Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Амударья

Хуучин Арал тэнгист цутгадаг байсан үеийн газрын зураг
**Амударья** (Персээр آمودریا) нь Памирын тэгш өндөрлөгөөс эх авч, Хиндүкүшийн нурууг нэвтлэн, баруун хойш урсдаг мөрөн юм. Хуучин Арал тэнгист цутгадаг байсан боловч одоо замдаа цөлд ширгэдэг болсон. Урт нь 1450 км (анх 2400 км урттай байсан).

Дарья гэдэг нь тэнгис, мөрөн гэсэн утга бүхий перс үг турк хэл рүү хувьсч орсон үг тул "Аму мөрөн" гэсэн утгатай болно.

Каракумын цөл, Кызылкумын цөлийг заагладаг тус гол нь Арал тэнгисийн өмнөд эргээр үржил шимт өргөн хөндийг бий болгож байв. 4-5 мянган жилийн өмнөөс хүн амьдрах болж, газар тариалан эрхэлж байсан нь археологийн олдвороос тодорхой болоод байгаа. Амударья нь урсгалаа маш олон удаа өөрчилж байсан тул тэр болгонд нь хүмүүс хот балгасаа нүүлгэдэг байсан аж. Зөвхөн зүүн эрэгт нь л гэхэд 1000 гаруй хот балгасын туурь олдоод байгаа.

## Хүний хүчин зүйлээс үүдсэн уршиг

Сансраас авсан Амударьяа мөрний садраа (1994 онд)
1960-аад оноос хойш хуучнаар Зөвлөлт Холбоот Улсад "Байгалийг өөрчлөн байгуулах төлөвлөгөө" хэрэгжиж, уг төлөвлөгөөний дагуу Каракумын сувгийг барьж, атрыг эзэмшсэн байна. Гэвч уг суваг нь усны алдагдал ихтэй, цөлийн уур амьсгалтай тус бүс нутаг дахь усны ууршлыг улам ихэсгэсэн нь эцэстээ давсжилтыг бий болгож, голын адаг ширгэжээ.

Үүний улмаас Амударьяа мөрний цутгадаг байсан Арал тэнгисийн хэмжээ эрс багасч, устах аюулд ороод буй.

 **Commons: Амударья** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Нийслэл

| Хадмал |
| --- |
| буриад кирилл. | ниислэл хото |
| монгол кирилл. | нийслэл хот |
| халимаг кирилл. | хотл балһсн |

**Нийслэл** (Англи, Испани: *Capital*; Орос: *Столица*) гэдэг нь улс төрийн ойлголтоор тухайн улсын төр засаг захиргаатай холбогдсон гол хот нь юм. Өөрөөр хэлбэл төр, засгийн байгууллагууд уг хотод бодитоор байрлах бөгөөд хуулиар уг хотыг нийслэл хот хэмээн тогтоосон байдаг. Мөн нийслэл хотод гадаад орнуудаас тухайн оронд суугаа дипломат төлөөлөгчийн газар буюу Элчин сайдын яамд байралдаг.

## Хамгийн том нийслэлүүд

Дэлхийн олонхи орны хамгийн том хот нь нийслэл байдаг. Гэхдээ 10 -аад оронд тийм биш. Жишээ нь: Австралийн Сидней хот хамгийн том боловч нийслэл нь Канберра, АНУ-ын нийслэл Вашингтон, Канадын нийслэл Оттава, Бразилийн нийслэл Бразиль гэх мэт.

Дэлхийн хамгийн том /их хүн амтай / хотууд:

* Aфрик: Каир (11,146,000)
* Aзи: Токио (35,237,000)
* Eвроп: Москва (10,400,000)
* Хойд Америк: Мехико (17,809,471)
* Далайн орнууд: Веллингтон (445,400)
* Өмнөд Америк: Буенос Айрес (14,230,000)
# Японы эзэн хаан

Одоогийн эзэн хаан Нарүхито
**Япон улсын эзэн хаан** (япон. 天皇, тэнно, хуучнаар Микадо гэгддэг байсан, япон ханзнаас орчуулбал "Тэнгэрийн эзэн" гэсэн утгатай) нь Японы ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг, Эзэн хааны гэр бүлийн тэргүүн нь юм. Эзэн хааны сэнтий зөвхөн эрэгтэй удмаа дагадаг байна.

