# လမျီု

လမျီု (Life)| လမျီုဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု တၞဟ်ဟ်သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ |
| ကဏ္ဍ သိပ္ပံ | ဇဳဝဗေဒ (Biology) |
| သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် | သၞာံ ၜိုတ် ၃.၅ - ၄.၂ ဗဳလဳယာန် မတုဲကၠုၚ် |
| ဂကူ တၞောဝ် | Archaea, Bacteria, Eukarya |

**လမျီု** (အၚ်္ဂလိက်: *Life*) ဝွံ ဒှ် အၚ်္ဂလက်သန် မစၟတ်သမ္တီ ပါ်ခြာ ကဵု ဂကောံရုပ်ဝတ္ထု မၞုံ ကု ဇဳဝကမ္မ (Metabolism)၊ ပွမဇၞော်မောဝ်၊ ပွမကလေၚ်မောဝ်ပတိုန်၊ ကေုာံ ပွမကလေၚ်ပၠန် ကု ပွဳပွူသဘာဝ တအ် နူကဵု ဂကောံရုပ်ဝတ္ထု မဟွံမွဲ ကု အၚ်္ဂလက်သန် တအ် ဏအ် ရ။ လမျီု ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သဇိုၚ် တမ်မူလ ပ္ဍဲ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ တုဲ၊ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သေဝ် (Cell) ဂမၠိုၚ် ရ။ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု ဓါတ် ကာဗောန် ကေုာံ ဍာ် တုဲ ဍေံတအ် စကာ ဒဳအေန်အေ (DNA) သွက်ဂွံ ဂိုၚ်သိပ် တၚ်နၚ် ဗဳဇ ရ။

## ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် လမျီု

လမျီု ဝွံ ဒှ် ပရူပရာ မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ဟ်သာ် အတိုၚ် မပါ်ခြာ လ္ၚတ် လဝ် နကဵု ပရေၚ် သိပ္ပံ၊ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ် သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ လမျီု ဂှ် ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဇဳဝ မၞုံ ကု အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ဓါတ်အပ္ဍဲ (Homeostasis)၊ ပွမဒက်ပ္တန် ကလာပ်ရုပ်၊ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် လမျီု မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ဂှ် ဟွံမွဲ ကၠးကၠး ဏီ သ္ၚာဲ၊ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဒုၚ်တဲ လဝ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဆက်စပ် ကု ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ် ဇကုအလဵုဇကု မာန် တုဲ မပြံၚ်လှာဲ တိုန် နကဵု သဘာဝ (Darwinian evolution) ရ။

စပ် ကု ဝေါဟာရ လမျီု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် မ္ဂး ညးတအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဒက်ပ္တန် မဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy) ရ။ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မတံၚ်ကေတ် ဒြဟတ် နူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ လဒက်ပ္တန် ဇကု ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။

## ၂. အၚ်္ဂလက်သန် လမျီုဂမၠိုၚ် (Characteristics of Life)

သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု အၚ်္ဂလက်သန် သဇိုၚ် ၇ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

အၚ်္ဂလက်သန် သဇိုၚ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု| လၟေၚ် | အၚ်္ဂလက်သန် | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဥပမာ |
| --- | --- | --- |
| ၁ | ပွမမၚ်မဲ ဓါတ်အပ္ဍဲ (Homeostasis) | ပွမထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ညံၚ်ဂွံ ညိၚ်ဝတ်။ (ဥပမာ - ပွမထိၚ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်) |
| ၂ | လဒက်ပ္တန် (Organization) | ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သေဝ် မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ။ |
| ၃ | ဇဳဝကမ္မ (Metabolism) | ပွမပြံၚ်လှာဲ ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ။ (ဥပမာ - ပွမစၞောန် အဟာရ) |
| ၄ | ဇမၞော်မၟောဝ် (Growth) | ပွမဇၞော်တိုန် လၟိဟ် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သေဝ် အပ္ဍဲ။ |
| ၅ | ပွမကလေၚ်ပၠန် (Response to stimuli) | ပွမချဳဒရာၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကလေၚ်ပၠန် ကု အာရီု မ္ၚး။ |
| ၆ | ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Adaptation) | ပွမပြံၚ်လှာဲ အတိုၚ် ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု မာန်။ |
| ၇ | ပွမမောဝ်ပတိုန် (Reproduction) | ပွမဖန်ဗဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် တၟိ နကဵု မထပ် ပတိတ် မသ။ |

## ၃. သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် လမျီု (Origin of Life)

စမ်ၜတ် မဳလာ-ယူရေ (Miller-Urey experiment) မထ္ၜး ကဵု ဗီုပြၚ် ဓါတု မဖန်ဗဒှ် လမျီု
ပရေၚ် စူစောတ် လ္ၚတ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Abiogenesis) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ရ။ အတိုၚ် သက်သဳ ဝၚ်တၟအ် မ္ဂး၊ လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ၜိုတ် ၃.၅ စဵုကဵု ၄.၂ ဗဳလဳယာန် သၞာံ မတုဲကၠုၚ် တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ တေအ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ Stanley Miller ကေုာံ Harold Urey တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မွဲ (Miller-Urey experiment) တုဲ ညးတအ် ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓါတ် အမဳနဝ် အေက်သေတ် (Amino acids) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် သတ်မၞုံကဵုလမျီု တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု ဓါတ်ဟွံမွဲကဵုလမျီု (Inorganic compounds) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂၠးတိ ကၠာတေအ် မာန် ရ။

## ၄. အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biosphere and Environment)

ဂၠးတိ (Earth) ဝွံ ဒှ် ဆမွဲတၟအ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုဲ မတီ လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ကု လမျီု ရ။ ဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မဂျိုၚ်ဒၟံၚ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ပံၚ်ပကောံ တုဲ ညးကော် စ အလုံဂၠးတိလမျီု (Biosphere) ရ။ အလုံဂၠးတိလမျီု ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လတူ တိ၊ အပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ်၊ လတူ ကျာ ကေုာံ အပ္ဍဲ တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် တအ် မာန် ရ။

လ္ၚဵု ဂှ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂကူ သၟတ် မပ္တံ ကု ဗေတ်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဝွံ မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ပွဳပွူ မသကာတ်မြဟ် လောန် (Extremophiles) မပ္တံ ကု ဒၞာဲ ဂမ္တဴ လောန်၊ ဒၞာဲ အေက်သေတ် ထတ်လောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒၞာဲ ဟွံမွဲ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တအ် မာန် ရ။

## ၅. ဂကူလမျီု ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ကဆံၚ် (Classification of Life)

တၞောဝ် ဗဳဇ လမျီု ပိ ဂကူ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ မ္ဂး၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ လမျီုဂမၠိုၚ် (Taxonomy) အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ Carl Woese ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ မ္ဂး၊ လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် တၞောဝ် ဇၞော် (Domains) ပိ သာ် ရ-

* **အာခဳယာ (Archaea)**: သတ်မၞုံကဵုသေဝ်မွဲ (Single-celled) မဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သကာတ်မြဟ်။
* **ဗေတ်တဳရဳယျာ (Bacteria)**: သတ်မၞုံကဵုသေဝ်မွဲ မၞုံ အလုံ ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
* **ယူကာရဳယာ (Eukarya)**: သတ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် (Nucleus) ချိုတ်ပၠိုတ်၊ မပ္တံ ကု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ် တအ် ပါလုပ် ရ။

## ၆. လမျီု ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Biochemistry of Life)

ဓါတုဗေဒ လမျီု (Biochemistry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဓါတ် မဒက်ပ္တန် လဝ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ရ။ သတ်မၞုံကဵုလမျီု အလုံဂၠးတိ ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုၚ် ၆ သာ် မတွံဂး (CHONPS): Carbon (ကာဗောန်), Hydrogen (ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန်), Oxygen (အံက်သဳဂျေန်), Nitrogen (နိုက်ထရဝ်ဂျေန်), Phosphorus (ဖဝ်သဖောရတ်) ကေုာံ Sulfur (ဆာလဖာ) တအ် ရ။

ဓါတ် ဍာ် (Water) ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် လမျီု ရ။ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဖှ် ကဵု ဓါတု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ မရၚ်တၠုၚ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဒဳအေန်အေ (DNA) ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (RNA) တအ် ရ။ ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂိုၚ်သိပ် လဝ် တၚ်နၚ် ဗဳဇ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု အဆက်ဆက် ရ။

## ၇. ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် (Evolution and Adaptation)

ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂစေံ ပ္ဍဲ တကအ် ဂါလာပါဂေါတ် မလ္ၚတ် လဝ် နကဵု ချာလ် ဒါဝေန်
သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် အတိုၚ် အခိၚ် ကာလ နကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Evolution) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် နကဵု တၠပညာ သိပ္ပံ ချာလ် ဒါဝေန် (Charles Darwin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ ရ။ ညး ဟီု ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ တိုန် နကဵု နဲကဲ ပွမရုဲစှ် နကဵု သဘာဝ (Natural selection) ရ။

သတ် မၞုံ ကု အစောံစရာဲ ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ အိုတ် ဂှ် ဂျိုၚ် လမျီု မာန် တုဲ သတ် ဟွံမာန် တအ် ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဒဒှ်ရ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဝွံ မၞုံ ကု ရိုဟ်ကၞက် မွဲ ဓဝ် ပံၚ်စပ် ဒၟံၚ် ရ။

## ၈. လမျီု မ္ၚးဂၠးတိ (Extraterrestrial Life)

လမျီု မ္ၚးဂၠးတိ (Extraterrestrial Life) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု မမ္ၚး ဂၠးတိ (Astrobiology) ရ။ လၟုဟ်ဝွံ ပိုဲ ဟွံဂွံ ဆဵု သက်သဳ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီ သ္ၚာဲ၊ ဆဂး တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဍောတ်တ် သၟတ်တ် မပ္တံ ကု ဗေတ်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၞုံ ကု ဍာ် မပ္တံ ကု ဂြိုဟ် အၚ်္ဂါ (Mars) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတု ယူရဝ်ပါ (Europa) မဒှ် ဂိတု ဂြိုဟ် ဗြဟ္မပတိ တအ် ရ။

လ္ၚတ်ရံၚ် ဒဒှ် လမျီု ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (YouTube)

## ၉. ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒဿန (Cultural and Philosophical Views)

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဘာသာ တအ် မ္ဂး၊ "လမျီု" ဝွံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဘာသာ ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ် ဝွံ ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် လမျီု ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် လမျီု မၞုံ ကု တၚ်ရန်တၟအ် ရ။

ပ္ဍဲ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လမျီု ဝွံ ဒှ် သံသာ မကလေၚ် ဂေတ် ကတဵုဒှ် မွဲ တုဲ၊ ပွမကလိဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် အခေါၚ် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ လ္ၚတ် ဓရ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ တၠပညာ ဒဿနဂမၠိုၚ် လေဝ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် လ္ၚတ် ဒၟံၚ် အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် သွက် မဂျိုၚ် လမျီု ဂှ် ရ။

## ၁၀. လမျီုနဲပညာ ကေုာံ အနာဂတ် (Artificial Life and Future)

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ဖန်ဗဒှ် လမျီု နဲပညာ (Artificial Life) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လမျီု ကတဵုဒှ် နူ စက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် တအ် ရ။ ဇဳဝဗေဒ မဖန်ဗဒှ် (Synthetic Biology) ဝွံ ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သေဝ် တၟိ နကဵု နဲကဲ စက် မာန် ရ။

ပါဲ နူ ဏအ်၊ ကွတ်ပညာ ဉာဏ်ပညာ ကလုပ် (AI) မဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ဏအ် ဝွံ လေဝ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် တအ် ဒး ကလေၚ် ချပ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် သာ်လဵု ဂွံ ကော် စ "လမျီု" ဇေတ်တ် ဂှ် ရ။ အနာဂတ် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ် မၚ်မဲ သဘာဝ၊ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ကွတ်ပညာ မဇၞော်မောဝ် တိုန် တအ် ရ။

## မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References)

## ဆက် လ္ၚတ် ရံၚ် (See also)

* ဇဳဝဗေဒ (Biology)
* ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သဘာဝ (Evolution)
* ဒဳအေန်အေ (DNA)

## လေန် မ္ၚး (External links)

* Life ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက်