Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1961 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1956 · 1957 · 1958 · 1959 1960 —  **1961**  — 1962 1963 · 1964 · 1965 · 1966
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1960-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| XX зуун
 |

наадам== Энэ онд болсон үйл явдлууд ==

## Энэ онд төрөгсөд

## Энэ онд нас барагсад

* 7 сарын 2 - Эрнест Хемингуэй

## Гадаад холбоос

 **Commons: 1961** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Роман

**Роман** нь Туульсын зохиолын томоохон төрөл зүйл.

Үүнд **түүхэн роман** (түүхэн үйл явдлаас сэдэвлэн, түүхт хүний тухай бичсэн үргэлжилсэн үгийн зохиол) — *Түүхэн романд улс үндэстний нийгмийн үйл явцыг туульсын цараатай дүрсэлдэг бол аж байдлын романд ард түмний амьдралын нарийн зүйлийг хүүрнэн өгүүлдэг байна.* С.Лувсанвандан.
# Бетон

**Бетон** (Англи: Concrete) нь элс, хайрга, ус зэргийг цементээр бэхжүүлэн хийдэг чулуулаг юм.

## Үндсэн ойлголт

Эрдсэн болон органик барьцалдуулагч , ус , жижиг ба том дүүргэгч , тусгай нэмэлтийг зохистой найрлагаар тооцож сонгон аваад тэдгээрийг нэг төрлийн болтол хольж зуурсаны дараа уг хольцыг хэвлэж ,нягтруулж ,бэхжүүлсний үр дүнд бий болсон зохиомол чулуун материалыг бетон гэнэ.
Барилгын бүх төрлийн даацын ба даацын бус бүтээц элементүүдэд бетоныг хамгийн түгээмэл хэрэглэх бөгөөд барилгын үндсэн материалын нэг юм.
Бетон ба арматурын барилцалын бат бэх,температур тэлэлтийн илтгэлцүүр ойролцоо байх учир төмөрбетонд ган арматур ,бетонтой хамт ажиллаж ,нэгдмэл цул байдлыг хангана.
Бетон хольцын найрлагыг зөв сонгосноор цементийн зарцуулалт 8.......15% , дүүргэгч 80.......85% орсон байдаг.
Бетонд дүүргэгчээр тунамал чулууг элс, хайрга ,дайрга мөн үйлдвэрийн дагалдах бүтэээгдэхүүнийг хэрэглэнэ.
Бетоныг нягтаас нь хамааруулан онцгой хүнд –нягт нь 2500 кг/м^3 , хүнд –нягт нь 2200....2500 кг/м^3 , хөнгөрүүлсэн бетон нягт нь 1800..............2200 кг/м^3 , хөнгөн бетон нягт нь 500.....1800кг/м^3 ,онцгой хөнгөн бетон нягт нь 500кг/м^3 ээс бага гэж ангилна.

Бетон нь бат бөх чанар болон хямд үнэ, ашиглахад хялбар байдал зэргээсээ шалтгаалан барилга, зам, далан, гүүр, туннель зэрэг байгууламжид өргөн хэрэглэгддэг.

Бетон нь даралтанд тэсвэртэй боловч уян хатан чанар муутай тул бетоныг дангаар нь хэрэглэхээсээ илүү, голд нь төмөр цутгаж, төмөр бетон болгон хэрэглэх нь элбэг.

Бетонон байгууламж нь 50-60 жил ашиглагдах боломжтой гэгддэг бөгөөд социализмын үед Монголд баригдсан барилгуудын ихэнх нь бетоноор хийгдсэн байдаг.

## Мөн үзэх

* Чулуу
* Төмөр бетон

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Конденсатор

Конденсаторууд
**Конденсатор** нь хоорондоо ойрхон байрласан дамжуулагч хоёр ялтасны хооронд мужид энерги хадгалдаг электрон элемент юм.

