# မာဒါဂါသကာ

| တွဵုရးကၟိန်ဍုင် မာဒါဂါသကာ Repoblikan'i Madagasikara (မာလာဂါသဳ) République de Madagascar (ပြင်သေတ်) |
| --- |
|
အလာံ

တဆိပ်

 |
| **ဂမြဴ:**"Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana" ("ဆာန်, ဍုင်မိတိမ, ပရေင်ဇၞော်မောဝ်") |
| **ဒွက်ဍုင်:**Ry Tanindrazanay malala ô! (အဵု ဍုင်မိတိမ ဆာန် ပိုယ်!) |
|  |
| ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် | အာန်တာနာနာရဳဗဝ် (Antananarivo) ﻿ / ﻿ |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ဘာသာ မာလာဂါသဳ ဘာသာ ပြင်သေတ် |
| ဂကူ | ၁၈ ဂကောံ (ဥပမာ - Merina, Betsimisaraka) |
| ကွေတ်ဘာသာ | ခရေတ်ယာန် (85%) အခိုက်တြေံ (15%) |
| Demonym | မာလာဂါသဳ (Malagasy) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်ဝ် သမ္မတ-ကဝက် ကၟိန်ဍုင် (Unitary semi-presidential republic) |
| • သမ္မတ | အာန်ဒရဳ ရာဂျဝ်လဳနာ |
| • ဝန်ဇၞော် | ခရေတ်ယှာန် အေန်သေ |
| ဒတန်သၞောဝ် | အသေမ်ဗလဳ ကောန်ဂကူ ကေုာံ သေနိတ် |
| ဍုင်သၠးပွး |
| • နူ ပြင်သေတ် | ၂၆ ဂျောန် ၁၉၆၀ |
| မပိုင်ပြဳလဝ် |
| • သီုဖအိုတ် |  (ကဆံင်: 46th) |
| လၟိဟ်မၞိဟ် |
| • တၟော် | ၃၀,၃၀၀,၀၀၀ (ဆိင်ဆ ၂၀၂၄) |
| • ကလောတ် |  |
| GDP (PPP) | ၂၀၂၃ တၟော် |
| • သီုဖအိုတ် | $56.754 ဗဳလဳယာန် |
| • Per capita | $1,906 |
| HDI (2021) | 0.501 သဝ် · {{{ကဆံင်\_HDI}}} |
| လှုဲ | Ariary (MGA) |
| ဇြောမ်အခိင် | EAT (UTC+3) |
| ကုဒ်ဂၞန်ဖုန် | +261 |
| Internet TLD | .mg |

**မာဒါဂါသကာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Madagascar* /ˌmædəˈɡæskər/)၊ ယၟုအလဵုအသဳမ္ဂး **တွဵုရးကၟိန်ဍုင် မာဒါဂါသကာ** (Republic of Madagascar) ဂှ် ဒှ် ဍုင်တကအ် မနွံ ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် အိန္ဒိယ တုဲ နွံ ဗဒါဲ ဇိုင်ပြင်သြင် အာဖရိက အဂၞဲ ရ။ တကအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် တကအ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာန်တာနာနာရဳဗဝ် (Antananarivo) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠတိတြေံ ကာလ တိုက်ဇၞော် ဂေါန်ဒွာနာ (Gondwana) ထကးပြးအာဂှ် တကအ် မာဒါဂါသကာ ဏအ် ပါ်တိတ် နူ တိုက် အာဖရိက ကေုာံ တိုက် အိန္ဒိယ တုဲ၊ သတ်ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံဆု ပ္ဍဲ တကအ်ဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု ဒၞာဲတၞဟ်တအ် ရ။

## ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology)

ယၟု "မာဒါဂါသကာ" ဂှ် ဟွံသေင် တမ်မူလ နူကဵု ညးဒေသတအ် ရ။ ညးဒေသတအ် ကော် ဍုင်ညးတအ် "မာဒါဂါသဳကာရာ" (Madagasikara) တုဲ ကော် ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် "မာလာဂါသဳ" (Malagasy) ရ။ ယၟု "Madagascar" ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ တၠတရဴ မာကဝ် ပဝ်လဝ် (Marco Polo) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ရ။ ညး ဗၠေတ်အာ ယၟု ဍုင် မဝ်ဂါဒဳယှူ (Mogadishu) ပ္ဍဲ သဝ်မာလဳ တုဲ ချူစုတ်လဝ် "Madageiscar" ရ။ ကြဴနူဂှ် သၟာတရဴ ဥရောပ တအ် ဆက်စကာအာ ယၟုဏအ် လ္တူ မြေပုံ ဂၠးတိ ရ။

