Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# တ္ၚဲ (အခိင်)

ဗီုပြင် ဂၠးတိ ဂေတ်ဒၟံင် မကလိဂွံ ပရေင်လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ကေုာံ မွဲဗတံ
မွဲ**တ္ၚဲ** (အၚ်္ဂလိက်: *Day*) ဂှ် ဒှ်လလအ်အခိင် ဗွဲသၟဟ် ဂၠးတိပိုဲ ဂေတ်ဂွံ မွဲဗဂေတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ရိုး/ရိ (Axis) ဍေဟ်တုဲ၊ နကဵု အခိင်လျးတ္ၚဲမ္ဂး မဒှ်အခိင်ကာလ အကြာ နူတ္ၚဲမစတိုန် ကဵု တ္ၚဲမစတိုန်တၟိမွဲပၠန် (မဒှ်အခိင်မွဲတ္ၚဲ မွဲဗတံ) ဂှ် ညးကော်စ မွဲတ္ၚဲ ရ။

လလအ်အခိင် ပွိုင်မွဲတ္ၚဲဂှ် ညးပိုင်ခြာဖျေဟ်လဝ် နကဵု လလအ်အခိင် နကဵု "စက္က" အတိုင် သၞောတ်ဗၜတ်အခိင်ဂၠးတိ မကော်ဂး (SI base unit) ရ။ နကဵု သၞောတ်ဗၜတ်အခိင်ဂၠးတိမ္ဂး ညးရိုဟ်စ ၆၀ စက္က မ္ဂး မွဲ မိနေတ်၊ ၆၀ မိနေတ် မ္ဂး မွဲ နာဍဳ၊ ၂၄ နာဍဳ မ္ဂး မွဲတ္ၚဲ (မွဲတ္ၚဲမွဲဗတံ) တုဲ၊ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၈၆,၄၀၀ စက္က ရ။

တ္ၚဲဂှ် ပ္ဍဲရိဇကုဂှ် ဂေတ်ဒၟံင်တုဲ ဂေတ်အာဒၟံင် ကုတ္ၚဲ (သၟိင်တ္ၚဲ) တုဲ အခိင်ကာလ တိမဂေတ်ဂွံ တ္ၚဲမွဲဗဂေတ် ညးကော်စ မွဲသၞာံရ။ အတိုင်ကြက္ကဒိန်မ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံ သၞာံဓမ္မတာမ္ဂး နွံ ၃၆၅ တ္ၚဲ၊ သၞာံထပ်မ္ဂး နွံ ၃၆၆ တ္ၚဲ ရ။ ညးပိုင်ခြာလဝ် တ္ၚဲနွံ (၇) တ္ၚဲမ္ဂး ဂွံမွဲသတ္တဟ (မွဲအာဒိုတ်) ရ။

## နိရုတ္တိ

လိက်မန်တြေံ ညးချူစ "တ္ၚေယ်" တုဲ နူဂှ် ပြံင်လှာဲဒှ်အာ "တ္ၚယ်" ကေုာံ "တ္ၚဲ" ရ။

ပ္ဍဲကဵု ယၟုတ္ၚဲ နကဵုဘာသာဗၟာ ဥပမာ - တနင်္ဂနွေး ကဵု တနင်္လာ ၜါဝွံ မအရေဝ် "တနင်" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်မန် "တ္ၚယ်" ဝွံရ။

## တ္ၚဲ (၇)

ယၟုတ္ၚဲ (၇) ဗီုမန်ဂှ် ကေတ်လွဳစလဝ် နူ အိန္ဒိယ/ဟိန္ဒူတုဲ၊ နူကဵု လိက်တၟအ်မန် သြိုင်နန် (ဍုင်ဗုကာံ) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

ယၟုတ္ၚဲ (၇) ကေုာံ တမ်မူလ| ယၟုတ္ၚဲ (မန်လၟုဟ်) | တမ်မူလ (လိက်တၟအ်မန် သြိုင်နန်) |
| --- | --- |
| အဒိုတ် | အာဒိတ္တဝါရ် |
| စန် | စန္ဒြဝါရ် |
| အၚာ | အင်္ကာရ |
| ဗုဒ္ဓဝါ | ဗုဒ္ဓဝါရ် |
| ဗြဴဗ္တိ | ဗြဟသ္ပတိဝါရ် |
| သိုက် | သုကြဝါရ် |
| သ္ၚိသဝ် | သၞိသ္စရ်ဝါရ် |

## ပြကိုဟ်နိဿဲ
# အခိင်

| အခိင် |
| --- |
| သၞောတ်ဗၜတ် | သၞောတ် အက်သ်အာင် (SI) |
| သင်္ကေတ | t |
| ဗၜတ်သဇိုင် | စက္က (s) |
| အတိုင်းအတာ (Dimension) | T |
| Extensive | Yes |

**အခိင်** (အၚ်္ဂလိက်: *Time*) ဝွံ ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရူပဗေဒ အဓိကမွဲတုဲ၊ ဒှ် အရာမဆက်စပ် ကု လၟေင် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အတိက် (Past)၊ မက္တဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် (Present) ကေုာံ မသ္ဂောအ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Future) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နှိုတ်မၞိဟ်မ္ဂး အခိင်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဗၜတ် လလအ်၊ အခိင်ကာလ ကေုာံ ပြံင်လှာဲဂမၠိုင် ရ။

## ပရေင်ဗၜတ် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်

အခိင်ဂှ် ညးဗၜတ်လဝ် နကဵု သၞောတ်နာနာရ။ နကဵု သၞောတ်ဗၜတ်အခိင်ဂၠးတိ (SI base unit) မ္ဂး **"စက္က"** (Second) ဂှ် ဒှ် ဗၜတ်သဇိုင် (Base unit) ရ။

လၟေင်အခိင် မဇၞော်နူ စက္က တအ်ဂှ် ညးပိုင်ခြာလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

* ၆၀ စက္က = ၁ မိနေတ်
* ၆၀ မိနေတ် = ၁ နာဍဳ
* ၂၄ နာဍဳ = ၁ တ္ၚဲ
* ၇ တ္ၚဲ = ၁ သတ္တဟ
* ၃၀ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၁ တ္ၚဲ = ၁ ဂိတု
* ၃၆၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၆၆ တ္ၚဲ = ၁ သၞာံ

သွက်ဂွံ တီ အခိင် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်တ္ၚဲဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ စကာကၠုင် နာဍဳ (Clock) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် (Calendar) နူကဵု ခေတ်တမၠာတေအ် ရ။

## ပရေင်ရူပဗေဒ (Physics)

ပ္ဍဲ ပရေင်ရူပဗေဒမ္ဂး အခိင်ဂှ် ဒှ် **သၜတ်** (Dimension) မရနုက်ကဵုပန် မွဲကရောမ် ကု ဗလးပိသၜတ် (3D Space) ရ။

အတိုင် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Theory of Relativity) မဖျေဟ်လဝ် နကဵု အစာသိပ္ပံ အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မ္ဂး အခိင်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ကေုာံ လဟိုင် (Speed) ညးမရံင်တအ်တုဲ၊ အခိင်ဂှ် ဟွံတန်ကြန် (Relative) ဟွံတုပ်သၟဟ် ညးသ္ကအ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲဒၞာဲ ဒြဟတ်ဓရောတ် ထတ်တ် (ဗီုကဵု Black hole) မ္ဂး အခိင်ဝွံ ကွာ်အာ သိုက်သိုက် ရ။

## ဒဿန ကေုာံ လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာမ္ဂး အခိင်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံတန်ကြန်မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး သဗ္ဗသင်္ခါရ (အရာမက္တဵုဒှ်လဝ် သီုဖအိုတ်) တအ်ဝွံ က္တဵုဒှ်၊ တန်တဴ ကေုာံ လီုလာ်အာ အတိုင်လၟေင်အခိင်တုဲ၊ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဓရ် "အနိစ္စ" (Impermanence) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* တ္ၚဲ (Day)
* သၞာံ (Year)
* ရူပဗေဒ