Конденсаторт цахилгаан цэнэг болон цахилгаан энерги хуримтлагддаг. Энэ утгаараа цахилгаан техник ба электроникт чухал элемент болж хэрэглэгддэг. Хамгийн энгийн конденсатор бол хавтгай ялтсаар тогтох хавтгай конденсатор юм.
Хэрэв хавтгай конденсаторын хоёр ялтсын хооронд q цэнэг шилжүүлсэн гэвэл хийгдэх ажил нь нэг талаас, цэнэгт цахилгаан орноос үйлчлэх qE хүчийг конденсаторын ялтсын потенциалын ялгавар буюу V хүчдэлээр үржүүлсэнтэй тэнцүү байна.

```
A=q∙E∙d=q∙V
```

Эндээс үзвэл хавтгай конденсаторын хүчдэл нь орны хүчлэгийг ялтсын хоорондох зайгаар үржүүлсэнтэй тэнцүү байна.

```
V=Ed
```

Энд хавтгай конденсаторын хувьд 〖E=〗\_(ε\_0)^σ=q/(ε\_0 s) болохыг тооцож конденсаторын цэнэгийг олбол,

```
〖q=〗_d^(ε_0 S) v→q~V
```

Конденсаторын цэнэг нь ялтсуудын хоорондын хүчдэлд шууд пропорционал байна. Энд пропорционалын коэффициент тавьж тэнцүүлбэл,

```
q=C∙V (Конденсаторын томьёо)
```

C коэффициентийг цахилгаан багтаамж гэдэг. Конденсаторын цахилгаан багтаамж нь конденсатор дээрх хуримтлагдсан цэнэгийг конденсаторын хүчдэлд харьцуулсантай тэнцүү байна.
Конденсатор багтаамж нь тодорхой нэг хүчдэлд ялтсууд хичнээн хэмжээний цэнэгийг хадгалж чадахыг илэрхийлнэ. Цахилгаан багтаамжийн нэгж нь нэг фарад. 1Ф=1Кл/В. Фарад нь маш том нэгж учир плактикт пикофарад (1пФ=10-12Ф), нанофарад (1нФ=10-9 Ф), микрофарад (1мкФ=10-6 Ф) зэрэг жижгэрүүлсэн нэгжүүдийг хэрэглэдэг.
Конденсаторын ялтсын завсарт цэнэг шилжихээс хамгаалж тусгаарлагч материал хийдэг. Тусгаарлаг туйлширсны улмаас цахилгаан орон нь ε дахин сулардаг. Үүнийг тооцвол хавтгай конденсаторын цахилгаан багтаамж

```
C=ε∙ε_0∙〗_d^S
```

Үүний ε нь тусгаарлагчийн диэлектрик нэвтрүлэх чадвар, S нь ялтсын талбай, d нь ялтсын хоорондох зай. Эндээс үзэхэд конденсаторын цахилгаан багтаамжийг их болгохын тулд ялтсуудыг ойртуулах, талбайг томруулах, ε ихтэй тусгаарлагч материал хэрэглэх шаардлагатай ажээ.
Вакуумд ε=1 байна.
Цахилгаан схемд конденсаторуудыг зэрэгцээ ба цуваа холболтоор холбох шаардлаг тулгардаг учир конденсаорын системийн ерөнхий багтаамжийг олох хэрэгцээ үүсдэг.

## Зэрэгцээ холболт

Конденсаторуудын хүчдэл нь ижил байна.

```
q1=C1V q2=C2V
```

Конденсаторуудын нэг талын ялтсын цэнэгийн нийлбэр нь системийн нийт цэнэгийн хэмжээг илэрхийлнэ.

```
q=q1+q2=CV
C=C1+C2 (зэрэгцээ холболт)
```

## Цуваа холболт

Конденсаторуудын дотоод ялтсуудын цэнэгийн нийлбэр тэг буюу цахилгаан саармаг байна. Иймд конденсаторуудын цэнэг тэнцүү байна. Харин конденсаторуудын хүчдэлүүдийн нийлбэр нь ерөнхий хүчдэл болно.

```
q=C1V1 q=C2V2
q=C(V1+V2)
1/C=1/C_1 +1/C_2 (цуваа холболт)
```
# Нэг хүнийг тахин шүтэх үзэл

**Нэг хүнийг тахин шүтэх үзэл** (орос. *Культ личности,* англи. *Personality cult*) Засаглалыг хэрэгжүүлэхэд ард түмний түүхэн үүрэг, хүсэл эрмэлзлэл, бүтээлч сэтгэлгээ, улс төрийн идэвхид тулгуурлах үндэсний хүчин зүйлийн оролцоог үгүйсгэж, хувь хүний хүчин зүйлийн ач холбогдлыг хэт товойлгож, үндэсний үнэлэмж, ардчиллын шалгуурыг алдагдуулсан үзлийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл нийт олны амжилт бүтээл, ололтыг нэг хүнийх болгон хэт үнэлэн магтаж, дээдлэн өргөмжлөхийг хэлдэг. Энэ нь авторитар улсын үндэс болдог байна.

