# Цагаан хүннү

| **Цагаан хүннү**ηβοδαλο  Эфталит
  |
| --- |
| Эзэнт гүрэн: 440-д он–560  |
|
Цагаан Хүннү гүрний тамга.
 |
| **САСАНИДЫН ЭЗЭНТ ГҮРЭНЦАГААН ХҮННҮАЛЬХОНЫ ХҮННҮЧҮҮДНЕЗАК ХҮННҮЧҮҮДЮэбаньМажаруудОгуруудТОХАРЧУУДГУПТАГИЙН ЭЗЭНТ ГҮРЭНЖАНЖУНВАКАТАКАНИРУН УЛСГаожү Түрэгүүд ◁   ▷ Цагаан хүннү гүрний нутаг дэвсгэр, 500 он орчим  |
| Төлөв | Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн |
| Нийслэл | * Кундуз
* Балх
 |
| Нийтлэг хэл | * Бактр хэл (албан ёсны)
* Согд хэл
* Хорезм хэл
* Пракрит
* Түрэг хэл
 |
| Шашин  | * Манихеизм
* Зороастризм
* Несториан Христийн шашин
 |
| Түүхэн эрин | Хожуу эртний үе |
|  |
| • Байгуулагдсан  | Эзэнт гүрэн: 440-д он |
| • Мөхсөн  | 560  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Өмнө нь** | **Дараа нь** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Кидаритууд |
|  | Сасанидын эзэнт гүрэн |
|  | Кангюй улс |
|  | Альхоны Хүннүчүүд |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Незак Хүннүчүүд |  |
| Хөх Түрэгийн хаант улс |  |
| Сасанидын эзэнт гүрэн |  |
| Түрэг шахууд |  |
| Зунбиль |  |

 |

 |

Заримдаа Цагаан Хүннү гэгддэг эфталитууд (мөн цагаан хуннагууд, иранаар спет ксион, санскрит, пракрит хэлээр Света-хуна гэгддэг) нь МЭ 5-8-р зууны үед Төв Азид амьдарч байсан ард түмэн бөгөөд Зүүн Ираны Хүннү нарын томоохон бүлгийн нэг хэсэг байв. Тэд эзэнт гүрнийг байгуулж, эзэн хааны эфталит улсыг байгуулж, Кидарчуудыг ялсан МЭ 450 оноос МЭ 560 онд Түрэгийн Анхны Хаган болон Сасани улсын нэгдсэн хүч тэднийг ялан дийлсэн үед цэргийн чухал ач холбогдолтой байв. МЭ 560 оны дараа тэд 625 онд Тохаристаны нутагт Баруун Түрэгүүд (Оксусын хойд хэсэгт) болон Сасанийн эзэнт гүрний (Оксусын өмнөд хэсэгт) захиргаанд байсан Тохаристаны нутаг дэвсгэрт "ноёд" байгуулжээ.

Бактрид суурьшсан эзэн хааны эфталитууд зүүн тийш Таримын сав газар, баруун тийш Согд, өмнөд рүү Афганистанаар дамжин тэлсээр байсан боловч өмнө нь Эфталитуудын үргэлжлэл гэж үздэг байсан Алчон Хүннү нарын эзэмшиж байсан Хинду-Кушаас хэтэрсэнгүй. Эдгээр нь овог аймгуудын нэгдэл байсан бөгөөд нүүдэлчин болон суурин хот суурингуудыг багтаасан. Тэд Ксион (Сиончууд) эсвэл Хуна гэгддэг дөрвөн том улсын нэг хэсгийг бүрдүүлсэн бөгөөд тэдний өмнө Кидаритууд болон Алхончууд, дараа нь Незак Хүннү болон Түрэгийн Анхны хаант улсууд залгамжилсан. Эдгээр Хүннүчүүд бүгд ижил хугацаанд Зүүн Европыг довтолсон Хүннү нартай маргаантай холбоотой байсан ба/эсвэл "Хүннү" гэж нэрлэгдэж ирсэн боловч эрдэмтэд ийм холболтын талаар зөвшилцөлд хүрээгүй байна.

Эфталитчуудын түшиц газар нь Хинду Кушийн хойд энгэрт орших Тохаристан (одоогийн өмнөд Узбекистан ба Афганистаны хойд хэсэг) байсан бөгөөд тэдний нийслэл нь зүүн талаас, магадгүй Памирын нутгаас ирсэн Кундуз хотод байсан бололтой. 479 он гэхэд эфталитчууд Согдыг эзлэн кидарчуудыг зүүн тийш хөөн зайлуулж, 493 он гэхэд Зүүнгар болон Таримын сав газрын зарим хэсгийг (одоогийн баруун хойд Хятадад) эзэлжээ. Урьд нь эфталитчүүдтэй андуурч байсан Алчон Хүннү нар Хойд Энэтхэгт ч тэлжээ.

Эфталитийн түүхийн эх сурвалжууд ховор бөгөөд түүхчдийн санал бодол өөр байдаг. Хааны жагсаалт байхгүй бөгөөд түүхчид бүлэг хэрхэн үүссэн, анх ямар хэлээр ярьж байсныг мэдэхгүй байна. Тэд өөрсдийгөө Эбодало (ηβοδαλο, эндээс Hephthal) гэж нэрлэдэг байсан бололтой, ихэвчлэн Eb (ηβ) гэж товчилдог бөгөөд энэ нэрийг зарим зоосон мөнгө дээрээ Бактриан бичгээр бичсэн байдаг. "Эфталитууд" гэдэг нэрний гарал үүсэл тодорхойгүй бөгөөд энэ нь хотан хэлний \*Хитала гэдэг "Хүчтэй" гэсэн үг, таамагласан согдын \*Heβtalīt, \*Heβtalak гэсэн олон тоо, эсвэл Дундад перс хэлээр \*haft āl "Seven Al" гэсэн таамаглалаас үүдэлтэй байж болно.

## Түүх

Цагаан хүн нар нь МЭ 420-д оноос эхлэн амударъя мөрний хэсэгт дорно зүгээс нүүдлэн ирж суурьшсан бөгөөд аажимдаа Согд, бактри болон өнөөдрийн афганистан, умарт энэтхэгийг байлдан дагуулж Цагаан Хүннү улсыг байгуулсан байна. Энэ улс нь эртний торгоны замд ноёрхолоо тогтоосон тул тухайн үедээ харьцангуй хүчирхэг гүрэн байжээ.
Цагаан Хүннүгийн хүчирхэг улс нь 300 жилийн дараа зүүн талаасаа Түрэгийн улсыг үндэслэгч Бумангийн дүү Истемийн цэргийн довтолгоонд, баруун талаасаа Персийн довтолгоонд өртөж мөхжээ.

## Нэршил

Европ ялангуяа Византийн түүх нар болох Прокопий нарын судлаачид Цагаан хүн буюу Цагаан Хүннү нарыг эфталит гэж нэрлэдэг байсан.

## Нэмж унших

* Дөрвөлжин булшны соёл

## Мөн үзэх

* Шаньюй Үжүлэн
* Хүннү улс