# ဝဳကဳဒေတာ

ဝဳကဳဒေတာ

**ဝဳကဳဒေတာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Wikidata*) ဝွံ ဍေံ ဒှ် တိုက်ဒေတာ မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် (Structured Data) မသၠးပွး မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ကမၠောန် အဓိက မွဲ သၟဝ် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) ရ။
တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) မချူ လဝ် လိက်ပရေင် သွက် "ကောန်မၞိဟ်" တအ် ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ဂှ်၊ ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဍေံ ပကောံပကေဝ် လဝ် တင်ဂၞင် ဒေတာ သွက် **စက် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ AI** တအ် ဂွံ ကၠိုဟ်စိုပ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာ ရ။ ဍေံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သ္ဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Mandala) လတူ အေန်တာနက် ရ။

## ၁။ သ္ဇိုင် သဘဴဓဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Core Concepts and Structure)

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဝဳကဳဒေတာ မ္ဂး၊ အရာ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးကဝ် (မပ္တံကဵု မၞိဟ်၊ ဒေသ၊ ဍုင်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ လညာတ် နာမ်ဓမ္မ တအ်) ဂှ် ဍေံတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ မဟွံတုပ် ရေင်သ္ကအ် (Unique Identifiers) ရ။

* **ဂၞန် Q-ID (Items):** ဇၟာပ်ပ် အရာ ဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး **သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ်** တအ် ဂှ် နွံ ကု ဂၞန် Q-ID မွဲ ရ။
	+ ဥပမာ - ဂကူမန် = `Q33329`၊ ဍုင်ဇၞော် = `Q5084`၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် = `Q317`။
* **ဂၞန် P-ID (Properties):** သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အဆက်အစပ် အကြာ Q-ID မွဲ ကဵု မွဲ။
	+ ဥပမာ - "နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်" = `P17`၊ "အရေဝ်ဘာသာ" = `P103`။

နကဵု သၞောတ်ဝ် ဏအ်၊ စက် AI ဍေံ ဟွံဒး ကၠိုဟ်စိုပ် အရေဝ် မၞိဟ် တိုက်ရိုက် ရ။ ဍေံ ဗှ် ကေတ် ဒေတာ (ဥပမာ - `Q33329` နွံ ကု အက္ခရ် `P282` -> `Q3362145` အက္ခရ်မန်) တုဲ ဍေံ မာန် လဒက်ပ္တန် လညာတ် ယုတ္တိ (Logic) အလုံ ဂၠးကဝ် မာန် ရ။

## ၂။ ဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စက် AI (Wikidata in AI and NLP)

ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် က္ဍဟ် ဒေတာ အဓိက သွက် သၞောတ်ဝ် AI ခေတ်တၟိ (ဥပမာ - ChatGPT, Google Gemini) တအ် ရ။
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် သွက် စက် AI ဂှ် ဍေံတအ် ဒး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရ မၞုံကဵု ဗီုပြင် ချူ ဟွံတုပ် ရေင်သ္ကအ် (ဥပမာ - "အဘိဓရ်" ကဵု "အဘိဓမ္မ") ရ။ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် အရေဝ်ဘာသာဗေဒ သဘာဝ (NLP) မ္ဂး၊ စက် ဍေံ ပြံင်လှာဲ စုတ် ဝေါဟာရ တအ် ဏအ် ဇရေင် Q-ID မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ တုဲ ဍေံ ဂွံ သှ်ပလး အခက်အခုဲ ပရေင် ပါ်ဒကး ဒေတာ (Data Sparsity) မာန် ရ။

## ၃။ လေက်ဇြိမ် ကေုာံ အနာဂတ် အရေဝ် မန် (Lexemes and the Future of Mon Language)

ညံင် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗ္ဒန် အာ အကြာ ပရေင် ဓရိုဟ် ပံင်နှဴ အလုံဂၠးကဝ် (Assimilatory Pressures) ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ဂှ်၊ ပွမပၠုပ် တင်ဂၞင် ဇရေင် ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဍေံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

အရေဝ်ဘာသာ မန် ဂှ် ပိုယ် ဒး ပၠုပ် စုတ် နဒဒှ် **လေက်ဇြိမ်** (Lexemes) ရ။ လေက်ဇြိမ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမစၟတ်သမ္တီ ဝေါဟာရ မွဲ အတိုင် သၞောတ်ဝ် ဂကူမအရေဝ် (Parts of Speech) ရ -

* ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ ဂှ် ဍေံ ဒှ် နာမ်၊ ကြိယာ၊ စၞးနာမ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အဆက်။
* ပွမဆက်စၠောအ် ဝေါဟာရ ဏအ် ကု **သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ်** (Q-ID) မဍာံဇေတ် အလုံဂၠးကဝ်။

ကာလ လေက်ဇြိမ် မန် တအ် ပေင်က္ဍိုက် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ မ္ဂး၊ စက် AI သီုဖအိုတ် ဍေံ ဂွံ ကၠိုဟ်စိုပ် အရေဝ် မန် ဍာံဍာံဇေတ်ဇေတ် တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် လေဝ် မာန် သုင်စောဲ ဉာဏ်ပညာ စက် သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ တအ် မာန် ကၠုင် ရောၚ်။

## ၄။ ဇြဟတ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် ဂကောံမၞိဟ် (Institutional Strength and Society)

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဗျူဟာ လဒက်ပ္တန် ခေတ်တၟိ (Modern Institutional Strategy) မွဲ ရ။
ဂကောံ မၞိဟ် ဍောတ်တ် (Minority groups) တအ် ဍေံတအ် စကာ ဝဳကဳဒေတာ တုဲ မာန် ဒက်ပ္တန် "ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်" (Multicultural spaces) လတူ အေန်တာနက် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဗျူဟာ ပံင်နှဴ (Strategic Hybridity) မွဲ မလွဳစ နဲကဲ နယ်ပညာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ မင်မဲ လဝ် အခိုက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် ဂျိုင်တန်တဴ ဇကု မခိုင်ကၠိုက် ရ။

## ဆက်ဗှ်ညိ

* လေက်ဇြိမ် (Lexeme)
* သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Digital Mandala)
* အရေဝ်ဘာသာဗေဒ သဘာဝ (NLP)
* သဘဴဓဝ် ကသပ်စိုတ် (Abstract Concept)
* ပရေင်လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင်ကွာန် (Urban Sociology)

## နိဿဲ

* Vrandečić, D., & Krötzsch, M. (2014). *Wikidata: A Free Collaborative Knowledgebase*. Communications of the ACM, 57(10), 78-85.
* Erxleben, F., Günther, M., Krötzsch, M., Mendez, J., & Vrandečić, D. (2014). *Introducing Wikidata to the Linked Data Web*. International Semantic Web Conference.