## ၂။ ဝင် (History)

### စှ်ေတန်တဴ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ် (Early Settlement and Kingdoms)

မာဒါဂါသကာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မၞိဟ်စိုပ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လ္ၚတ်ရံင် သုတေသန DNA မ္ဂး၊ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞိဟ်မစိုပ်တန်တဴ ပ္ဍဲ တကအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဂကူ သြသတြဝ်နဳယှာန် (Austronesian peoples) မကၠုင် နူ ဍုင် အေန်ဒဝ်နဳယှာ (ဗွဲတၟေင် နူ တကအ် ဘော်နဳယဝ်) ပ္ဍဲ အခိင် လဒေါဝ် သၞာံလ္ၚီ ပထမ (ၜိုတ် ၃၅၀ - ၅၅၀ အေဒဳ) ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜိုတ် ၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ မၞိဟ်ပြံင်လုပ် နူကဵု ဂကူ ဗာန်တူ (Bantu) မကၠုင် နူ အာဖရိက ဗၟံက် တအ် စိုပ်ကၠုင် ရ။
ပ္ဍဲ လပါ်စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ဨကရာဇ် ရာဒါမာ ပထမ (Radama I) နူကဵု ဂကူ မေရဳနာ (Merina) ပံင်ကောံ ဒေသ တကအ် မဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဍုင်ဨကရာဇ် မာဒါဂါသကာ (Kingdom of Madagascar) ရ။ ညးတအ် ပံင်အာ ကု အေင်ဂလိက် တုဲ လွဳစ ကွတ်ပညာ ဥရောပ ရ။

### ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (French Colonization and Independence)

ဨကရာဇ်ဗြဴ ရာနာဗာလဝ်နာ တတိယ (Ranavalona III) မဒှ် ဨကရာဇ် လက္ကရဴအိုတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင်သီ နကဵု ပြင်သေတ်။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် ပၞာန်ပြင်သေတ် လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဨကရာဇ် ဏအ် တုဲ ဖျေဟ် ဨကရာဇ်ဗြဴ ရာနာဗာလဝ်နာ တတိယ (Ranavalona III) တုဲ ဍုင်ဏအ် ဒှ်အာ ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ပြင်သေတ် ခၞံဗဒှ် တြပ်တိ၊ ဘာဘာသာ ပြင်သေတ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဇမၞော် ရ။
ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ၊ ပရေင်ချဳဒရိုင် သွက် ဍုင်သၠးပွး ဇၞော်မောဝ်တိုန် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မာလာဂါသဳ (Malagasy Uprising) ရ။ အဆုံးစောန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ ဂျောန် ၁၉၆၀ ဂှ် မာဒါဂါသကာ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် နူကဵု ပြင်သေတ် ရ။

## ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတုရာသဳ (Geography and Climate)

မာဒါဂါသကာ ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် အိန္ဒိယ တုဲ ပါ်ခြာ လဝ် နူ တိုက် အာဖရိက နကဵု ပြင်ၜဳ မဝ်ဇမ်ဗေက် (Mozambique Channel) ရ။ သီုဖအိုတ် ဇမၞော် ဧရိယာ တိဍာ် ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံ ၅၉၂,၇၉၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဒှ် ဍုင်တကအ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကြဴနူ အေန်ဒဝ်နဳယှာ) ရ။

တိဍာ် ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒေသ အဓိက ရ-

* **ဒဵုလဒေါဝ် (Central Highlands):** ဒၞာဲတိသၠုင် မနွံ လဒေါဝ် တကအ်၊ ဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒၞာဲတဵုလွဳ သြောအ် အဓိက။
* **ပြင်သြင် ဗၟံက် (East Coast):** ဂြိုပ်ဗြဲ ဂမ္တဴ နွံတုဲ ဒးဒုင် ကျာလပှ်စိင် (Cyclones) လၟိုန် ရ။
* **ဒေသ ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ (West and South):** ဒှ် ဒေသ ကှ်ကှ် ကေုာံ တိဗတဳ ဂၠိုင် ရ။

