# သတဳဗေန် ဟံက်ကေန်

| သတဳဗေန် ဟံက်ကေန် Stephen Hawking |
| --- |
|  သတဳဗေန် ဟံက်ကေန် အခိင်ညး ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲနာသာ (NASA) |
| သၠးဂၠံဂဝ် | ၈ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၄၂ အံက်သဖို့ (Oxford)၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် |
| သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် / စုတိ | ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈ (အာယုက် ၇၆) ကိန်းဘရစ်ချ် (Cambridge)၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် |
| ကဏ္ဍ ပညာ | ရူပဗေဒ သဘဴဓရ် ကေုာံ ပညာစကြဝဠာ (Cosmology) |
| လညာတ် ပြာကတ်ဂမၠိုင် | ဓါတ်လျး ဟံက်ကေန် (Hawking radiation) သဘဴဓရ် ကသိုင်လမ္စံက် (Black hole thermodynamics) တဳအဝ်ရဳ ပွမတမ်စ (Singularity theorems) |
| လိက်အုပ် ပြာကတ် | *A Brief History of Time* (၁၉၈၈) |

**သတဳဗေန် ဝဳလဳယောမ် ဟံက်ကေန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Stephen William Hawking*; ၈ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၄၂ – ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ရူပဗေဒ သဘဴဓရ် ကေုာံ တၠပညာ စကြဝဠာ ဂကူအင်္ဂလိက် မပြာကတ် ကေုာံ မနွံကဵု ဓလေတ်စရာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ。 ညးဝွံ ဒှ်ညးမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ သောင်ကလးလဝ် သဘာဝ \*\*ကသိုင်လမ္စံက်\*\* (Black holes) ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် စကြဝဠာ နကဵု လညာတ် ကွမ်တမ် မက်ကဲနေတ် ကေုာံ တဳအဝ်ရဳ ဆက်စပ် ရ။

ၜိုန်ရ ညးဒးဒုင်စသိုင် ယဲဇြိုင်သကာတ် မပကဵု ညံင်ခန္ဓကာယ ချဳဒရာင် ဟွံဂွံ (ALS) ကီုလေဝ်၊ ညးဆက်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ကမၠောန်သုတေသန စဵုကဵု လအိတ်ဘဝညးရ။ လိက်အုပ်ညး မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ မနွံယၟု *A Brief History of Time* ဂှ် ဒှ်လိက်အုပ် သိပ္ပံ မသွံခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်တုဲ၊ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဓမ္မတာတအ် ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ပရူစကြဝဠာ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

## ဝင်ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပညာ

သတဳဗေန် ဟံက်ကေန် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ ပ္ဍဲဍုင် အံက်သဖို့ (Oxford)၊ ဍုင်အင်္ဂလာန်။ (ညးသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ မပေင် ၃၀၀ သၞာံ ကြဴနူ ဂယ်လဳလဳယဝ် ဂယ်လဳလဳ စုတိရ)။ ညးတိုန်ဘာ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ရူပဗေဒ တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ညးပြံင်အာ တက္ကသိုလ် ကိန်းဘရစ်ချ် (University of Cambridge) သွက်ဂွံ ဆက်ကတ်လ္ၚတ် ပညာစကြဝဠာ (Cosmology) ရ။

ပ္ဍဲအခိင် ညးအာယုက် ၂၁ သၞာံ (၁၉၆၃) ဂှ်၊ အစာဂဥုဲတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညး ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ယဲသရီုအာရီု (ALS - Amyotrophic lateral sclerosis) တုဲ ညးဆက်ဂျိုင်တန်တဴ ဆ ၂ သၞာံ ဓဝ်ရ သာ်ဝွံ ဟီုလဝ်ရ။ ဆဂး ယဲညးဂှ် ဇၞော်မောဝ်အာ သိုက်သိုက်တုဲ ညးဂျိုင်တန်တဴအာ လုကဴ မသုန်စှော်သၞာံ ပြင်င်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဒးစကာ ကွဳစက် ကေုာံ စက်ဟီုအရေဝ် (Speech-generating device) သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုညးတၞဟ်ရ။

## လညာတ် သိပ္ပံ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင်

**ဓါတ်လျး ဟံက်ကေန် (Hawking Radiation):**
ကိုပ်ကၠာတေံ တၠပညာတအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ကသိုင်လမ္စံက် (Black holes) ဂှ် ဇြောတ်ပၠုပ် အရာသီုဖအိုတ်တုဲ မုအရာမွဲလေဝ် တိတ်ဗၠး နူဍေံ ဟွံမာန်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ်၊ ဟံက်ကေန် စကာလဝ် လညာတ် ကွမ်တမ် မက်ကဲနေတ် တုဲ ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကသိုင်လမ္စံက်တအ်ဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ဓါတ်လျး (Radiation) သိုက်သိုက်တုဲ လက္ကရဴအိုတ် ဍေံတအ် ဍောတ်စှ်ေတုဲ ကၠေအ်ကၠက်အာ (Evaporate) မာန်ရ။

**ဖော်မူလာ အေန်ထရဝ်ပဳ ဗေက္ကေန်သတာင်-ဟံက်ကေန် (Bekenstein–Hawking Entropy):**
ဖော်မူလာဏအ်ဂှ် ဒှ်ဖော်မူလာ မပြာကတ်အိုတ် ညးတုဲ ဍေံ သောင်ကလးကဵု လၟိဟ် တင်ဂၞင် (Information) ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy, $S$) မနွံ ပ္ဍဲ ကသိုင်လမ္စံက် မွဲရ။
$$S = \frac{k\_B A c^3}{4 G \hbar}$$
ဖော်မူလာဏအ်ဂှ် ပံင်သၟဟ်ကဵု လညာတ် ဒြဟတ်ဓရောတ်တိ ($G$)၊ ကွမ်တမ် မက်ကဲနေတ် ($\hbar$)၊ တဳအဝ်ရဳ ဆက်စပ် ($c$)၊ ကေုာံ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ($k\_B$) အလုံသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု တွဟ်မွဲဓဝ်ရ။ တွဟ်ဏအ်ဂှ် ညးချူစၟတ်သမ္တီလဝ် လတူ တိုင်တၟအ် ဂိုဟ်ညးကီုရ။

**တဳအဝ်ရဳ ပွမတမ်စ (Singularity Theorems):**
ဟံက်ကေန် ကေုာံ ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်သ် (Roger Penrose) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ထ္ၜးသက်သဳ ဒဒှ်ရ အတိုင် တဳအဝ်ရဳ ဆက်စပ် အာင်သတာင် မ္ဂး စကြဝဠာပိုဲဏအ်ဂှ် သ္ဒးစကတဵုဒှ် နူကဵု တင်မွဲတင် မဍောတ်သောဲလောန် ကေုာံ မနွံကဵု ဓါတ်ကတဴ ကေုာံ လျိုင်ဒြပ် ဟွံမွဲကဵု အပိုဒ်အခြာ (Big Bang singularity) ရ။

## အာဲကၟာဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ

သတဳဗေန် ဟံက်ကေန် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန် (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဘရစ်ချ် လုကဴ (၃၀) သၞာံ၊ မဒှ် တာလျိုင် ညံင်ရဴ အာဲသဇက် နယူတန် မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကိုပ်ကၠာတေံရ။

ညးစုတိအာ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈ (မဒှ် တ္ၚဲ Pi Day ကေုာံ တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်)။ ဇွညးဂှ် ဒးဒုင် တိုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဝေတ်သမေန်သတာ (Westminster Abbey) ပ္ဍဲဍုင် လာန်ဒါန် ဗဒဲါ ဂိုဟ် အာဲသဇက် နယူတန် ကေုာံ ချာလ် ဒါဝင် ရ။

## ဆက်လ္ၚတ်

* ရူပဗေဒ သဘဴဓရ်
* ရူပဗေဒ
* အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်

## နိဿဲ

* Hawking, Stephen (1988). *A Brief History of Time*. Bantam Books.
* "Stephen Hawking", Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society.