Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# စက္ကဝါ

စက္ကဝါ - ဝင် ကေုာံ လၟေင် ဇၞော်မောဝ်တိုန် စက္ကဝါ နူစ ခတိုဟ်ဇၞော် (Big Bang) စဵုကၠုင် တ္ၚဲဏအ်
**စက္ကဝါ** (အၚ်္ဂလိက်: *Universe*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပွမပံင်သၟဟ်လဝ် ဒေသ အာကာသ ကေုာံ အခိင်ကာလ သီုဖအိုတ်၊ တုဲပၠန် သီုပါလုပ် ဒြပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဂြိုဟ်၊ သၞံင်၊ ဂလက်သဳ (Galaxies) ကေုာံ ဓါတ်လၟုဟ်ဂမၠိုင်ရ။ အလုံမွဲ စက္ကဝါဏအ်ဂှ် ဍေံ ဂေတ်ကၠောအ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောဝ် သဘာဝ ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

## အာယုက် ကေုာံ တမ်မူလ (Age and Origins)

အတိုင် လညာတ် သီအဝ်ရဳ သိပ္ပံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ခိုင်အိုတ်မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ **ခတိုဟ်ဇၞော်** ဟွံသေင်မ္ဂး **ဗေဂ်ဗေန်** (Big Bang) မက္တဵုဒှ်လဝ် လောန်ကၠုင် ၜိုတ် **၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ** တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် စက္ကဝါဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မက္ဍန်ဂြတ် ကေုာံ မကတဴလောန်ၜက်တုဲ၊ စနူဂှ် စက္ကဝါဝွံ ဆက်တုဲ ကၠးလှဲ (Expand) တိတ်အာ စဵုကၠုင် တ္ၚဲဏအ်ရ။

## ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် (Composition)

ၜိုန်ရ ပိုဲတအ် ညာတ်ဒၟံင် သၞံင် ကေုာံ ဂလက်သဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ အရာ မညာတ် နကဵု မတ် (Ordinary matter) တအ်ဝွံ နွံဆ ၅% ဓဝ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါဏအ်ရ။ သၟေဟ်တအ်ဂှ်-

* **ဒြပ် ဓီုမၠုက် (Dark Matter) ၂၇%:** ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး၊ ဟွံကလေင် လျး တုဲ ညာတ် နကဵု မတ် ဟွံမာန်၊ ဆဂး ဍေံ နွံကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) မထိင်ဒဝ်လဝ် ဂလက်သဳ တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ပြးဇးအာ။
* **ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဓီုမၠုက် (Dark Energy) ၆၈%:** ဒှ် ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ ဆက်ကၠးလှဲတိတ်အာ နကဵု အသိင် မပြဟ်လောန် (Accelerating expansion)။

## ဗွိုက်လး ကေုာံ ပယျဵု (Size and Observable Universe)

စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဇၞော်မောဝ် လှဲလး ၜိုတ်လဵု နွံရောဂှ် တၠပညာတအ် ဟွံတီကေတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီရ။ ဍေံ မလေပ် လှဲလး သက္ကုပယျဵု (Infinite) လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ ဆဂး ပွိုက်လး **"စက္ကဝါ မသ္ၚဳညာတ်မာန်"** (Observable universe) - မဒှ် ဒၞာဲ လျး နူကဵု တမ်မူလ မစိုပ်ကၠုင် ဍုင်လိုက်ပိုဲမာန်ဂှ် - နွံ ဗွိုက်လး (Diameter) ၜိုတ် **၉၃ ဗဳလဳယာန် သၞာံလျး** (Light-years) ရ။

## ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Future of the Universe)

တၠပညာ ရူပဗေဒတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် အနာဂတ် စက္ကဝါ နာနာသာ် မပ္တံကဵု-

* **Big Freeze (ပွမကၠေင်ဂံက်အာ):** စက္ကဝါ ဆက်ကၠးလှဲအာ စဵုကဵု သၞံင်တအ် ပိုတ်အိုတ်အာတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေအာ စဵုကဵု သုည အလုံအိုတ်သီု။
* **Big Crunch (ပွမကလေင်ဍန်လုပ်):** ဒြဟတ်ဓရောတ် ကလေင် ဓဇက်ပတုပ် စက္ကဝါ ညံင်ဂွံ ကလေင်က္ဍန်လုပ် စဵုကဵု ကလေင်ဒှ်အာ မွဲမ ဓဝ်ပၠန်။

## ပြကိုဟ်နိဿဲ (References)

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အာကာသ (Space)
* နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)
* ဂလက်သဳ (Galaxy)
* သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ (Solar System)
* ရူပဗေဒ (Physics)
# သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ

သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ - တ္ၚဲ ကေုာံ ဂြိုဟ် (၈) မ မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် ဍေံ (ဗီုရုပ်ဏအ် ဍောတ်ဇၞော် ဟွံစှ်ေကဵု အချိုးအစား ဍာံဍာံ)
**သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ** (အၚ်္ဂလိက်: *Solar System*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂြိုဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ အရာဝတ္ထု အာကာသ သီုဖအိုတ် မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် တ္ၚဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဂြိုဟ် (၈) မ၊ ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets) ဂမၠိုင်၊ ဂိတု မဂေတ်ကၠောအ် ဂြိုဟ်တအ်၊ ကေုာံ တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroids)၊ သၞံင်တံင်ကွာဲ (Comets) တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ပိုဲဏအ်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် လောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄.၆ ဗဳလဳယာန် သၞာံတေအ် နူကဵု လၟေင်ကမၠောန် မကလေင်က္ဍန်လုပ် နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravitational collapse) ပ္ဍဲကဵု တိုင်မတ်ဗြဲ ဓါတ်လၟုဟ် အာကာသ ဇၞော်မွဲရ။

## ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်

သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ပိုဲဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက နွံ ၃ သာ်ရ-

### ၁. တ္ၚဲ (The Sun)

တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် သၞံင် မၞုံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞောတ်ဝ်ဏအ်တုဲ၊ ဍေံ ပိုင်ပြဳလဝ် ဒြပ်ထု (Mass) ၉၉.၈၆% ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် နူကဵု အလုံမွဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ်ဓရောတ် တ္ၚဲ ဇၞော်လောန်တုဲ ဂြိုဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဒးဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် ဍေံရ။

### ၂. ဂြိုဟ်အပ္ဍဲ (Inner Planets)

ဂြိုဟ် (၄) မ မၞုံ ကြပ်ကဵု တ္ၚဲအိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ (Terrestrial planets) ရ။ ဍေံတအ်ဂှ်-

* **ဗုဒ္ဓဟူ (Mercury):** ကြပ်ကဵု တ္ၚဲအိုတ် ကေုာံ ဍောတ်အိုတ်။
* **သိုက် (Venus):** ကတဴအိုတ် ဟိုတ်နူ လေယျာကျာ ဍေံ သတီုလောန်။
* **လိုက် (Earth):** ဂြိုဟ် ပိုဲမံင်ဒၟံင် လၟုဟ် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ် ကေုာံ လမျီု။
* **အၚာ (Mars):** ဂြိုဟ် သာ်ဗကေတ် မၞုံကဵု ဒဵုပၟတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ။

### ၃. ဂြိုဟ်မ္ၚး (Outer Planets)

ဂြိုဟ် (၄) မ မၞုံ သ္ၚောဲ နူ တ္ၚဲ တအ်ဝွံ ဒှ် ဂြိုဟ်ဇၞော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် (Gas and Ice giants) ရ။ ဍေံတအ်ဂှ်-

* **ဗြဴဟပတိ (Jupiter):** ဂြိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဂိတု ဗွဲမဂၠိုင်။
* **သနေ (Saturn):** ဂြိုဟ် မၞုံကဵု စက်ဝိုင် (Rings) မကျေဝ်ဂေါဝ်။
* **ယူရေနတ် (Uranus):** ဂြိုဟ် ဍာ်ကလောအ် မဂေတ်ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဖျေင်င်။
* **နေပ်ကျောန် (Neptune):** ဂြိုဟ် မၞုံ သ္ၚောဲအိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကျာ ထတ်အိုတ်။

## ဒေသ တၞဟ်ဂမၠိုင်

ပါဲနူ ဂြိုဟ် ၈ မ ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ဝွံ သီုနွံကဵု-

* **ဗွိုက် တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid Belt):** နွံ အကြာ ဂြိုဟ်အၚာ ကဵု ဗြဴဟပတိ၊ မဒှ် ဒၞာဲ တၟအ်ဂြိုဟ် နာနာ မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် တ္ၚဲ။
* **ဗွိုက် ကူပါ (Kuiper Belt):** နွံ မ္ၚး လက္ကရဴ ဂြိုဟ် နေပ်ကျောန်၊ မဒှ် ဒၞာဲ အရာဝတ္ထု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဍောတ် (ဗီုကဵု ပလူတဝ် - Pluto) တအ် နွံရ။
* **သၞံင်တံင်ကွာဲ (Comets):** အရာဝတ္ထု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ခနှိက် မလေပ် တိတ်ကၠုင် နူ ဗွိုက် အိုတ်သ္အး ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ။

## ပြကိုဟ်နိဿဲ (References)

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အာကာသ (Space)
* စက္ကဝါ (Universe)
* နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)
* ဂြိုဟ် (Planet)