ဒဵု သၠုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု မာရဝ်မဝ်ကဝ်တြဝ် (Maromokotro) မနွံ ဇမၠိင် 2,876 မဳတာ ရ။ ဥတုရာသဳ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဥတု ဂမ္တဴ မဆေင်ကဵု မှာသၟိတ် ร။

## ၄။ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူ (Biodiversity and Environment)

ကၞုဲ လဳမာ (Lemur) မဒှ် သတ် မနွံဆ ပ္ဍဲ မာဒါဂါသကာ မွဲဓဝ်။
မာဒါဂါသကာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဇဳဝစုံလင် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ (Biodiversity hotspot) ကေုာံ ဒှ် ဍုင် ဇဳဝစုံလင် မဇၞော်အိုတ် (Megadiverse countries) ၁၇ ဍုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ တကအ်ဏအ် ပါ်တိတ် နူ တိုက်တၞဟ် လံလောန်တုဲ၊ သတ်ဂြိုပ် မနွံ ပ္ဍဲ တကအ်ဏအ် လ္တူ ၉၀% ဂှ် ဒှ် သတ် မနွံဆ ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် မွဲဓဝ် (Endemic species) ရ။

သတ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် **ကၞုဲ လဳမာ** (Lemur) သီုဖအိုတ် နွံ လ္တူ ၁၀၀ ဂကူ ရ။ တၞံဆု မပြာကတ်ဂှ် ဒှ် တၞံဗဴဗပ် (Baobab) - ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နွံ ၈ ဂကူ ဂှ် ၆ ဂကူ ဂှ် နွံဆ ပ္ဍဲ မာဒါဂါသကာ ရ။
ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး သဘာဝ ပွဳပွူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပွမဗာ်ဆု၊ ပွမစံင်ဂြိုပ် တုဲ တဵုလွဳ (Slash-and-burn agriculture) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတုရာသဳ ရ။

## ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government)

မာဒါဂါသကာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် သမ္မတ-ကဝက် (Semi-presidential republic) ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် တုဲ ညး ရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ရ။ သမ္မတ လၟုဟ် ဂှ် ယၟု အာန်ဒရဳ ရာဂျဝ်လဳနာ (Andry Rajoelina) ရ။
အသေမ်ဗလဳ ကောန်ဂကူ ညးတအ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါ - စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (National Assembly) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် သၠုင် (Senate) ရ။ ဍုင်ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဍုင် အာဖရိက (African Union) ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ မာဒါဂါသကာ ဂှ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် လၟိုန် တုဲ ကေင်ကတဵုဒှ် လဝ် ပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ရ။

## ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)

ကုလသမဂ္ဂ တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် မာဒါဂါသကာ နဒဒှ် ဍုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဝ်အိုတ် (Least developed country - LDC) မွဲ ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။

* **ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):** ဍုင်ဏအ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဗာနဳလာ (Vanilla) ကေုာံ လေညင် (Cloves) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သြောအ် ဂှ် ဒှ် စၞ အဓိက ရ။
* **သယံဇာတ (Mining):** ကပေါတ် မပတိတ် နူ တိ မပ္တံကဵု Ilmenite, Nickel ကေုာံ Cobalt တအ်ဂှ် ဒှ် လပါ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* **ပရေင်အာတရဴ (Tourism):** ဟိုတ်နူ နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် တၟေင်တုဲ Ecotourism (ပရေင်အာတရဴ သဘာဝ) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

ၜိုန်ရ နွံ သယံဇာတ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ညးဍုင်ကွာန် လ္တူ ၇၀% ဂှ် ဒးမံင်ဒၟံင် သၟဝ် ပၞောတ် ဒိုက်ဂတ် (Poverty line) ရ။

## ၇။ စရင်အင်းမၞိဟ် (Demographics)

လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ် ညးတအ် ဆိင်ဆလဝ် ဒဒှ်ရ နွံ လ္တူ ၃၀ ပြကောဋိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (62.8%) ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ကွာန် ရ။

ဂကောံ ဂကူ အဓိက ပ္ဍဲ မာဒါဂါသကာ| ယၟု ဂကူ (Ethnic Group) | ဒေသ မပဒတဴ | % ဆိင်ဆ |
| --- | --- | --- |
| မေရဳနာ (Merina) | ဒဵုလဒေါဝ် (Central Highlands) | 26% |
| ဗေတ်သဳမဳသာရာကာ (Betsimisaraka) | ပြင်သြင် ဗၟံက် (East Coast) | 15% |
| ဗေတ်သဳလဳယဝ် (Betsileo) | ဒဵုလဒေါဝ် သၠုင်ကျာ | 12% |
| တူမဳဟာတဳ (Tsimihety) | ဍုင်သၟဝ်ကျာ | 7% |

## ၈။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Languages and Religion)

### အရေဝ်ဘာသာ (Languages)

အရေဝ်ဘာသာ အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ မာလာဂါသဳ (Malagasy) ကေုာံ ဘာသာ ပြင်သေတ် (French) ရ။ ဘာသာ မာလာဂါသဳ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် သြသတြဝ်နဳယှာန် (Austronesian language family) တုဲ တုပ်ဒၟံင် ကု အရေဝ် ဘာသာ Ma'anyan မဟီု ပ္ဍဲ တကအ် ဘော်နဳယဝ် (Borneo) ရ။

### ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Religion)

ဘာသာ မလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Catholic ကေုာံ Protestant) တုဲ ၜိုတ် ၈၅% နွံ ရ။ သီုကဵု မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ အခိုက်တြေံ (Traditional faiths) လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုရ။ အခိုက်တြေံ ညးတအ်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ "Zanahary" (ကျာ်သမ္ဗန်) ကေုာံ ရိုသေဟ် မၞိဟ်မစုတိအာတအ် (Ancestors) ရ။ ပွဲသဘင် "Famadihana" မဒှ် ပွဲမကလေင် ဒက် ဇုတ် မၞိဟ်ချိုတ်တအ် နကဵု ယာတ်တၟိ ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် အဓိက မွဲ ရ။

## ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture)

ယေန်သၞာင် မာလာဂါသဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ အာဖရိက၊ အာရှ၊ ကေုာံ ဥရောပ ရ။

* **အနုသုခုမ ကေုာံ ဒွက် (Arts and Music):** ဒွက် "Salegy" မဒှ် ဒွက် လှေ် ပ္ဍဲ ပြင်သြင် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်။ သီုကဵု နွံ ပွဲပျးဇာတ် အခိုက်တြေံ ညးကော် "Hiragasy" မွဲ ရ။
* **စၞစ (Cuisine):** စၞ အဓိက ဂှ် ဒှ် သြောအ် (Vary) ရ။ ညးတအ် စ ပုင် ကု သွနာနာ (Laoka) မပ္တံကဵု သွဖျုန်၊ သွက တအ် ရ။
* **ဝေင်ဒြဟတ် (Sports):** ပွဲ ဝေင် ရက်ဗဳ (Rugby) ဂှ် ဒှ် ပွဲ ဒြဟတ် အဓိက ဍုင် ရ။ ပွဲ လက်ဝှေ့ အခိုက်တြေံ "Moraingy" ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်ဒးစိုတ် ဂၠိုင် ရ။

## ၁၀။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Health)

ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ မာဒါဂါသကာ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လ္တူ သၞောတ်ဝ် ပြင်သေတ် ရ။ ကောန်ၚာ် တအ် သ္ဒး တိုန် ဘာ သဇိုင် ၅ သၞာံ။ တက္ကသိုလ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ် ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် အာန်တာနာနာရဳဗဝ် (University of Antananarivo) ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ဍုင်ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဇြိုတ် (Malaria)၊ ကေုာံ ပရေင် စၞအာဟာရ ဟွံပေင် (Malnutrition) တအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် တအ် ရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးကဝ် တအ် ဂစာန် ရီုဗင် ညံင်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အသိင် ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဒေသ ကွာန် တအ် ရ။

## နိဿဲဂမၠိုင် (References)

## ဆက်လ္ၚတ် (See also)

* အာန်တာနာနာရဳဗဝ်
* မာလာဂါသဳ
* မှာသၟိတ် အိန္ဒိယ
* ကၞုဲ လဳမာ