Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ဂကူဗဳဇဇဳဝ

ဝှာင်:DNA double helix vert.svgDNA - သဇိုင်ဂကူဗဳဇဇဳဝ
**ဂကူဗဳဇဇဳဝ** (အင်္ဂလိက်: *Genetics*, သေံ: พันธุศาสตร์) ဂှ် ဒှ်ဘာသာသိပ္ပံ မလ္ၚတ်ပရူဗဳဇ (Genes)၊ ပွမဆက်ကေတ်အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity) ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲဗဳဇ ပ္ဍဲဇဳဝဗေဒ (Biological variation) ရ။ ဍေဟ်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵုလက်သန်မိမတအ် (ဥပမာ - အသာ်ဖျုန်၊ ဗီုပြင်မုက်မတ်) မကၠောအ်က္ဍစိုပ်အာ ဇရေင်ကောန်ဗုဒ္ဓေါတအ်ရ။

## ၁. သဇိုင်အဓိကဂမၠိုင်

* **DNA:** ဒှ်မဝ်လီကျူ (Molecule) မစွံလဝ်တင်ဂၞင်ဗဳဇ အိုတ်သီု။
* **ဗဳဇ (Gene):** ဒှ်ကုတ် DNA မစၟတ်သမ္တီလဝ် လက်သန်တၟေင်မွဲမွဲ။
* **အာဲကၟာဲဗဳဇ (Inference):** ပွမဆက်စၠောအ်တင်ဂၞင် နူမွဲအဆက် ကဵုမွဲအဆက်။

## ၂. ဂကူဗဳဇ ကေုာံ သုတေသနယေန်သၞာင်

နကဵုနဲကဲသုတေသန Ph.D.၊ ဂကူဗဳဇဇဳဝ ရီုဗိုင်ကဵု နဲကဲ "Bio-cultural Identity" (လက်သန်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဗဳဇ)။

* **သုတေသနဗဳဇမန်:** ပွမလ္ၚတ် DNA ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်ဝင်တမ်မူလ (Ancestry) မတတ်ကဏ္ဍဍုင်။
* **Human Migration:** ပွမလ္ၚတ်ဗီုပြင်မၞိဟ်တအ် မပြံင်အာတန်တဴဒၟံင် အတိုင်သက်သဳဗဳဇ (Genetic Evidence)။
# ဘာသာဇဳဝဗေဒ

ဘာသာဇဳဝဗေဒ| ဝှာင်:Biological classification Mon.svgပွမပါ်ခြာ ဂကူသတ်မနွံကဵုလမျီုနာနာ |
| ဝင် ကေုာံ တံမူလ |
| တင်ဂၞင်တၟေင် |

**ဘာသာဇဳဝဗေဒ** (အင်္ဂလိက်: *Biology*; နူကဵုအရေဝ်ဂရိ *bios* မဂွံအဓိပ္ပါယ် "လမျီု" ကေုာံ *logos* မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပွမလ္ၚတ်") ဝွံ ဒှ်သိပ္ပံသဘာဝ မလ္ၚတ်ပရူလမျီု ကေုာံ သတ်မနွံကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။ ဍေံသ္ၚဳဂၠေပ်ဗီုသတ်တအ် မံင်တန်တဴဒၟံင် **အကြာ** သဘာဝ ကေုာံ ဗီုဍေံတအ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ညးသကအ်ရ ။

## သွာင်လ္ၚတ်အဓိကဂမၠိုင် (Major Branches)

ဘာသာဇဳဝဗေဒဝွံ ပါ်ခြာလဝ်နကဵုသွာင်အဓိက အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

1. **ဘာသာရုက္ခဗေဒ (Botany):** ပညာမလ္ၚတ်ပရူ တၞံဆု ကေုာံ သတ်ဆုနာနာ။
2. **ဘာသာသတ္တဗေဒ (Zoology):** ပညာမလ္ၚတ်ပရူ သတ်တိ၊ သတ်ဍာ် ကေုာံ သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်။
3. **ဘာသာအဏုဇဳဝဗေဒ (Microbiology):** ပညာမလ္ၚတ်ပရူ သတ်မဍောတ်သောဲ မညာတ်ကေတ်နကဵုမတ်ဟွံမာန် (ဥပမာ - ဗက်တဳရိယျာ)။
4. **ဘာသာဗဳဇဗေဒ (Genetics):** ပညာမလ္ၚတ်ပရူ ဗီုမဗဳဇ (DNA) ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပွမဆက်ကေတ်အာဲကၟာဲလမျီု။

## ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲခေတ်နဲပညာ (Biology in Tech Era)

ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ဘာသာဇဳဝဗေဒ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် နဲပညာခေတ်တၟိ:

* **နဲပညာဇဳဝ (Biotechnology):** ပွမသုင်စောဲ သတ်မနွံကဵုလမျီု ပ္ဍဲ ရုင်စက် သွက်ဂွံပတိတ်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞစ။
* **သိပ္ပံဂဥုဲ:** ပွမလ္ၚတ်ရူပဗေဒမၞိဟ် နကဵုနဲကဲဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံလွဳယေန်ယေန် \*\*ဇေတ်ဇေတ်\*\*။
* **ဉာဏ်ပ္တေအ်ဗေဒ (AI):** AI ရီုဗင်ကဵု ပွမပါ်ပါဲတင်ဂၞင်ဗဳဇ ကေုာံ ပွမဆိင်ခယျ လဒက်ပတန် သာပ်ဝဲလ် ဇဳဝဓာတ်။

## သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ (Analytical Perspective)

နကဵုမတ်တၠပညာ သိပ္ပံဗေဒ မ္ဂး:

1. **Cell Theory:** သတ်မနွံကဵုလမျီုအိုတ်သီု ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု "သဲလ်" (Cells) မဒှ်သဇိုင်လမျီု \*\*ဇေတ်ဇေတ်\*\*။

[Image of the structure of a plant cell and animal cell]

1. **Evolution:** ပွမပြံင်လှာဲလမျီု အလိုက် ဗွဝ်ကၠံ အဆက်ဆက် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳကဵု ပွဳပွိုင်။
2. **Homeostasis:** ပွမထိင်ဒဝ်အကာဲအရာအပ္ဍဲခန္ဓာ ညံင်ဂွံနွံကဵုဂီုကၠီု **အကြာ** အကာဲအရာမ္ၚး မပြံင်လှာဲဒၟံင် ။

## ဆက်ဗှ်ညိ

* သိပ္ပံဗေဒ
* ဘာသာဓာတုဗေဒ
* ပွဳပွိုင်
* နဲပညာခေတ်တၟိ

## နိဿဲ
# သိပ္ပံ

The Universe represented as multiple disk-shaped slices across time, which passes from left to right.
**သိပ္ပံ** (အၚ်္ဂလိက်: *Science*) မကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ (သိပ္ပ)၊ သံသကြိုတ် (ၐိလ်ပ शिल्प) မဂွံအဓိပ္ပါယ ကွတ် (art)၊ ကွတ်တဲ (craft)၊ ပညာ (skill)၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် Science ဂှ် ကၠုင်နူ လေတ်တေန် scientia မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ/ကွတ်မတီ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ဗဒှ်၊ မလ္ၚတ်ကတ်ကေတ် ကွတ်ပညာ ပရူနာနာသာ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် နကဵုဗီုပြင် မပသောင်ကလး စမ်ၜတ်ဂွံ (testable explanations) ကေုာံ မဟီုဂးဂတဂွံ (predictions)၊၊

ရိုဟ်ကၞက် သိပ္ပံ ကၠာအိုတ်ဂှ် ယဝ်ဒတောဝ်ဗက်မ္ဂး ကၠုင်နူ အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ (Mesopotamia) ပ္ဍဲခေတ် အကြာသၞာံ ၃၅၀၀ ကဵု ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ဟီုမာန်ရ၊၊ ကွတ်သင်္ချာ၊ ကွတ်နက္ခတ်၊ ကေုာံ ကွတ်ဂဥုဲ မဒှ်အရာဒဿနသဘာဝ ဂကူဂရိတ်တြေံတြဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဟိုတ်သဘာဝတုဲ ဖန်ဗဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် နကဵုမပသောင်ကလး မၞုံကဵုသက်သဳသာဓက ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရုပ္ပဗေဒရ၊၊ ကြဴနူ အေန်ပါယျာရဝ်မ ကရေက်ပလိုတ် သရိုဟ်လီုအာတုဲ လညာတ်ဂရိတ် မဆေင်ကဵု ဂၠးတိဂှ် လီုလာ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုယူရောပ် ရးပလိုတ် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ခေတ်လဒေါဝ်လပါ်စ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ အေဒဳ ၄၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ဂှ်ရ၊၊ဆဂး လညာတ်သိပ္ပံတအ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေတ်သလာမ်ဂှ်ရ၊၊ လညာတ်သိပ္ပံ နူကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန်ဂှ် ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ကေုာံ ကလေင်စိုပ် ရးယူရောပ်ပလိုတ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲအခိင် နူကဵု ၁၀ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အရာကလေင်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဒဿနမဆေင်ကဵုသဘာဝ (natural philosophy), နူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲမဆေင်ကဵုသိပ္ပံ (Scientific Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵု လညာတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗတၟိ နူကဵု ဗီုပြင်လညာတ်ဒဿနဂရိတ်တြေံတေအ်ရ၊၊ နဲကဲမလ္ၚတ် ပရေင်သိပ္ပံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်လညာတ်သမ္တီမွဲမွဲရ၊၊ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဏီဂှ် ဒၞာဲဘာ ကေုာံ ကွတ်ပညာနာနာတအ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵုနဲကဲလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသိပ္ပံဏီရ၊၊နူဂှ် နူကဵု ဒဿနသဘာဝ (natural philosophy) ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် သိပ္ပံသဘာဝ (natural science)ရ၊၊

သိပ္ပံခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် လပါ်ဇၞော်ပိ၊ (၁) **သိပ္ပံသဘာဝ** (natural science) (မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ) မလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသဘာဝ နကဵုဗွိုင်မလှဲလးအိုတ်ရ၊၊ (၂) **သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်** (social science) (မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေင်မၞိဟ်/မနုဿဗေဒ) မလ္ၚတ်ပရူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုမၞိဟ်မွဲမွဲ ဗီုလဵုဆက်စပ် ဒၟံင်ကု မၞိဟ်ဂလိုင်(ဂကောံမၞိဟ်)၊ (၃) သိပ္ပံဗီုပြင် (formal science) (မပ္တံကဵု လဝ်ဂျေတ်၊ ဂၞန်သင်္ချာ၊ သိပ္ပံကောန်ပျူတာမဆေင်ကဵု တေသြရဳ (theoretical computer science) ဒဒှ် မလ္ၚတ် အရာမတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်တအ်ရ၊၊ ဆဂး အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံ အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံဟွံသေင်တအ်ဂှ် ဝိဝါဒနွံဒၟံင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သိပ္ပံဗီုပြင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်သိပ္ပံကီုလေဝ် အရာတအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သက်သဳမချပ်ကေတ် (empirical evidence)ရ၊၊နကဵုဘာသာမ္ဂး သိပ္ပံမဆေင်ကဵု လညာတ်ပညာ သွက်ဂွံစကာ နတဲ ဗီုကဵု အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပညာဂဥုဲတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် သိပ္ပံမစကာနတဲ (applied sciences)ရ၊၊

သိပ္ပံဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်သုတေသန မဒှ်အရာမကၠောန်ပတိုန် နကဵုဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ဌာနမလ္ၚတ်သုတေသနဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံအေဂျေန်သဳသၟိင်တၠ၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳတအ်ရ၊၊ သုတေသန သိပ္ပံ မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်နတဲတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံပါလုပ် ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍမပ္တိတ်ကပေါတ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကပေါတ်အရပ်အရာပၞာန်၊ လွဳလွတ်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ မဂွံစဵုဒၞာဲ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ၊၊

## နိဿဲ
# ပြဝ

**ပြဝ (Behavior** (American English) or **behaviour** (British English; see spelling differences) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ လစွံစိုတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ၊ ဂကောံမွဲမွဲ၊ သၞောတ်မွဲမွဲ မဒှ်အရာ မဆက်စပ် အကြာ အလဵုဇကု ကေုာံ ညးမွဲသအာင်မဆက်စပ်ကဵုဇကုတအ်ရ။

## Models

### ဇဳဝဗေဒ

စပ်ကဵု နကဵု ဇဳဝဗေဒမ္ဂး ဗီုလဵုဂွံကံက်အဓိပ္ပါယ် ဗီုလဵုဆက်စပ်ဒၟံင်ရောဂှ် ၜိုန်ရ လညာတ်တၞဟ်ခြာ နွံတဴကီုလေဝ် ပွံက်မတုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်မွဲဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသမ္ၚေဝ်-မေတာ လိက်ပတ်သိပ္ပံတုဲ (meta-analysis of scientific literature) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် "ပြဝ ဂှ် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ် ပရေင်ဆက်ဆောံရေင်သကအ် ဇၟာပ်ပ် သတ်မဂျိုင်လမျီု နကဵုပူဂိုလ် ကီု သီုကဵု နကဵုဂကောံ သွက်ဂွံပခိုဟ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဗွဲအပ္ဍဲကီု သီုကဵု ဗွဲမ္ၚးရ"

ပြဝ ဂှ်ဗွဲမလှဲလး ယဝ်ရ လ္ၚတ်ရံင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု သတ်တၞဟ်တအ်ကီုရ။ broader definition of behavior, applicable to plants and other organisms, is similar to the concept of phenotypic plasticity. It describes behavior as a response to an event or environment change during the course of the lifetime of an individual, differing from other physiological or biochemical changes that occur more rapidly, and excluding changes that are result of development (ontogeny).

Behaviors can be either innate or learned from the environment.

Behavior can be regarded as any action of an organism that changes its relationship to its environment. Behavior provides outputs from the organism to the environment.

### ပြဝ ကောန်မၞိဟ်

ပြဝကောန်မၞိဟ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ကၠုင်နူကဵု သၞောတ်endocrine system ကေုာံ သၞောတ်လညာတ်က္ဍဟ်ပူဂိုလ်ဂှ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ပြဝကောန်မၞိဟ် မကၠိုဟ်စဝါတ်ဂှ် ဒှ်အရာမကၠုင် နူလညာတ်က္ဍဟ်ပူဂိုလ်တအ်ရ။ ပြဝက္ဍဟ်ပူဂိုလ်ဂှ် ဒှ်အရာသွက်ဂွံဗတောန်ဖျေန်ကေတ်တၟိတၟိတအ်ရ။

### ပြဝ တိရစ္ဆာန်

Ethology is the scientific and objective study of animal behavior, usually with a focus on behavior under natural conditions, and viewing behavior as an evolutionarily adaptive trait. behaviorism is a term that also describes the scientific and objective study of animal behavior, usually referring to measured responses to stimuli or trained behavioral responses in a laboratory context, without a particular emphasis on evolutionary adaptivity.

## နိဿဲ