Энэ байдал нь 20-р зууны тоталитар дарангуйлалд хамгийн их хөгжсөн бөгөөд дарангуйлагчдын гарт өмнөх үеийнхээс ялгаатай нь радио, кино театр, хэвлэлийг хянах зэрэг суртал ухуулгын хамгийн хүчирхэг хэрэгсэл байсан. ЗХУ-д Иосиф Сталин, Леонид Брежнев, Германд Адольф Хитлер, Италид Бенито Муссолини, Хятадад Мао Зэдун, Хойд Солонгост Ким Ил Соны дэглэмүүд хувь хүнийг тахин шүтэх хамгийн гайхалтай жишээг үзүүлсэн юм. Эрх мэдлийнхээ оргил үед эдгээр удирдагчдыг алдаа гаргадаггүй агуу удирдагчид хэмээн өргөмжлөн хүндэлдэг байв. Тэдний хөрөг хаа сайгүй өлгөгдсөн байдаг. Зураач, хөгжмийн зохиолч, зохиолч, яруу найрагчид дарангуйлагчдын "сайхан" зан чанарын янз бүрийн талыг харуулсан олон тооны бүтээл туурвидаг байжээ. Тэдний намтар, бүтээлийг боловсролын байгууллагууд болон эрх баригч намуудад заавал унших шаардлагатай байв. Тэднийг амьд ахуйд нь хүндэтгэн олон тооны хөшөө босгож, хот, хотын гудамж, талбайн нэрийг өөрчилж, олон объектыг тэдний нэрээр нэрлэж байсан юм.
# 10 сарын 11

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 9 сар · **10 сар** · 11 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**10 сарын 11** нь Григорийн тооллын жилийн 284 дахь (өндөр жил бол 285 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 81 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

* 1939: Альберт Эйнштейн атомын бөмбөгийн боломжийн талаар Франклин Д. Рузвельтэд өөрийн алдартай захидалаа бичжээ. Захидалдаа тэрээр атомын зэвсгийн шинжлэх ухааны үндэслэлийг нотолж, АНУ-ын атомын хөтөлбөр боловсруулах шаардлагатай байгааг уриалав.
* 1968: Аполлон 7, НАСА анхны гурван хүний ​​сансрын хөлгийг Кейп Канавералаас хөөргөв.

## Энэ өдөр төрөгсөд

* 1884: Америкийн нийгмийн зүтгэлтэн, АНУ-ын 32 дахь Ерөнхийлөгч Франклин Делано Рузвельтын гэргий бөгөөд 26 дахь Ерөнхийлөгч Теодор Рузвельтын хамаатан Анна Элеонор (Э́ленор) Рузвельт Нью-Йорк хотод төржээ.
* 1942: Энэтхэгийн алдарт жүжигчин Амитабх Баччан төржээ.
* 1927: Люксембургийн их гүн, Бельгийн гүнж Хосефин-Шарлотт төрсөн.

* 1944: Их Британийн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч, нэвтрүүлэгч Родни Марш төржээ.

## Энэ өдөр нас барагсад

* 1971 - Таманоүми Масахиро сүмогийн 51 дэх ёкозүна (\* 1944)
* 1988 - Bonita Granville Амеркийн алдарт жүжигчин кино зохиолч ( төрсөн 1923.02.23)

## Тэмдэглэлт баярууд

---

 **Commons: 10 сарын 11** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Паркинсоны өвчин

Сэр Уильям Ричард Говерсын Мэдрэлийн системийн өвчний гарын авлага (*A Manual of Diseases of the Nervous System*) ном дахь чимэг зураг
**Паркинсоны өвчин** эсвэл **Паркинсоны синдром** мөн түүнчлэн ярианы хэлэн **Салгалдаг өвчин** гэдэг нь мэдрэлийн эс алгуур алдагдах өвчин ба булчингийн хөдөлгөөн, тэнцвэржилт, хяналтанд нөлөөлдөг төв мэдрэлийн тогтолцооны доройтлын эмгэг юм. Өвчний онцлог шинж тэмдэгт акинези, ригор ба тайван тремор (үргэлж биш) зэрэг орно. Эдгэршгүй мэдрэл доройтох эмгэг учраас экстрапирамид ба моторик тогтолцооны дегенераци эмгэгт багтдаг. Дэлхийн хүн амын 60-аас дээш насныхны ойролцоогоор 1 хувь нь (2004 он) энэ өвчнөөр өвчилсөн судалгаа байдаг аж. Тийм учраас паркинсоны өвчин нь дэлхий дээрx мэдрэлийн доройтлын хоёр дугаар хамгийн түгээмэл (альцхаймерын өвчний дараа) өвчин юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Паркинсоны өвчин** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* АНУ дахь паркинсоны судалгаа (англи, испаниар)
* Паркинсоны үүдэл эсийн судалгааны талаарх өгүүллэгүүдийн цуглуулга (англиар)
* Германы Паркинсон ба Хөдөлгөөний Согог Судлалын Нийгэмлэг (германаар)