## Түүх

Домог зүйн үүднээс авч үзвэл Японы анхны эзэн хаан болох Жиммү нь Аматэрасү хэмээх нарны бурхны удам бөгөөд МЭӨ 660 онд хаан сэнтийд заларсан гэж үздэг байна. Түүхийн үүднээс энэ домгийг боломжтой гэж үздэггүй ч, өнөөгийн Японы Эзэн Хааны гэр бүл нь 1500 жилийн турш хаан сэнтийд байсан нэг хааны удам угсааных гэдгийг нийтээрээ хүлээн зөвшөөрдөг байна.

Түүхийн ихэнх мөчлөгт Японы эзэн хааны эрх мэдэл хүч нь хэмжээт, мөн цэвэр бэлгэ тэмдгийн чанартай байсан боловч Фүживара, Хоожо, Минамото, Ашикага, Токүгава гэх мэт бүхий л захирагч, шогунууд эзэн хаанаа хүндэлж дээдэлдэг байсан байна.

1868 оны Мэйжийн эрины шинэчлэлээр Токүгавагийн шогүнүүдын эрх мэдлийг авч хаяснаар Эзэн Хаан Мэйжи төрийн өндөрлөг, эрх мэдлийг гартаа авсан ба Мэйжийн үндсэн хуулиар абсолют, хэмжээгүй эрхт хаан болсон юм. Гэвч үнэн хэрэгтээ жинхэнэ хүчийг улс төрийн олигархууд, сүүлд генералууд болон адмиралууд гартаа авсан билээ.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1946 онд Японы Эзэн Хаан нь цэвэр бэлгэ тэмдгийн чанартай болсон. Эдүгээ тэрээр дипломат уулзалтууд болон ёслолуудад оролцдог ч улс төрийн ямар нэгэн хүч, эрх мэдэл байхгүй билээ.

* 1926 оны 12-р сарын 25-наас 1989 оны 1-р сарын 7-ны өдөр хүртэл 124 дахь Эзэн хаан **Хирохито** (япон. 裕仁; 1901-1989) хаан ширээнд суужээ.
* 1989 оны 1-р сарын 7-ноос Эзэн хааны сэнтийд суусан 125 дахь Эзэн Хаан **Акихито** (япон. 明仁 *:* 1933 онд төрсөн) 2019 оны 4-р сарын 30-нд Хаан ширээнээсээ татгалзсан байна.
* 2019 оны 5-р сарын 1-нээс Эзэн Хаан **Нарүхито** (япон. 徳仁 : 1960 онд төрсөн) Японы 126 дахь эзэн хаан болсон ба тэрээр Хатан Овада Масакотой 1993 онд гэрлэж, 2001 онд тэдний охин нь Гүнж Айко төрсөн байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Японы эзэн хаан** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Тэнно** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Эзэн хааны гэр бүлийн албан ёсны сайт
# Хамаг Монгол

