Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# သမုဒ္ဒရာ

သမုဒ္ဒရာ
Ocean| တင်ဂၞင် သဇိုင် |
| --- |
| **ကဏ္ဍ အဓိက:** | ပထဝဳ (Geography)၊ သိပ္ပံ ဂၠးတိ |
| **လၟိဟ် သမုဒ္ဒရာ:** | ၅ သမုဒ္ဒရာ (အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂၠးတိ) |
| **မဇၞော်အိုတ်:** | သမုဒ္ဒရာ ပသိဖိတ် (Pacific Ocean) |
| **မဍောတ်အိုတ်:** | သမုဒ္ဒရာ အာတိတ် (Arctic Ocean) |
| **ဇမၞော် ဖျုန်ဍာ်:** | ၜိုတ် ၇၁% ရာခိုင်နှုန်း (အလုံဂၠးတိ) |

**သမုဒ္ဒရာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Ocean*) ဝွံ ဒှ် ဖျုန်ဍာ်ဖၞုင် (Saltwater) မဇၞော်လှဲလး ဗွဲမလောန် မဂြောပ်ဗဒန်လဝ် ဗွိုက်လတူ ဂၠးတိ ရ။ လတူ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဝွံ သမုဒ္ဒရာ တအ် ဂြောပ်ဗဒန်လဝ် ၜိုတ် ၇၁ ရာခိုင်နှုန်း တုဲ၊ ဍာ် မနွံ လတူ ဂၠးတိ အလုံအိုတ် ၉၇ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် ဍာ် နူကဵု သမုဒ္ဒရာ ဂမၠိုင် ရ။ သမုဒ္ဒရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ သတ္တဝါ တအ် ရ။

## စရင် သမုဒ္ဒရာ အဓိကဂမၠိုင် (The Five Oceans)

အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂကောံပထဝဳ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဖျုန်ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ဇၞော် မဆက်စပ်မံင် ရေင်သကအ် ဏအ်ဂှ် ပါ်ခြာ စၟတ်သမ္တီလဝ် သမုဒ္ဒရာ အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ-

1. **သမုဒ္ဒရာ ပသိဖိတ် (Pacific Ocean):** ဒှ် သမုဒ္ဒရာ မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ တိုက်အာရှ၊ တိုက်သြသတေလျ ကေုာံ တိုက်အမေရိက ဂမၠိုင် ရ။
2. **သမုဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တိတ် (Atlantic Ocean):** ဒှ် သမုဒ္ဒရာ မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။ ဍေံ ပါ်ခြာလဝ် တိုက်အမေရိက (သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ) နူကဵု တိုက်ဥရောပ ကဵု တိုက်အာဖရိက ရ။
3. **သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean):** ဒှ် သမုဒ္ဒရာ မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ ဍေံ နွံ လပါ် သၠုင်ကျာ တိုက်အာရှ တုဲ၊ ဂၠံင်ဍာ် သွက် ဍုင်ပိုဲမ္ဂး ဆက်စပ်မံင် ကု သမုဒ္ဒရာ ဏအ် ရ။
4. **သမုဒ္ဒရာ သၠုင်ကျာ / အန္တာတိက (Southern Ocean):** ဒှ် သမုဒ္ဒရာ မပွဳဗိုင်လဝ် တိုက်အန္တာတိက မနွံ လပါ် သၠုင်ကျာ အိုတ် ရ။
5. **သမုဒ္ဒရာ သၟဝ်ကျာ / အာတိတ် (Arctic Ocean):** ဒှ် သမုဒ္ဒရာ မဍောတ်အိုတ် ကေုာံ ဂံက်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေံ နွံ လပါ် ဝင်ရိုးစွန်း သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။

## အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Importance and Ecology)

သမုဒ္ဒရာ တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်တန်တဴ ဂၠးတိ နကဵု ဟိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* **ပွမထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု (Climate Regulation):** သမုဒ္ဒရာ ဂှ် ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ သၞိင်တ္ၚဲ တုဲ၊ နကဵု ဇၟောဝ်ဍာ် သမုဒ္ဒရာ (Ocean currents) ဂှ် တြးကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ သမုဒ္ဒရာ ဟွံမွဲမ္ဂး ဂၠးတိပိုဲဏအ် ဂမ္တဴလောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂံက်လောန် အာ မာန် ရ။
* **ပွမပတိတ် ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် (Oxygen Production):** ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် ပိုဲ မယီုမံင် လၟုဟ် ၜိုတ် ၅၀ က္ဍိုပ်ကၠံ ဂှ် ကၠုင်နူ တၞးဆု ဍာ် ကေုာံ ပလန်တန် (Phytoplankton) မနွံ ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ တအ် ရ။
* **သဘာဝ ဇဳဝဗေဒ (Biodiversity):** သမုဒ္ဒရာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန် သွက် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞးဆု မဂၠိုင် ကု ပြကောဋိကိုဋ် ရ။
* **ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ (Economy and Trade):** ၜိုတ် ၉၀ က္ဍိုပ်ကၠံ တွဵု ကပေါတ် သွံရာန် ဂၠးတိ ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ် နကဵု ဂၠံင်ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ရ။ သီုကဵု ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ကမၠောန် တမ္ၚာ ကေုာံ ကၠေင်စက် ကီု ရ။