## Эх сурвалж
# Руанда

| Бүгд Найрамдах Руанда Улс*Repubulika y'u Rwanda* (Киняруанда) *République du Rwanda* (Франц) *Jamhuri ya Rwanda* (Свахили) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:**"Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu" (Франц: "Unité, Travail, Patriotisme") (Свахили: "Umoja, Kazi, Uzalendo") (Монгол: "Эв нэгдэл, ажил хөдөлмөр, эх оронч үзэл") |
| **Төрийн дуулал:** "Rwanda Nziza" (Монгол: "Үзэсгэлэнт Руанда") Duration: 2 minutes and 19 seconds.2:19 |
|  Руанда улсын байршил (хар)– Африк (цайвар цэнхэр & хар саарал) – Африкийн Холбоо (цайвар цэнхэр)  |
| Нийслэлба томоохон хот | Кигали ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Киняруанда хэл
* Франц хэл
* Англи хэл
* Свахили хэл
 |
| Угсаатны бүлгүүд  | * 99% Баньяруанда
* —85% Хуту
* —14% Тутси
* —1% Тва
* 1% Бусад
 |
| Шашин  | * 93.8% Христ
* 3.0% Шашингүй
* 2.2% Ислам
* 1.0% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | * Руандачууд‎
 |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс (тоталитар дарангуйлал)  |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Поль Кагаме |
| • Ерөнхий Сайд  | Эдуар Нгиренте |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Парламент |
| • Дээд танхим | Сенат |
| • Доод танхим | Төлөөлөгчдийн танхим |
| Түүх |
|  |
| • Руандагийн хаант улс  | 15-р зуун |
| • Германы Зүүн Африкийн нэг хэсэг  | 1897–1916 |
| • Руанда-Бурундийн нэг хэсэг  | 1916–1962 |
| • Руандагийн хувьсгал  | 1959–1961 |
| • Бүгд найрамдах засаглал  | 7 сарын 1, 1961 |
| • Бельгиэс тусгаар тогтнов  | 7 сарын 1, 1962 |
| • НҮБ-д элсэв  | 9 сарын 18, 1962 |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 5 сарын 26, 2003 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 26,338 км2 (10,169 бээр2) (144) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 5.3 |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 13,400,541 (76) |
| • Нягтаршил | 470/км2 (22) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $41.5 тэрбум  (139) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $3,099 (165) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $13.150 тэрбум (129) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $970 (167) |
| ОТББИ (2016) | 43.7 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.534 бага · 165 |
| Мөнгөний нэгж | Руанда франк (RWF) |
| Цагийн бүс | UTC+2 (ТАЦ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +250 |
| Домэйн нэр | .rw |

**Руандагийн Бүгд Найрамдах Улс** (Франц: *Rwanda*) нь дорнод болон төв Африкт Их нууруудын бүст, Уганда, Бурунди, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс болон Танзани улсуудтай хиллэн орших, далайд гарцгүй жижигхэн орон юм. Африк тивийн өндөр нягтшилтай орнуудын нэг болох тус улсын 10.1 сая орчим хүн амын ихэнх нь газар тариалангаар амь зуулгаа залгуулдаг. Руандагийн газар нутаг нь дов толгод ихтэй учраас "Мянган толгодын орон" (Франц: *Pays des Mille Collines*; *Киняруанда хэл: *Igihugu cy'Imisozi Igihumbi**) ч гэж нэрлэгддэг.

Руанда улсад 1994 онд гарсан геноцидын үеэр 800,000-аас нэг сая хүн алагдаж, дэлхийн олон нийтийн анхаарлыг татаж байв 2008 онд Руанда нь хууль тогтоох байгууллагын гишүүдийн талаас илүүг нь эмэгтэйчүүд эзлэх болсон дэлхийн анхны улс болжээ.