| Хамаг Монгол Улсᠬᠠᠮᠤᠭ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ |
| --- |
| 1131–1206 |
| **Lua error in Module:Location\_map/multi at line 27: Заасан байршлын газрын зургийн тодорхойлолтыг олж чадсангүй: "Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Continental Asia" байхгүй байна.**The Mongol Confederation (Загвар:Colorsample) and contemporary polities in continental Asia circa 1200.  |
| Нийтлэг хэл | Дундад Монгол |
| Угсаатны бүлгүүд  | Монголчууд |
| Шашин  | Тэнгэр шүтлэг |
| Төр засаг | Овгийн холбоо |
| Хан |   |
|  |
| • 1131–1148  | Хабул хан |
| • 1148–1156  | Амбагай хан |
| • 1156–1160  | Хутула хан |
| • 1160–1171  | Есүхэй |
| • 1189–1206  | Чингис хаан (сүүлчийн) |
|  |
| Түүх |   |
|  |
| • Байгуулагдсан  | 1131 |
| • Мөхсөн  | 1206 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Өмнө нь** | **Дараа нь** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Хидан Улс |
|  | Прото-Монголчууд |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Монголын эзэнт гүрэн |  |

 |

 |

**Хамаг Монгол** нь 12-р зууны үед Боржигин овог аймгуудыг нэгтгэсэн Онон мөрний эх хавьд нутагладаг монгол улс байжээ. Тус улсыг бүрдүүлж байсан овог аймгууд нь ихэвчлэн Эргүнэ гүний мэдээнд гардаг отгууд байснаас үзвэл язгуурын аймаг отгууд байжээ. Хожим тэднийг 40 орчим отог овог бүрдүүлэх болжээ. Хамаг монголын хожуу залгамжийг "дөчин түмэн монгол" гэсэн нь үүнтэй холбоотой бололтой. 1130-аад, 1140-өөд онуудад Хамаг Монголыг Хабул хаан захирч байсан. Хабул хаан Алтан улсын эсрэг удаа дараа амжилттай дайтсаны эцэст ашигтай найрамдлын гэрээ байгуулж өөрийгөө Хамаг Монголын хаан гэж хүлээн зөвшөөрүүлж байсан байна. Хабул хаан хэдий долоон хүүтэй байсан ч нас барсны дараагаар Амбагай хаанд хаан ширээгээ залгамжлуулсан байна. Амбагай хааныг Татар аймгийнхан барьж Алтан улсад хүргүүлэн модон илжигт тэлэн алж байжээ. Амбагайн дараа Хабул хааны хүү Хотула хан суусан бөгөөд Амбагайн хүү Хадаан тайжийн хамтаар Татар аймагтай олон удаа дайтсан боловч амжилт олоогүй байна. Хотула хааны нас барсны дараа Хамаг Монголын ханлиг хаангүй болж урьдын хүчирхэг байдлаа алдсан байна. 1189 онд Хабул хааны гуч Чингис хаан Хамаг Монголын хан сууж улмаар тал нутгийн монгол, түрэг гарлын овог аймгуудыг нэгтгэн 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулжээ.

## Эшлэл

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Кидан Улс** | **Монгол Улс** 1080-1206 | Дараах **Их Монгол Улс** |
# Садраа

Нил мөрөн садраатайгаа
**Садраа** буюу **голын садраа** нь далай, тэнгис, адаг, нуур, буюу усан санд цутгах гол нь цутгалт үүсдэг газрын хэлбэр юм. Садраа нь голын урсгалыг цутгалаас гарахад авч явах лаг нь тунадас үүсэхээр хэвлэгддэг. урт эрин үений турш, тус тунадасын үүсэл голын садраа онцлогтой газар зүйн хэв маягийг цуглуулдаг.
# Соёлын өв

**Соёлын өв** бол өнгөрсөн үеийнхний бүтээсэн биет болон биет бус соёл бөгөөд олон жилийн цаг хугацааны шалгуурыг даван туулж, үнэ цэнтэй, хүндэтгэлтэй зүйл болгон хойч үедээ өвлүүлэн үлдээсэн соёлын зүйл юм.

Соёлын өвийн объект нь хадгалалтын байдлаас үл хамааран газар, байгууламж (бүтээл), цогцолбор (чуулга), тэдгээрийн эд анги, холбогдох нутаг дэвсгэр, бусад байгалийн, байгалийн антропоген болон хүний ​​гараар бүтсэн объект юм. Антропологи, археологи, гоо зүй, угсаатны зүй, түүх, шинжлэх ухаан, урлагийн үүднээс цаг хугацааны туршид үнэ цэнийг хадгалж, жинхэнэ байдлаа хадгалсан байдаг.

## Соёлын өвийг хадгалахад чиглэсэн үйл ажиллагаа

Соёлын өвийн дурсгалт газруудын жинхэнэ байдлыг хадгалахын тулд тэдгээрийн төрх байдалд бага зэрэг засвар хийх хэд хэдэн төрлийн үйл ажиллагаа бий.

*Сэргээн босголт* - соёлын өвийн объектын биет байдлыг бэхжүүлэх (хадгалах), хамгийн онцлог шинж чанарыг илрүүлэх, алдагдсан, гэмтсэн элементүүдийг сэргээх, тэдгээрийн жинхэнэ байдлыг хадгалах арга хэмжээ.

*Нөхөн сэргээлт* (дахин үнэлгээ) - соёлын өвийн объектын соёлын болон үйл ажиллагааны шинж чанарыг сэргээж, ашиглахад тохиромжтой байдалд хүргэх цогц арга хэмжээ.

*Музейд хадгалах* - соёлын өвийн дурсгалт зүйлийг аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглах боломжтой болгох арга хэмжээ.

## Монгол дахь соёлын өв

Соёлын өвийг эрэн сурвалжлах, бүртгэх, судалж шинжлэх, зэрэглэл тогтоох, үнэлэх, хадгалах, хамгаалах, сэргээн засварлах, сэргээн уламжлуулах, өвлүүлэх, өмчлөх, эзэмших, ашиглах, сурталчлахтай холбогдсон харилцааг зохицуулах зорилгоор "Соёлын өвийг хамгаалах тухай" хуулийг 2014 онд шинэчлэн найруулсан юм.

## Эх сурвалж

*
# БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам

**БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам** (хятад: 公安部; пиньинь: gōng ān bù) нь цагдаагийн чиг үүрэг (БНХАУ-ын Ардын цагдаа), нийтийн хэв журмыг сахиулах, улс төр, төрийн тогтолцоо, улсын дээд удирдлага, төрийн чухал байгууламжийг хамгаалах, мөн Хятад доторх экстремизм, терроризм, салан тусгаарлах үзэлтэй тэмцэх үүрэг бүхий БНХАУ-ын гүйцэтгэх байгууллага юм. Энэ нь бусад орны Дотоод хэргийн яамтай (ДХЯ) ижил чиг үүрэгтэй.

## БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны бүтэц

* 1-р газар: Нийтийн хэв журам хамгаалах ерөнхий газар

-Ардын цагдаагийн газар

* БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам2-р газар: Эдийн засгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх газар (өмнө нь Санхүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх газар)
* 3-р газар: Төрийн байгуулалтыг хамгаалах газар

-4-р хэлтэс: Статистик, хүн амын тооллого

* 4-р газар: Хил хамгаалалын цэрэг
* 5-р газар: Эрүүгийн мөрдөн байцаах газар

-Шүүхийн шинжилгээний газар (өмнө нь Нийтийн хэв журам хамгаалах 2-р судалгааны хүрээлэн)