## ဆက်လ္ၚတ်

* ဂၠးတိ (Earth)
* တိုက်ဂမၠိုင် (Continents)
* ပထဝဳ (Geography)
* ဍာ် (Water)
# ရူပဗေဒ

ရူပဗေဒ (Physics)| General information |
| --- |
| Field | သိပ္ပံသဘာဝ |
| Sub-disciplines | Classical mechanics, Thermodynamics, Quantum mechanics, Relativity |
| Key concepts | Matter, Energy, Force, Space-time |
| Study and teaching |
| Related subjects | သင်္ချာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ |

**ရူပဗေဒ** (အင်္ဂလိက်: *Physics*) ဝွံ ဒှ်ဘာသာသိပ္ပံ မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ် "ပွမလ္ၚတ်သဘာဝ" ရ။ တိုင်ပ္ကဴအဓိက ရူပဗေဒဂှ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် သဘဴဓရ်မချဳဒရာင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစက္ကဝါ ကေုာံ သၞောဝ်သဘာဝဂမၠိုင် မထိင်ဒဝ်လဝ် ဒြပ်ဝတ္ထုတအ်ရ။ ရူပဗေဒဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်နည်းပညာခေတ်တၟိအိုတ်သီုရ။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Core Branches)

### ၁. ရူပဗေဒတြေံ (Classical Physics)

ကဏ္ဍဏအ် လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠေပ် သဘဴဓရ်မညာတ်ကေတ်မာန် နကဵုမတ်:

* **Classical Mechanics:** လ္ၚတ်ပရူ ပွမချဳဒရာင် ကေုာံ ဒြဟတ် (Force) မထိင်ဒဝ်လဝ် ဝတ္ထုဂမၠိုင်။ (နဲကဲ အာဲဇက် နူတန်)။
* **Thermodynamics:** လ္ၚတ်ပရူ ဂမ္တဝ် (Heat) ကေုာံ ဒြဟတ်ပြံင်လှာဲ။
* **Electromagnetism:** လ္ၚတ်ပရူ ဓါတ်ဓာတ်လိပ် (Electricity) ကေုာံ ဓါတ်ပသဲ (Magnetism)။

[Image of Newton's laws of motion diagram]

### ၂. ရူပဗေဒခေတ်တၟိ (Modern Physics)

ကဏ္ဍဏအ် လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠေပ် သဘဴဓရ်မညာတ်ဟွံကေတ်မာန် နကဵုမတ်ဓမ္မတာ:

* **Quantum Mechanics:** လ္ၚတ်ပရူ အဏုမြူ (Atoms) ကေုာံ အစိတ်အပိုင်းအဏုမြူ (Subatomic particles) မနွံကဵုသဘဴဓရ် တၟေင်နူကဵုဝတ္ထုဇၞော်ဇၞော်ရ။
* **Relativity (သာပေက္ခဗေဒ):** လ္ၚတ်ပရူ အခိင် ကေုာံ ဟောပ်ဗဒေါအ် (Space-time) အတိုင်နဲကဲ အဲလဗတ် အိုင်းစတိုင်း။ $E = mc^2$ ဝွံ ဒှ်သၟိင်သဒ္ဒါ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ရ။

## ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ (Physics and Mathematics)

နကဵုမတ်တၠပညာမ္ဂး သင်္ချာဝွံ ဒှ် "ဘာသာစကာ" သွက်ရူပဗေဒရ။ သၞောဝ်သဘာဝဂမၠိုင်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ်နကဵု သၟိင်သဒ္ဒါ (Equations) ဂမၠိုင်:

* **သၞောဝ်နူတန်:** $F = ma$
* **သၟိင်သဒ္ဒါ မက်စ်ဝဲလ်:** သွက် Electromagnetism။
* **သၟိင်သဒ္ဒါ သရဝ်ဒိန်းဂျာ:** သွက် Quantum mechanics။

## ကဏ္ဍမသုင်စောဲ (Applications)

ရူပဗေဒဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ကဏ္ဍနာနာ:

* **အင်ဂျေန္နဳယျာ:** သြိုင်ခၞံဒံင်၊ စက်ရုံ၊ က္ၜင်ကျာ။
* **အီလက်ထရောနစ်:** LED၊ OLED၊ Transistor ကေုာံ ကွန်ပျူတာ။
* **ပညာဂဥုဲ:** စက် X-ray၊ MRI ကေုာံ Laser surgery။
* **ဒြဟတ်:** ဓါတ်အဏုမြူ (Nuclear energy)၊ ဒြဟတ်လျးတ္ၚဲ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်ညိ

* အာဲဇက် နူတန်
* အဲလဗတ် အိုင်းစတိုင်း
* Quantum mechanics