/ပွမစၟတ်သမ္တီ) ရ။ ယေန်နူ ၇၀% အခေါင်ဗ္ဗေင်ဂၠးကဝ်ဝွံ ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ်နကဵုဍာ်သမုဒ္ဒရာတုဲ သမုဒ္ဒရာဗေဒဝွံ ဒှ်ပညာသဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ်တိုန် ပရူသၞောတ်ဂေဟဗေဒ၊ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်အာကၠုင်ကျာ-ဍာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲသဘာဝအလုံဂၠးကဝ်ရ။ ပညာဏအ် ပံင်ပကောံလဝ်နကဵု သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ရုပ်၊ ဓါတု၊ ဘူမိဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ်ရ။

## ၂။ သာခါအဓိက ၄ သာခါ (Four Main Branches of Oceanography)

သမုဒ္ဒရာဗေဒ ပါ်ခြာလဝ်နကဵု သာခါအဓိက ၄ သာခါ မဆက်စပ်မံင်ရေင်သကအ်:

### ၂.၁ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ရုပ် (Physical Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လက်သဏ်ရုပ် ကေုာံ ဒြဟတ်အပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာ မပ္တံကဵု:

* **ကရုင်ဍာ် (Ocean Currents):** ပွမအာကၠုင်ဍာ် လ္တူဗ္ဗေင် ကေုာံ အပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာ (ဥပမာ Gulf Stream)။
* **လပှ် ကေုာံ ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ (Waves and Tides):** ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓတ်တံင်ကရက်နူဂိတု-တ္ၚဲ မဗဒှ်ကဵု လပှ်ဍာ်။
* **အဆက်အစပ် ကုအကာသ (Ocean-Atmosphere Interaction):** ဗီုပြင်သမုဒ္ဒရာမကောပ်ဂရင် ကေုာံ စတြးဒြဟတ်က္တဴ ကုကျာ လ္တူအကာသ။

### ၂.၂ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ဓါတု (Chemical Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတုဗေဒဍာ် ကေုာံ ဓါတ်မာန်အပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာ:

* **ဂလိုင်ဓါတ်ၜဵု (Salinity):** ပွမတိုင်ခြာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ်ဓါတ်ၜဵု ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ။
* **သၞောတ်ကာဗောန် (Carbon Cycle):** ဗီုပြင်သမုဒ္ဒရာမကုတ်ကေတ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒါင်အံက်သာတ် (CO₂) နူကျာ မရီုဗင်ဖဍိုန်ထောံ ပြဿနာက္တဴတိုန်ဂၠးကဝ်။
* **ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ပရေင်ကုပကဝ်:** ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတ်အိက်ခမိဟ် ကေုာံ ဓါတ်ပလာသတိစ် မလုပ်စိုပ်အပ္ဍဲၜဳ။

### ၂.၃ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ဘူမိ (Geological Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဏ္ဌာန်တိ ကေုာံ ဘူမိဗေဒသၟဝ်သမုဒ္ဒရာ:

* **ဗ္ဗေင်တိသၟဝ်ၜဳ (Ocean Floor Topography):** ပွမလ္ၚတ်ဒဵုသၟဝ်ၜဳ၊ ကရံင်ၜဳ (Ocean trenches) ကေုာံ ဒၞာဲတိကံက်။
* **Plate Tectonics:** ပွမပြံင်လှာဲ တိကလောံသၟဝ်ၜဳ မဗဒှ်ကဵု ကံက်တိမြေင် ကေုာံ လပှ်ဗုဲ (Tsunami)။
* **အနည်သေအ် (Marine Sediments):** ပွမလ္ၚတ်တိဆေအ် သၟဝ်ၜဳ သွက်ဂွံကၠိုဟ်ဝင်ရာသဳဥတု ခေတ်တြေံ။

### ၂.၄ သမုဒ္ဒရာဗေဒလ္ပါ်ဇဳဝ (Biological Oceanography)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် သတ္တံအပ္ဍဲဍာ်:

* **မှောဝ်ၜဳ (Phytoplankton):** တၞံဆုခဍောတ်တ် မက္တဵုဗဒှ် ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ် စၞစ သွက်သတ္တံၜဳ။
* **ဂေဟသၞောတ် ဇြဟတ်ဍာ်နာနာ:** ပွမလ္ၚတ် ဇြဟတ်ဂျိုင်တန်တဴ နူပြင်ၜဳ စိုပ်ၜဳဇှော် ကေုာံ ဒၞာဲသၟဝ်ၜဳဒမၠု (Deep sea)။

## ၃။ ဝင် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ပ္ဍဲခေတ်တြေံ၊ ပရေင်အာကၠုင်သမုဒ္ဒရာ စကာဆ သွက်ပရေင်ကူသာန်သွံရာံ ကေုာံ ပၞာန် (ဥပမာ ဂကူဖိုနဳရှေန်၊ ဂကူပိုလဳနဳရှေန်)။

* **Challenger Expedition (၁၈၇၂–၁၈၇၆):** ဒှ်တရဴသိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစက္ကူကၠုင် သမုဒ္ဒရာဗေဒ ခေတ်လၟုဟ်။ သၞဝ်ပၞာန် HMS Challenger လ္ၚတ်ကေတ် လၟိဟ်ဂလိုင်ဍာ်၊ ဓါတ်က္တဴ၊ ကေုာံ ဆဵုကေတ် ဂကူသတ္တံတသေအ် ၄,၇၀၀ ပြင်။
* **ခေတ်လၟုဟ်:** ကြဴနူပၞာန်ဂၠးကဝ်အလန် ၂၊ နဲကဲ "သောနာ" (Sonar) ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ဗဒှ်ကဵုအခေါင်ခၞံဗဒှ် သၞေအ်သၞောဝ်သၟဝ်ၜဳ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ်။ လၟုဟ်စကာသီု ဂြိုဟ်တု (Satellites) ကေုာံ စက်ရုပ်သၟဝ်ၜဳ (ROVs) သွက်ဂွံထိင်ဒဝ်ဒေတာ။

## ၄။ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Research Methods and Instruments)

အစာသမုဒ္ဒရာဗေဒတအ် စကာနဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ ကိရိယာ သၠုင်သၠုင်မပ္တံကဵု:

* **Sonar (Sound Navigation and Ranging):** စကာလပှ်ရမ္သာင် သွက်ဂွံတိုင်ခြာ ကဆံင်ဇှော် ကေုာံ သဏ္ဌာန်သၟဝ်ၜဳ။
* **CTD Profiler:** ကိရိယာတိုင်ခြာ Conductivity (ဂလိုင်ဓါတ်ၜဵု)၊ Temperature (ဓါတ်က္တဴ)၊ ကေုာံ Depth (ကဆံင်ဇှော်)။
* **Satellites (Remote Sensing):** စကာဂြိုဟ်တု သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဓါတ်က္တဴဗ္ဗေင်ဍာ်ၜဳ (SST)၊ အလံင်ကရုင်ကျာ ကေုာံ ကဆံင်သၠုင်ဍာ်ၜဳ။

## ၅။ သၟဟ် ပွဳပွံင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Environmental and Climate Importance)

သမုဒ္ဒရာဝွံ ဒှ် "စက်ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတုဂၠးကဝ်" (Global Climate Regulator) ရ။

* **ပွမကုတ်ကေတ်ဓါတ်က္တဴ:** သမုဒ္ဒရာ ကုတ်ကေတ် ဓါတ်က္တဴလောန်ၜေတ် နူအကာသ ၉၀% ပြင်ရ။ ယဝ်ရဟွံမံင်သမုဒ္ဒရာမ္ဂး တိပိုဲက္တဴလောန်တုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂျိုင်တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။
* **Ocean Acidification:** ဟိုတ်နူကောန်မၞိဟ်တအ် ပ္တိတ်ကာဗောန်ဒါင်အံက်သာတ် ဂၠိုင်လောန်၊ သမုဒ္ဒရာကုတ်ကေတ်ဂၠိုင်တုဲ ဍာ်ၜဳဒှ်အက်သိဒ် (Acid) သၠုင်တိုန်။ ဏအ်ဗဒှ်ကဵု အန္တရာယ်ဇၞော် ကုကရံင်ဇြဟတ်ဂျိုင် (Coral reefs) ကေုာံ သတ္တံခရံင်ဂမၠိုင်ရ။

## ၆။ တင်ကောပ်ဂရင် (Conclusion)

သမုဒ္ဒရာဗေဒဝွံ ဒှ်ပညာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆက်စပ်မံင်ကဵု အနာဂတ်ဂၠးကဝ်ရ။ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ်တိုန် ပရူသမုဒ္ဒရာ ရီုဗင်ကဵုကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် အပြံင်အလှာဲရာသဳဥတု၊ စဵုကၞာတ်ပြဿနာပွဳပွံင်၊ ကေုာံ စကာအာဲကၟာဲသဘာဝ သၟဝ်ၜဳ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ် ကေုာံ တန်တဴအာ ဗွဲမလံလရ။

## နိဿဲ (References)

* Garrison, T. (2016). *Oceanography: An Invitation to Marine Science* (9th ed.). Cengage Learning.
* Pinet, P. R. (2014). *Invitation to Oceanography*. Jones & Bartlett Publishers.
* Thurman, H. V., & Trujillo, A. P. (2004). *Introductory Oceanography*. Prentice Hall.