-12-р хэлтэс: Нохой сургалтын газар- Албаны нохой үржүүлэг

* 6-р газар: Хилийн хамгааллалын алба
* 7-р газар: Гал түймэртэй тэмцэх газар
* 8-р газар: Дотоодын цэрэг
* 9-р газар: Улсын Төрийн хамгалалтын алба
* 10-р газар: Төмөр замын цагдаа
* 11-р газар: Харилцаа холбооны аюулгүй байдал (өмнө нь Олон нийтийн харилцаа холбооны аюулгүй байдлын газар)
* 12-р газар: Техникийн хяналт
* 13-р газар: Засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн байгууллагууд
* 14-р газар: Далайн цагдаа (БНХАУ-ын Тээврийн яамтай хамтран ажилладаг)
* 15-р газар: Агаарын тээврийн цагдаа (БНХАУ-ын Иргэний нисэхийн захиргаатай хамтран ажилладаг)
* 16-р газар: Байгаль орчныг хамгаалах алба (БНХАУ-ын Ойн захиргаатай хамтран ажилладаг)
* 17-р газар: Улсын автозамын хөдөлгөөний алба
* 18-р газар: Хууль эрх зүйн алба
* 19-р газар: Олон улсын харилцаа (Хятадын Интерполын төв товчоо)
* 20-р газар: Санхүү
* 21-р газар: Мансууруулах бодисын наймаатай тэмцэх
* 22-р газар: Шинжлэх ухаан, техникийн
* 23-р газар: Харилцаа холбооны аюулгүй байдал (Яамны Харилцаа холбооны алба)
* 24-р газар: Гааль (БНХАУ-ын Гаалийн албатай хамтран ажилладаг)
* 25-р газар: Харгалзан хүргэх алба
* 26-р газар: Шашны байгууллагуудын хяналт
* 27-р газар: Терроризмын эсрэг
* Сахилгын удирдлага:
* Сахилгын хороо болон бусад алба
* Аудитын төв алба зэрэг нийт 3 сая орчим ажилтантай.

### БНХАУ-ын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайд нар

* Ло Жуйцин (1949 оны 10 сар— 1959)
* Се Фужи (1959 — 1972)
* Ли Жэнь (1972 — 1973)
* Хуа Гофэн (1973 — 1977)
* Жао Цанби (1977 — 1983)
* Лиү Фужи (1983 — 1985)
* Жуань Чунъю (1985 — 1987)
* Ван Фан (1987 — 1990)
* Тао Сызүй (1990 — 1998)
* Зиа Чуньван (1998 — 2002)
* Жоу Юнкан (2002 — 2007)
* Мэн Цзяньчжу (2007 — 2012)
* Го Шэнкунь (2012 — 2017)
* Жао Кэчжи (2017 — 2022)
* Ван Сяохун (2022 оны 6-р сараас хойш)
# Умардын аян дайн

| Умардын аян дайн |
| --- |
|  Бээжингийн засгийн газрын цэргүүд ухарч байв |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Огноо | 1926-1928 он |
| Байршил | БНХАУ |
| Үр дүн |
Бээжингийн засгийн газар нуран унаж, Гоминданчууд Нанжинд засгийн газраа байгуулав |
| Нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлт |
Коммунистууд ба Гоминдан хоёр хуваагдаж, Хятадын иргэний дайн эхлэв |

 |
| Байлдагч талууд |
|  Гоминдан |  Дундад иргэн улс |
| Командлагч болон удирдагчид |
|  маршал Чан Кайши маршал Фэн Юйсян генерал Жоу Эньлай генерал Линь Бяо |  маршал Жан Золин **†** маршал Ү маршал Сунь |
| Цэргийн хүч |
|
Үндэсний Хувьсгалт Арми 264,000 цэрэг (1926 он), ойролцоогоор 700,000 цэрэг (1928 он) |
Жили бүлгийн ойролцоогоор 400,000 цэрэг, Мүгдэн бүлгийн ойролцоогоор 450,000 цэрэг |

**Умардын аян дайн** бол 1926-1928 оны хооронд Гоминданы удирдсан Үндэсний Хувьсгалт Арми коммунистуудтай хамтран Хятад улсыг цэргийн аргаар нэгтгэх зорилгоор явуулсан кампанит ажил юм. Кампанит ажилд оролцсон цэргүүдийн тоо 100,000-аас 250,000 хүртэл байв. ЗХУ нь Гоминданд зэвсэг, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн.

## Түүнчлэн үзэх

* Хятадын түүх
* Дундад Иргэн Улс
# Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|   0.800–1.000 (very high)
  0.700–0.799 (high)
  0.550–0.699 (medium) |   0.350–0.549 (low)
  Data unavailable |

**Хүний хөгжлийн илтгэцүүр** (**ХХИ**) буюу **Хүний хөгжлийн индекс** гэдэг нь Хүний хөгжлийн түвшнээр нь улс орнуудыг дээд (Англи хэлээр *very high*), дээгүүр (*high*), дундаж (*medium*), доогуур (*low*) хэмээн зэрэглэхэд ашиглагддаг, холимог статистик хэмжигдэхүүн юм.

ХХИ нь дэлхийн улс орнуудыг хүний амьдралын дундаж наслалт, бичиг үсэг тайлагдалт, боловсролын түвшин, амьдралын хэм хэмжээ зэргээр харьцуулж үнэлдэг болохоор энэ нь хүний сайн сайхан байдал, хөгжлийн тоон хэмжигдэхүүн болдог. Мөн түүнчлэн ХХИ-г хот, тосгон, муж гэх зэрэг орон нутгийн түвшнүүдэд хэмждэг.

## Хэмжүүр ба тооцоолол

2010 оны 11-р сарын 4-нд хэвлэгдсэн Хүний Хөгжлийн Тайланд 2010 оноос эхлэн цаашид доорх гурван хэмжүүрийг хослуулан нийлүүлж тооцоолохыг мэдэгдсэн юм.

* Урт удаан үргэлжлэх, эрүүл саруул амьдрал: Амьдралын наслалтын магадлал
* Мэдлэгийн хүртээмж: Суралцах дундаж жил, суралцах магадлалт жил
* Амьжиргааны хэм хэмжээний төлөв: Нэг хүнд оногдох ҮНО (ХАЧ-аар тэгшитгэсэн).

## Эшлэл
# Хятадын төмөр зам компани

Хятадын Төмөр зам компанийн лого
Бээжин дэх төв байр
**«Хятадын төмөр зам»** (хятад. 中國鐵路總公司, хялбар. 中国铁路总公司, пиньинь *Zhōngguó tiělù Zǒnggōngsī*, англи. *China State Railway Group Company Limited*) — БНХАУ-ын үндэсний төмөр замын сүлжээний оператор болсон төрийн компани юм. 2013 онд Хятадын Төмөр замын яамыг шинэчлэн зохион байгуулсны үндсэн дээр байгуулагдсан. Төв байр нь нийслэл Бээжин хотод байрладаг.

2024 оны байдлаар "Хятадын төмөр зам" компани 4.31 тэрбум зорчигч, 5.18 тэрбум тонн ачаа тээвэрлэжээ. Ашиглаж буй төмөр замын нийт урт 162,000 км, түүний дотор 48,000 км өндөр хурдны замтай ажээ.

## Үйл ажиллагаа

Тус компани нь Хятадын Сангийн яамны хяналт дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Хятадын төмөр зам нь нийтдээ 2 сая орчим ажилтантай, дэлхийн хамгийн том компаниудын нэг юм. Тус компани нь БНХАУ-ын Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яамны харьяа төрийн албаны жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгдсэн төмөр зам, гүүр, хонгил, зорчигчийн буудал, ачааны өртөө, Төмөр замын цагдаагийн хэлтсийг хянадаг.

"Хятадын төмөр зам" компани нь хэд хэдэн охин болон салбар компаниараа дамжуулан төмөр замын сүлжээнд чингэлэг, химийн бүтээгдэхүүн тээвэрлэж, төмөр замын суурь бүтэц барих, тээврийн хэрэгслийн үйлдвэрлэл, засвар үйлчилгээ, санхүүгийн үйлчилгээ, үл хөдлөх хөрөнгийн гүйлгээ болон бусад үйл ажиллагаа эрхэлдэг.

Хятадын Төрийн төмөр зам группийн галт тэрэгний тээвэрлэж буй үндсэн бараа нь чингэлэг, нүүрс, цемент, хүдэр, элс, металл, химийн бүтээгдэхүүн, түүхий тос, нефтийн бүтээгдэхүүн, шингэрүүлсэн хий, мод, үр тариа, машин механизм, үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж юм.

## Охин компаниуд

* China Railway High-speed (CRH) — өндөр хурдны зоригч тээвэр.
* China Railway Travel Service Group — жуулчин тээвэр.
* China Railway Special Cargo Service Company (CRSCS) — тусгай болон том оврын ачаа тээвэр (автомашин, хөлдөөсөн хүнсний бүтээгдэхүүн).
* China Railway Express Company (CRE) — шуудан холбооны тээвэр.
* China Railway Container Transport Company (CRCT) — чингэлэг тээвэр.
* China Railway Modern Logistics Technology — ачааны тээвэр.
* China — Europe Railway Express — Европ руу хийх ачаа тээвэр.
* China Railway International Multimodal Transport — Европ руу ачаа тээвэр.
* China Railway Science & Industry Group — төмөр замын тоног төхөөрөмж боловсруулах.
* China Railway Construction Engineering Group — төмөр замын тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэл.
* China Railway Engineering Equipment Group — төмөр замын тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэл.
* China Railway Materials Group Resources Technology — материал боловсруулах болон үйлдвэрлэл.
* China Railway Design Corporation — зам, гүүр, хоолойны зураг төсөл боловсруулах.
# Бортал хот

| Бортал
Болэ |
| --- |
| Хошууны энтэй хот |
| Нэрийн галиглал |
|  • Хятад | 博乐市 |
|  • Уйгур | بۆرتال |
|  • Монгол | ᠪᠣᠷᠣᠲᠠᠯ᠎ᠠ |
| Сайрам нуур |
| БорталУмард Шинжаан дахь байршилБорталБортал (Шинжаан)БорталБортал (Хятад)Зүүнгар дахь байршилШинжаан дахь байршилХятад дахь байршилБүгдийг харуулах |
| Солбицол (Бортал хотын захиргаа): ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Хятад |
| Өөртөө засах орон | Шинжаан |
| Өөртөө засах тойрог | Бортал |
| Захиргаанч төв | Наньчэнчю дэд дүүрэг |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 7,801.68 км2 (3,012.25 бээр2) |
| Өндөр | 662 м (2,172 фут) |
| Хүн ам (2020) |
|  • Нийт | 246,706 |
|  • Нягтрал | 32/км2 (82/бээр2) |
| Цагийн бүс | UTC+8 (Хятадын Стандарт) |
| Шуудангийн код | 833400 |
| Бүсийн дугаар | 909 |
| Улсын дугаар | 新E |
| Вэб сайт | www.xjbl.gov.cn |

| Бортал хот |
| --- |
|  |
| Хятад нэр |
| Хялбаршуулсан | 博乐 |
| Уламжлалт | 博樂 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Bólè |

 |
| Бусад Хятад нэр |
| Хялбаршуулсан | 博尔塔拉 |
| Уламжлалт | 博爾塔拉 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Bó'ěrtǎlā |

 |
| Монгол нэр |
| Монголын Кирилл | Бортал |
| Монгол бичиг | ᠪᠣᠷᠣᠲᠠᠯ᠎ᠠ |
| Уйгур нэр |
| Уйгур | بۆرتالا‎ |
|

| Галиглал |
| --- |
| Латин | Börtala |
| Шинэ үсэг | Bɵrtala |
| SASM/GNC | Bortala |
| Кирилл | Бөртала |

 |
| Ойрад нэр |
| Ойрад | ᡋᡆᠷᡆᡐᠠᠯᠠ ᡍᡆᡐᡆᠨ Borotala xoton |
|  |

**Бортал** — Хятад улс (БНХАУ)-ын Уйгур үндэстэн өөртөө засах Шиньжян орны (ШУӨЗО)-ы Монгол үндэстэн өөртөө засах Бортал тойргийн харъяат хошууны энтэй хот.