## Эшлэл
# Тан Жунзун

| Тан Жунзун хаан 唐中宗 |
| --- |
|  |
| Тан улсын эзэн хаан |
| Хаанчлал | 684 оны 1 сарын 3 – 684 оны 2 сарын 26 |
| Өмнөх | Тан Гаозун (Зытянь хатны сүүдэр доор) |
| Залгамжлагч | Тан Рүйзун (Зытянь хатны доор) |
| Үүрэг гүйцэтгэгч | Зытянь хатан |
| Хаанчлал | 705 оны 2 сарын 23 – 710 оны 7 сарын 3 |
| Өмнөх | Улсыг сэргээв (У Зытянь У Жоу улсын хаан ширээг залгамжлагч хатан хаанаар) |
| Залгамжлагч | Шан хаан (Вэй хатны доор) |
| *Де-факто* төр баригч | Вэй хатан |
|  |
| Төрсөн | 656 оны 11 сарын 26 Чанань |
| Өнгөрсөн | 7 сарын 3, 710(710-07-03) (53 насалсан) |
| Оршуулга | Дин бунхан (定陵) |
| Хатан | Хэси хатан (675 онд нас барсан) Жинжаогийн Вэй хатагтай (г. –710) |
| Хүүхэд | Ли Чунрүнь Ли Чунфү Ли Чунжүнь Тан Шанди Чаннин гүнж Юнтай гүнж Аньлэ гүнж |
|

| Нэр |
| --- |
| Овог: Ли (李), хожуу Ү (700 онд өөрчилсөн), дараа нь Ли (705 онд өөрчилсөн) Хувийн нэр: Шянь (顯), хожу Жэ (哲), хожуу буцаад Шянь (顯) |
| Нас барсны дараах нэр |
| **Богино:** Шяохэ хаан (孝和皇帝) **Бүтэн:** Дахэ Дашэн Дажао Шяо хаан (大和大聖大昭孝皇帝) |
| Сүмийн нэр |
| Жунзун (中宗) |

 |
| Гэр бүл | Ли |
| Династи | Тан |
| Эцэг | Тан Гаозун |
| Эх | Зытянь хатан |

**Жунзун хаан Ли Шиань** нь Тан улсын 4 дэх хаан бөгөөд 684 оны 1 сараас 2 сарын хооронд засаглаж байгаад огцорсон юм. 690 онд түүний төрсөн эх У Зытянь нь хаан болсны дараа, 698 онд **Жоу улс**ын хунтайж болжээ. 705 онд У Зэтянь огцорсон тул дахин хаан болсон. Тэрээр 6 жил хаан байгаад нас барсан.

## Эшлэл=

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Тан Гаозун** | **Тан улсын хуанди** 684-684 | Дараах **Тан Рүйзун** |
| Өмнөх **У Зытянь** | **Тан улсын хуанди 2 дахь удаа** 705-710 | Дараах **Тан Рүйзун** |
# 750 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  745 · 746 · 747 · 748 749 —  **750**  — 751 752 · 753 · 754 · 755
 |
| Хамаарах арван
 |
| 750-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| 8-р зуун
 |

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

## Энэ онд төрөгсөд

## Энэ онд нас барагсад

## Гадаад холбоос

 **Commons: 750** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Хэнань муж

|  |
| --- |
| **Хэнань Муж** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Хятад : | **河南省** |
|  | Hénán Shěng |
|  |  |
|  |  |

 |
| Товчлол: 豫  (пиньинь: Yù) |
|  |
| **Нэрийн гарал үүсэл** | 河 hé - (Шар) мөрөн 南 nán - өмнөд "Шар мөрний өмнө" |
| **Засаг захиргааны төрөл** | Муж |
| **Нийслэл** (хамгийн том хот) | Жөнжоү |
| **ХКН-ын хорооны НБД** | Лү Жаньгон 卢展工 |
| **Захирагч** | Гүо Гэнмао 郭庚茂 |
| **Нутаг дэвсгэр** | 167,000 км2 (64,000 бээр2) (17-д) |
|  - Өргөрөг | 31° 23' - 36° 22' N |
|  - Уртраг | 110° 21' - 116° 38' E |
| **Хүн ам** (2010)  - Нягтшил | 94,023,567 (3-т) 591/km2 (1,530/sq mi) (6-д) |
| **ДНБ** (2010)  - нэг хүнд оногдох | CNY 2.29 их наяд (US$ 339 тэрбум) (5-д) CNY 24,719 (US$ 3,611) (21-т) |
| **ХХИ** (2008) | 0.787 (дунд зэрэг) (15-д) |
| **Хүн амын бүтэц** | Хань - 98.8% Хотон үндэстэн - 1% |
| **Хэл, аялгууд** | Мандарин, Хэнань |
| **Аймаг** | 17 |
| **Тойрог** | 159 |
| **Хот**\* | 2455 |
| **ISO 3166-2** | CN-41 |
| **Албан ёсны цахим хуудас** www.henan.gov.cn (Хялбаршуулсан Хятад хэл) |
| **Хүн ам болон ДНБ-ий мэдээллийн эх сурвалж:**《中国统计年鉴—2005》 *Хятадын статистикийн эмхтгэл 2005* ISBN 7503747382**Хүн амын бүтцийн мэдээллийн эх сурвалж:**《2000年人口普查中国民族人口资料》 *Хятадын 2000 оны хүн амын тооллогын материал* ISBN 7105054255\*2004 оны 12 сарын 31-ний байдлаар |
| Загвар ■ Хэлэлцүүлэг |

**Хэнань** (Хятад: 河南; пиньинь: *Hénán*; Шуудангийн газрын зургийн латин галиг: Honan) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төв хэсэгт орших муж юм. Тус мужийн нэг дүрст товчлол нь "豫" (yù) бөгөөд Хань улсын Южоү (豫州 Yù Zhōu), мужийн нэрээс гаралтай. Мужийн нэр 河南 нь "мөрний өмнө бие" гэх утгатай боловч мужийн газар нутгийн дөрөвний нэг орчим нь Шар мөрний хойд биед оршдог аж.

Хэнань нь 5000 гаруй жилийн түүхтэй, Хятадын соёл иргэншлийн голомт гэгддэг бөгөөд 1000 орчим жилийн өмнө Хятадын соёл, эдийн засаг, улс төрийн төв нь байв. Шан улсын нийслэл Иньшү, Шаолинь хийд зэрэг түүх соёлын олон дурсгалууд байдаг. Хятадын эртний найман их нийслэлийн 4 нь буюу Лүоян, Аньян, Кайфэн, Жөнжоү нь Хэнань мужийн нутагт оршдог.

167,000 хавтгай дөрвөлжин километр (64,000 бээр2) газар нутагтай Хэнань мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнхийг үржил шимтэй, хүн ам шигүү суурьшсан Хойд Хятадын тэгш тал эзлэнэ. Муж Шэньси, Шаньси, Хэбэй, Шаньдун, Аньхуй, Хүбэй мужуудтай хиллэдэг. Хэнань нь 94 сая оршин суугчтай, хүн амын тоогоороо Хятаддаа гуравдугаарт ордог юм. Хэрвээ Хэнань нь тусгаар улс байсан бол хүн амынхаа тоогоор Мексикийн дараа, Филиппиний өмнө, дэлхийд 12-рт орох байсан.

Хэнань муж Хятадын 5 дахь том эдийн засаг бөгөөд далайн эргийн бус мужуудаас хамгийн том эдийн засагтай нь юм. Гэвч нэг хүнд оногдох ДНБ нь зүүн болон төвийн мужуудтай харьцуулахад бага тул Хятадын хоцрогдсон бүс нутгуудын нэгд тооцогддог. Мужийн эдийн засаг багасч буй хөнгөн цагаан болон нүүрсний нөөц, мөн газар тариалан, хүнд үйлдвэр, аялал жуулчлал, жижиглэн худалдаанаас хамааралтай. Өндөр технологийн аж үйлдвэр болон үйлчилгээний салбар хөгжөөгүй бөгөөд Жөнжоү, Лүоян хавиар төвлөрсөн байдаг.

## Эшлэл

## Гадны холбоосууд

 **Commons: Хэнань** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Хэнань мужийн засгийн газар (Хятад хэл)
# Английн иргэний дайн

**Английн иргэний дайн** буюу **Их бослого** (англи. *The English Civil War or Great Rebellion*) - 1642-1651 оны хооронд Английн Вант улсад ( англи. *the Kingdom of England*) хаант засаглалын болон парламентын талынханы хооронд болсон цуврал иргэний дайн, улс төрийн зөрчилдөөнүүдийг хэлдэг байна. 1639-1653 оны Англи, Шотланд болон Ирландын хоорондох "Гурван хаант улсын дайн"-ы нэг хэсэг болох энэхүү тэмцэлд Английн нэгдүгээр болон хоёрдугаар иргэний дайн багтсан байдаг. 1650-1652 оны Англи-Шотландын дайныг заримдаа Английн гуравдугаар иргэний дайн гэж нэрлэдэг.

Англи, Шотланд болон Ирландын гурван хаант улсын зөрчилдөөнүүд ижил төстэй байсан ч тус бүр өөрийн гэсэн тодорхой асуудал, зорилготой байсан юм. Английн анхны иргэний дайн нь голчлон Парламент болон I Чарльзын хоорондох эрх мэдлийн зөв тэнцвэр олохын төлөө өрнөсөн байдаг юм. Энэ нь 1646 оны 6-р сард хааны үзлийн талынхан ялагдаж, хааныг цагдан хорьсноор өндөрлөсөн юм.

Гэсэн хэдий ч энэхүү ялалт нь улс төрийн зохицуулалтын талаар парламентын санал зөрөлдөөн гарсан юм. Дээд олонх нь 1642 онд хаант засаглалыг устгахын тулд биш, харин парламентын засгийн газарт оролцох эрхийг хамгаалахын тулд дайн зарласан бөгөөд энэ нь I Чарльз хааны буулт хийхээс татгалзсан нь гацаанд хүргэсэн гэсэн үг юм. Оливер Кромвелл зэрэг Шинэ Загварын Армийн радикал үзэлтнүүдийн улс төрийн нөлөөллийн талаарх санаа зовнил нь дунд зэргийн парламентын гишүүд болон Шотландын Ковенантуудын дэмжлэгтэй хааны талынханы хооронд холбоо тогтооход хүргэсэн. 1648 оны Английн Хоёрдугаар Иргэний дайнд Роялистуудын ялагдал нь 1649 оны 1-р сард I Чарлзыг цаазаар авч, Английн Хамтын Нөхөрлөл байгуулагдсанд хүргэсэн байна.

1650 онд II Чарльз Англи болон Шотландад Пресвитериан сүм байгуулахаар тохиролцсоныхоо хариуд Шотландын хаан цол хүртжээ. Үүний дараа гарсан Англи-Шотландын дайн 1651 оны 9-р сарын 3-нд Ворчестер хотод парламентын талынханы ялалтаар өндөрлөв. Ирланд, Шотланд улсууд Хамтын нөхөрлөлд нэгдэж, Британийн арлууд нэгдмэл улс болжээ. Энэхүү хэлэлцээр нь эцэстээ урт хугацаанд алдартай, тогтворгүй болж, 1660 онд Стюартын сэргээн босголтын дараа цуцлагдсан. Иргэний дайнуудын үр дүн нь Англи, Шотланд парламентын хаант засаглал руу хөтлөгдөн орсон юм.

Иргэний дайн нь 1651 оны 9 сарын 3нд Парламентын талын ялалт байгуулсан Ворчестерын тулалдаанаар дуусгавар болсон байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Английн иргэний дайн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Кристалит

**Кристалит** бол жижиг эсвэл бүр микроскоп хэмжээтэй болор хэлбэрүүд, жишээ нь олон янзын материалыг хөргөх яавцад үүсдэг. Кристалит үр тариа гэж бас нэрлэгддэг.

**Бассилит** нь кристалит төрлүүдийн нэг. Энэ нь саваа шиг зэрэгцээ урт зүйл юм.

## **Бүтэц**

Хэлбэр нь чиг баримжаа янз бүр ямар ч заасан чиглэлгүй, янз бүрийн бүтэц гэж нэрлэдэг, эсвэл чиглэсэн. Боловсруулсан орчноосоо шалтгаалсан байж магадгүй. Нэг болорын бүтэц нь ихэвчлэн заагдсан ба хэлбэр нь үргэлжилсэн бөгөөд эвдэрээгүй, аморф материал буюу ихэвчлэн шил, полимер бол талст бус ба ямарч бүтэцгүй. Тэд нарын бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь эмх цэгцтэй байдлаар бүтээгдээгүй. Поликристаллын бүтэц ба паракристаллын үе шатууд эдгээр хоёрын дунд байдаг. Поликристаллин материалууд эсвэл поликристаллууд нь хатуу, янз бүрийн хэмжээ, чиглэлтэй олон кристалуудаас тогтдог. Ихэнх материалууд нь поликристаллин нимгэн давхаргуудаар хоорондоо нийлүүлсэн олон тооны кристалитуудаас бүрдсэн поликристалл байдаг. Ихэнх органик бус биетүүд нь поликристалл, үүнд бүх энгийн төмөрүүд, маш их керамикуд, чулуунууд, мөс багтдаг.

Кристалит нийлдэг хэсгүүдийг үр тарианы хил хязгаар гэж нэрлэгддэг.
# Вассал

Вассал-феодалын нийгмийн үед феодол буюу эзний хараат жижиг феодал болон томоохон хүчирхэг улсуудын хараат улсуудыг нэрлэдэг нэршил.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Васалло гэж юу вэ:
Вассал Васалажийн холбоонд холбогдсон эзэнд захирагдах хүнийг нэрлэх нь нэр томъёо юм. Вассал гэдэг үг нь Селтикийн "gwasi" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "зарц" эсвэл "залуу хүн" гэсэн утгатай.

Үг вассал Энэ бол VI-XI зууны хооронд феодалын тогтолцоотой холбоотой Дундад зууны үеийн ердийн ойлголт юм. Вассал нь а туйлын үнэнч байдлын хариуд дээд язгууртнуудаас тэтгэмж хүсч буй хувь хүн. Ноёдын хоорондын харилцаа нь гол шинж чанар нь голчлон ноёрхол байсан бөгөөд энэ нь янз бүрийн үүрэг хүлээлгэхийн тулд ноёнд вазарт өгсөн бүх төрлийн хөрөнгөөс бүрддэг байв.

Феодалын харилцаа Энэ нь итгэмжлэлээс эхэлсэн: вассал өөрийгөө илүү хүчирхэг хүнд даатгаж, түүнд ашиг тусаа өгнө гэж найдаж, үнэнч байж, туслахаа амласан юм. Вассалажийн гэрээг хүндэтгэлийн ёслолын ажиллагаагаар байгуулсан бөгөөд үүнд хоёр тал авсан үүргээ биелүүлэхээ амлав: вассал ноёндоо зөвлөгөө, эдийн засгийн, цэргийн тусламжийн өртэй байсан бөгөөд өөрийн вассалаа хамгаалж, үүргээ биелүүлэхэд шаардлагатай арга хэрэгслийг өгөхөөр амлав. ашиг тусаа өгснөөр би үүнийг хуурамч зүйл гэж үздэг. Ёслол нь хөрөнгө оруулалтын төгсгөл болж, ноён вассальд өгсөн тэтгэмжийн бэлэг тэмдэг болгон объект өгсөн.
# Ляодун хойг

Ляодуныг газрын зурагт дугуйлав
**Ляодун хойг**  (Ляодунгийн хойг, Ляодуны хойг, **Ляодун**; хойгийн нэр хятад хуучин ханзаар 遼東半島, шинэ ханзаар 辽东半岛 гэж бичигдэж, латин үсэгт *Liáodōng bàndǎo* гэж хөрвөдөг. *Ляодун* нь "Ляогийн дорнод" гэсэн утга) — түүхэн дэх Манжуур нутгийн зүүн урд үзүүр байсан, харин одоо Хятадын Ляонин мужид харьяалагддаг хойг нутаг. Шар тэнгис, Бохайн буланг зааглан зүүн хойноос түрсэн байрлалтай. Хамгийн том боомт нь Далянь.

 **Commons: Ляодун хойг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Унд

Аяга цай

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | умдан, ундан |
| монгол кирилл. | унд |
| халимаг кирилл. | ундн |

Согтууруулах унд
Амтат жүржийн шүүс
**Унд** — цай, айраг, архи, дарс, ундаа, ундны ус зэрэг аливаа уухад зориулагдсан шингэн.

## Ус

Цэвэр, хийжүүлсэн, эрдэст (рашаанаараа эсвэл нэмэлт эдтэй байж болдог) аль нь ч бай хүний уух ундны үндсэн эд нь ус байдаг.

## Согтууруулах унд

Согтууруулах унд (Хөлчүүрүүлэх унд) — Этилийн спирт (охь) агуулсан унд.

* Айраг
* Архи
* Дарс
* Шар айраг

## Ундаа

Ундаа — хөөсрүүлж исгэсэн шингэн хоормог.

## Жимсний шүүс

Жимсний шүүс нь багахан нэмэлт бодистой эсвэл огт нэмэлтгүй байх байгалийн бүтээгдэхүүн юм. Амтат жүрж, бэрсүүт жүрж, тоор, гүйлс, алим, усан үзмийн гэх мэтээр өргөн хэрэглэгддэг жимсний шүүсүүд байдаг.

## Сүүн унд

* Хоормог
* Тослог хоормог (Кефир)

## Халуун унд

* Цай
* Кофе
* Халуун шоколад

## Зүүлт, тайлбар