Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# အိက်

**အိက်** (အၚ်္ဂလိက်: *Excrement / Faeces / Residue*) ဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရမန် မံက်ထ္ၜးကဵု အရာမသှ်ေၜေတ်၊ အညိအေန် မတိတ်ကၠုင်နူကာယ သတ္တအံင်ဂမၠိုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး) အရာမသှ်ေၜေတ် နူကမၠောန်ပသဲ၊ ကမၠောန်သုခုမနာနာရ။ ပ္ဍဲကဵုဘာသာဗေဒမန် "အိက်" ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရမနွံကဵု အဓိပ္ပာယ်လှဲလးတုဲ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု သဘာဝဗေဒ ကေုာံ ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

## သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဗေဒ (Etymological Analysis)

နကဵုနိဿဲ နူအဘိဓာန် **နာဲသက်လောန်** ကေုာံ **H.L. Shorto** ဂှ် ပိုဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂွံမ္ဂး:

* **တမ်ဝေါဟာရ:** "အိက်" (ik) ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရမန်တမ်မူလ (Mon-Khmer origin)။
* **အဓိပ္ပာယ်သဒ္ဒါ:** နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ်နာမ် (n)။ သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ "အိက်မၞိဟ်"၊ "အိက်စိင်"၊ "အိက်ပသဲ" (Slag)။
* **H.L. Shorto Analysis:** (OM: *’ik* / MM: *’uik*) ရန်တၟအ်ကဵု "Dung / Excrement"။ ပ္ဍဲဘာသာမန်ခမေရ်တၞဟ် (ဥပမာ- ခမေရ်: *’ach*) လေဝ် နွံကဵုရမျာင်မကြပ်ညဳရ။

## တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၇ ကဏ္ဍ (Multidisciplinary Analysis)

### ၁။ ကဏ္ဍဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist)

ပ္ဍဲဒေသနာ "အိက်" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု "အသုဘ" (အရာမဟွံကျေဝ်ဂေါဝ်)။ ကာယမၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲမပ္ကောံစွံလဝ် အိက် ကေုာံ ဆီ၊ ဟိုတ်ဏအ်ရ ဒးပၠုပ်စိုတ် ပ္ဍဲအရာ "ကာယဂတာသတိ" သွက်ဂွံဝေင်ပါဲကၠေအ် မာန်မာန လတူရုပ်ကာယရ။

### ၂။ ကဏ္ဍမန်ဗေဒ (Mon Studies)

ပ္ဍဲကမၠောန်သုခုမမန် "အိက်" သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲဝေါဟာရ "အိက်ပသဲ" (Iron dross/slag)။ လိက်တၟအ်မန်တြေံတအ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ ဂကူမန်လေပ်ကမၠောန်ပသဲတုဲ အရာမသှ်ေနူကမၠောန်ဂှ် ညးကော်စ "အိက်" ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ပရေင်စက်မှုမန် ခေတ်တြေံရ။

### ၃။ ကဏ္ဍယေန်သၞာင် (Cultural)

ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် "အိက်" ဟွံရန်တၟအ်ကဵု အညိအေန်ကာယမွဲဓဝ်တုဲ သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲဝေါဟာရ "အိက်ခတန်" (Soot)၊ "အိက်သူ" (Earwax)။ ဣဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ မန်ပိုဲစၟတ်သမ္တီလဝ် အရာမတိတ်နူ ခန္ဓာကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး နူပၟတ် နဒဒှ် "အိက်" (Residue) အလုံအိုတ်သီုရ။

### ၄။ ကဏ္ဍပရေင်မၞိဟ် (Social)

"အိက်" ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး (Sanitation)။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မန် ပွမမင်မွဲ ညံင်အိက်ဟွံဂွံကတဵုဒှ် ဘဲယဲဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာမင်မွဲ ပရေင်ထတ်စောံရ။ ဝေါဟာရ "အိက်" ဂှ် ဇြိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲလဟီုမ္ဂး ညးမန်တအ် သုင်စောဲဝေါဟာရ "ဝစ္စ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကျာဗြံက်" သွက်ဂွံထိင်သိက္ခာရ။

### ၅။ ကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political)

ပ္ဍဲရာဇာဝင်မန် "အိက်" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Waste management)။ ပ္ဍဲဍုင်ဟံသာဝတဳ ခေတ်တေအ် သၞောတ်သ္အးဇ္ၚးဍုင်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု ဒြဟတ်အဝဵုဗေဒ သၟိင်တၠတအ်ရ။

### ၆။ ကဏ္ဍပရေင်ဘာသာ (Religious)

ပ္ဍဲဘာသာ "အိက်" ဒှ်သင်္ကေတ ပွမစွံပ္တန် (Attachment to waste)။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဝေါဟာရ "အိက်စိုတ်" (Residue of mind) မဒှ်ကိလေသ မသှ်ေၜေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသန္ထာန်စိုတ် ညံင်စိုတ်ဟွံဂွံဇြုင်သ္ဍိုက်ရ။

### ၇။ ကဏ္ဍစိုတ်ဗေဒ (Psychological)

ပ္ဍဲစိုတ်ဗေဒ "အိက်" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု ပွမဗုင်ပတိတ် (Catharsis/Release)။ အတိုင်ဒဿနမ္ဂး အရာမဟွံကိတ်ညဳကဵု ဘဝဂှ် ဒးဗုင်ပတိတ် ညံင်ရဴ "အိက်" ဟေင် ဘဝဂွံနွံကဵု တသိုက်မာန်ရ။

## ဝေါဟာရမဆက်စပ် (Related Terms)

| မန် (Shorto/Nai Sac Lun) | ရမျာင်ကၠာဲ | အင်္ဂလိက် | အဓိပ္ပာယ် |
| --- | --- | --- | --- |
| အိက်ပသဲ | Ik-Pasai | Iron slag | အရာမသှ်ေ နူကမၠောန်ပသဲ |
| အိက်ခတန် | Ik-Khatan | Soot | အညိအေန် နူယက်ပၟတ် |
| အိက်သူ | Ik-Sū | Earwax | အညိအေန် ပ္ဍဲကတောဝ် |
| အိက်စိင် | Ik-Siṅ | Elephant dung | အိက်မတိတ်နူစိင် |

## ရံင်အဏအ်

* အသုဘ
* ယေန်သၞာင်မန်
* နာဲသက်လောန်
* H.L. Shorto

## နိဿဲ

* သက်လောန်၊ နာဲ။ *အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ* (A Mon-Burmese Dictionary)။
* Shorto, H.L. *A Dictionary of Modern Spoken Mon*. Oxford University Press.
* Shorto, H.L. *Dictionary of Old Mon Inscriptions*.
# လိက်နိဿဲ

လိက်နိဿဲ

**လိက်နိဿဲ** (အင်္ဂလိက်: *Reference work*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လိက်အုပ်၊ ပြကိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်တင်ဂၞင် (Database) မပကောံစွံလဝ် ပရူပရာ၊ အချက်အလက် ကေုာံ ဗဟုသုတတအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲလ္ၚတ်၊ သ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ထံက်ထ္ၜး သက်သဳသာဓက လောဲလောဲသွာသွာရ။

လိက်နိဿဲတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံဟွံချူလဝ် သွက်ဂွံဗှ် နူတမ်မုက်လိက် စဵုကဵုကၞောတ်တုဲ၊ ဍေံဖန်ဇန်လဝ် နကဵု လၟေင်အက္ခရ် (Alphabetical order) ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင်ကဏ္ဍ (Thematic order) သွက်ဂွံဂၠာဲ တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး မအရေဝ် မနွံပၟိက်တအ်ဂှ် ပြဟ်ပြဟ်ရ။

## အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင်

လိက်နိဿဲ မခိုဟ်မွဲမ္ဂး ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* **လၟေင်လောဲသွာ (Easy Navigation):** နွံကဵု စရင်အညွှန်း (Index)၊ စရင်မာတိကာ ကေုာံ ပွမပါ်လဝ် နကဵု လၟေင်အက္ခရ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲအရာမနွံပၟိက် လောဲသွာ။
* **တင်ဂၞင်ခမၞောန် (Concise Information):** ဟွံချူလဝ် ပရူပရာ ဇမၠိင်လောန်စၞောန်တုဲ ပကောံချူလဝ် ဆအချက်အလက် အဓိက ကေုာံ အရာမဍာံစၟတ် သက်သက်ရ။
* **လညာတ်မညိင်သၟဟ် (Objective Tone):** ဟၟဲကဵု လညာတ်ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချပ်ဗစာတုဲ ဒုင်သ္ဇိုင် လတူအရာမဍာံစၟတ် (Facts) ဟေင်ရ။

## ဂကူ လိက်နိဿဲ အဓိကဂမၠိုင်

လိက်နိဿဲတအ်ဝွံ အတိုင်တင်ရန်တၟအ်မ္ဂး ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ -

1. **အဘိဓာန် (Dictionary):** လိက်အုပ် မပံက်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ်မအရေဝ်၊ ဝေါဟာရ၊ ဗီုပြင်မပ္တိတ်ရမ္သာင် ကေုာံ သဒ္ဒါရ။
2. **ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ (Encyclopedia):** လိက်အုပ် မပံက်ထ္ၜးကဵု ပရူပရာမွဲမွဲ ဗွဲမလှဲလး၊ မပါလုပ်သီုကဵု ဝင်၊ ဟိုတ်ဖိုလ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကုအရာတၞဟ်တအ်ရ။
3. **သြိုင်မြေပုံ (Atlas):** ပြကိုဟ် မပကောံလဝ် ဗီုမြေပုံဂမၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ပထဝဳ၊ ဒေသ ကေုာံ တိဍာ်တအ်ရ။
4. **ပြကိုဟ်ဝင်သၞာံ (Almanac / Yearbook):** လိက်အုပ် မပကောံလဝ် တင်ဂၞင်၊ လၟိဟ်သင်္ချာ၊ ကေုာံ ပရူပရာ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံမွဲမွဲရ။
5. **စရင်လိက်အုပ်ဂမၠိုင် (Bibliography):** စရင် မပကောံလဝ် လိက်အုပ်၊ လိက်ပရိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ပရူပရာမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာချူလိက်မွဲမွဲရ။
6. **စရင်ယၟု (Directory):** လိက်အုပ် မပကောံလဝ် စရင်ယၟု မၞိဟ်၊ ဒၞာဲ၊ ဗီုပြင်ဆက်စၠောအ် (ဥပမာ - လိက်စရင် ကောန်ပျူတာဖုန်) ရ။

## ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ်ခေတ်ဒဳဂျဳတယ်

ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်မ္ဂး လိက်နိဿဲတအ်ဝွံ ဒှ်လိက်အုပ်ကၞပ်ဇၞော်ဇၞော် မစွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာဗှ်လိက် (Library) တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ်မ္ဂး လိက်နိဿဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ဗီုပြင် ဒဳဂျဳတယ် (Digital) ကေုာံ အေန်တာနက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပွမဂၠာဲလ္ၚတ် နကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာဂှ် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် နူကဵု ပွမဂၠာဲ နကဵု လိက်အုပ်တအ်ရ။ ဥပမာ - ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) ဂှ် ဒှ်လိက်နိဿဲ ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ နကဵုအေန်တာနက် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲလောကဏအ်ရ။

## မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

* ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ (Encyclopedia)
* အဘိဓာန် (Dictionary)
* ပွမထံက်ထ္ၜး သက်သဳ (Citation)
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)

## နိဿဲ

* Reference work, Wikipedia။
* "What is a Reference Book?". American Library Association.