## Зураг

*

## Тэмдэглэл

## Эх сурвалж
# Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь

Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь
**Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь** (мо.б.: ᠡᠮᠦᠨᠡᠲᠦ ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠰᠢᠶᠠᠨ; Хятад: 前郭尔罗斯蒙古族自治县) эсвэл **Өмнөд Горлос шянь** — БНХАУ-ын Гирин мужийн Сунъюань хотын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд **Горлосын өмнөд хошуу** гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он).

## Түүх

Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, Жиримийн чуулганд харьяалуулжээ.

Засаг ноёдын үе залгамжлал| Нэр | Цол | Бүрэн эрхийн хугацаа | Тайлбар |
| --- | --- | --- | --- |
| Бумба | Засаг, улсын түшээ гүн | 1648-1654 |  |
| Jarbu | Засаг, улсын түшээ гүн | 1654-1665 |  |
| Andaširi | Засаг, улсын түшээ гүн | 1665-1702 |  |
| Бат | Засаг, улсын түшээ гүн | 1703-1740 |  |
| Дорж | Засаг, улсын түшээ гүн | 1740-1755 |  |
| Сономжамц | Засаг, улсын түшээ гүн | 1755-1759 |  |
| Sirabodi | Засаг, улсын түшээ гүн | 1759-1777 |  |
| Гүржав | Засаг, улсын түшээ гүн | 1777-1829 |  |
| Ямжамбал | Засаг, улсын түшээ гүн | 1829-1863 |  |
| Гарма-сад | Засаг, улсын түшээ гүн | 1863-1883 | 1863 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1883 оноос сул улсын түшээ гүн |
| Баясгалан | Засаг, тэргүүн зэрэг тайж | 1883-1894 |  |
| Лэсүрэнжав | Засаг, тэргүүн зэрэг тайж | 1894-1905 |  |
| Буянцогт | Засаг, тэргүүн зэрэг тайж | 1905-1917 |  |
| Доржпалам | Засаг, тэргүүн зэрэг тайж | 1917-1939 |  |

## Холбоотой мэдээлэл

* Горлос

## Зүүлт
# Хөх мөрөн

**Хөх мөрөн** (хятад.уламж. 長江, хялбар. 长江, пиньинь *Cháng Jiāng*, палл.*Чанцзян* ) Азидаа хамгийн урт, дэлхийд гуравт ордог бөгөөд 6418 километр урт хятадын газар нутгаар урасдаг мөрөн юм. Цинхай буюу Хөхнуур муж дахь Түвдийн тэгш өндөрлөгийн мөсөн голоос эх аван баруун өмнөөс зүүн өмнө зүг хөндлөн урсан төв болон зүүн Хятадын нутгаар урсаж Шанхай хотын тушаа Зүүн Хятадын тэнгист цутгадаг. Мөн усны цутгалын хэмжээгээрээ дэлхийн томоохон мөрний тоонд багтдаг. Шар мөрөнтэй ойр бөгөөд Хятадын түүх, эдийн засаг, соёлын хувьд хамгийн том нөлөөтэй байдаг.

Хөгжин цэцэглэж буй Хөх мөрний бэвчирийн бүс нутаг нь Хятад улсын Дотоодын Нийт бүтээгдхүүний 20%-ийг бүрдүүлдэг. Хөх Мөрөн нь хойд болон өмнөд Хятадыг соёл болон газар нутгийн хувьд заагладаг. Мянга мянган жилийн турш хүмүүс Хөх мөрний усыг бохир ус зайлуулах систем, усжуулалт, аж үйлдвэрлэлт, тээвэрлэлт, хил зааглах болон дайны зориулалтаар ашиглаж байна. Мөн Хөх мөрний Усан цахилгаан станц нь дэлхийд хамгийн томд тооцогддог. