# ခန္ဓဗေဒ

ခန္ဓဗေဒ| လိက်ကၞပ် ခန္ဓဗေဒ ခေတ်တြေံရုပ်ပါ်ပဲါ ခန္ဓကာယ မကၠောန်လဝ် နကဵု အေန်ဒရဳယေတ် ဗေသာလဳယေတ် (Andreas Vesalius) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၃ |
| ကဏ္ဍသၟဝ် (Subfields) | ခန္ဓဗေဒ မညာတ်ကဵုမတ် (Gross anatomy), ခန္ဓဗေဒ မသောဲဗောဲ (Microscopic anatomy), သန္ဓိဗေဒ (Embryology) |

**ခန္ဓဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: *Anatomy*; ဂရိတြေံ: ἀνατομή *anatomē*) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မလ္ၚတ် ပါ်ပဲါ ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ၊ တၞံဆု ကေုာံ သက်ရှိ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပညာဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ခန္ဓဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Human anatomy) ဂှ် ဒှ် သဇိုင်ပညာ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အင်္ဂဇတ် ဂမၠိုင်၊ လဒက်ပ္တန် ဒကုတ်ကာယ ကေုာံ ဗီုလဵု အင်္ဂဇတ် တအ် ဏအ် ဆက်စပ် လောတ်ပစောံ ဒၟံင် ညးသကအ် ရ။

ခန္ဓဗေဒ ဝွံ ဍေံဆက်စပ် ဒၟံင် ကု **ဇဳဝကမ္မဗေဒ** (Physiology) မဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် "တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်" (Functions) အင်္ဂဇတ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ပညာ သီု ၜါ ဏအ် လ္ၚတ် တွဲဖက် အာ မွဲစွံ ရ။

## ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology)

ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး "Anatomy" ဂှ် ဍေံကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ (Greek) မဟီုမ္ဂး *ἀνατομή* (anatomē) တုဲ ဍေံဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ်-

* **ana** - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ပွမတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမပါ်"
* **temnein** - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ပွမရုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမကုတ်" ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံဂှ် ဒှ် **"ပွမပါ်ကုတ် တုဲ လ္ၚတ်" (Dissection)** ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် မ္ဂး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ဂှ် ဒး ပါ်ကုတ် ဇွ သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇွ ကောန်မၞိဟ် သၟး ရ။

## ၂။ ကဏ္ဍခွဲ ပညာခန္ဓဗေဒ (Branches of Anatomy)

ခန္ဓဗေဒ ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သာ်ဏအ် ရ-

1. **ခန္ဓဗေဒ မညာတ်ကဵုမတ် (Gross Anatomy / Macroscopic Anatomy):** ဍေံဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် အင်္ဂဇတ် ခန္ဓကာယ မဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ် ဓမ္မတာ မာန် (ဥပမာ - ဂြိုဟ်ကတိုင်ဆီ၊ ဂြိုဟ်ယီု၊ ဇုတ်၊ ဖျုန် တအ်)။ ဍေံ ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် (Systemic) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒေသ (Regional anatomy) ဏီ ရ။
2. **ခန္ဓဗေဒ မသောဲဗောဲ (Microscopic Anatomy):** ဍေံဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် အင်္ဂဇတ် မသောဲဗောဲ လောန် မဒး စကာ စက်မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) သွက်ဂွံ ဗဵု ညာတ်။ ပ္ဍဲကဵု ဏအ် မ္ဂး ပါလုပ်-

```
  * **သမ္ၚေဝ် ဆဲလ် (Cytology):** ပရေင် လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဆဲလ် (Cells) တအ်။
  * **သမ္ၚေဝ် ဇဳဝဖျုန် (Histology):** ပရေင် လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဖျုန် ကေုာံ သၞောတ် တိရှူး (Tissues) တအ်။
```

1. **သန္ဓိဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန္ဓဗေဒ ပရေင်ဖောအ်ဗြေဝ် (Embryology / Developmental Anatomy):** ဍေံဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ နူကဵု ကဆံင် မစ က္တဵုဒှ် သန္ဓိ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ စဵုကဵု ၜံင် တိတ် ကၠုင် ရ။

## ၃။ သၞောတ် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် (Human Body Systems)

လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* **သၞောတ် ဇုတ် (Skeletal System):** မင်မဲ ကဵု ရုပ်ရဴ ခန္ဓ ကေုာံ စဵုဒၞာ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ။
* **သၞောတ် ဖျုန် (Muscular System):** ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ။
* **သၞောတ် ဆီ (Cardiovascular System):** ကတိုင်ဆီ ကေုာံ ပၠောပ်ဆီ တအ် ပလံင်ဏာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ စၞအဟာရ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ။
* **သၞောတ် အာရီု (Nervous System):** က္ဍဟ် ကေုာံ ကတေင်အာရီု တအ် ထိင်ဒဝ် ကဵု ပရေင် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အလုံ ခန္ဓ။
* **သၞောတ် ယီု (Respiratory System):** အဆုတ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် သၠာဲပြံင် ကျာ ယီု။
* **သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive System):** ထိုင်ဗုင် ကေုာံ ကြုတ် တအ် ဇိက် ပလီု စၞ သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် အဟာရ။

## ၄။ ဝင် ပညာ ခန္ဓဗေဒ (History of Anatomy)

* **ခေတ် တမၠာ:** ပညာ ခန္ဓဗေဒ ဂှ် စက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) တြေံ ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ကၠောန် မမ်မဳ (Mummies) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဇွ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရေတ် (Greece)၊ တၠပညာ မၞုံ ယၟု ဟဳရဝ်ဖဳလပ် (Herophilus) ကေုာံ ဂါလေန် (Galen) တအ် စ ပါ်ကုတ် သတ္တဝါ တုဲ ချူ လဝ် လိက် ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓ ရ။
* **ခေတ် အဒေါဝ် (Renaissance):** ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၃၊ တၠပညာ ဂဥုဲ မၞုံ ယၟု **အေန်ဒရဳယေတ် ဗေသာလဳယေတ်** (Andreas Vesalius) ချူ ပတိတ် လိက်ကၞပ် အာနာတဝ်မဳ မၞုံ ယၟု *De humani corporis fabrica* ရ။ ညး ပါ်ကုတ် ဇွ ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဓဇက် လဝ် ဗီုပြင် ဒကုတ်ကာယ မဍာံစၟတ် အိုတ် ရ။ ညး ဂှ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် "မအံက် ခန္ဓဗေဒ ခေတ်တၟိ" ရ။
* **ခေတ် လၟုဟ်:** နကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် တက်နဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး၊ အ္စာသုတေသန တအ် ဟွံဒး ပါ်ကုတ် ဇွ မၞိဟ် သၟး ယျ။ ညးတအ် စကာ စက် X-ray, စက် MRI, ကေုာံ CT Scan တအ် သွက်ဂွံ ဗဵု ညာတ် အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ နကဵု ဗီုပြင် 3D ဗွဲမကၠးဖ္ဍး မာန် ကၠုင် ရ။

## ၅။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပညာဂဥုဲ (Significance in Medicine)

ပညာ ခန္ဓဗေဒ ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် သၟာပညာ ဂဥုဲ ကေုာံ အ္စာဂဥုဲ တအ် ရ-

1. **သွက် ပရေင် ကုတ်ယဲ (Surgery):** အ္စာ ကုတ်ယဲ (Surgeons) တအ် ဒး တီ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ချိုတ်တ် ပၠိုတ်တ် သွက်ဂွံ ကုတ် ကလောအ် ကေုာံ လွဳယဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး အာ ကတေင်ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတေင်အာရီု တၞဟ် တအ်။
2. **သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis):** ပွမတီ လဒက်ပ္တန် ဓမ္မတာ ဂှ် ရီုဗင် ကဵု အ္စာဂဥုဲ တအ် ညံင် ဂွံ တီ ညာတ် ကေတ် အကာဲအရာ ဟွံဓမ္မတာ (ဥပမာ - ကလောအ် ကေန်သာ ဇၞော် တိုန်၊ ဇုတ် ကဝ်) ရ။

## မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

* ဒကုတ်ကာယ (Body parts / Human anatomy)
* ဇဳဝဗေဒ (Biology)
* ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology)
* ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)

## နိဿဲ

* (2017) *Clinically Oriented Anatomy*. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-1496347213။
* (2015) *Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice*. Elsevier. ISBN 978-0702052309။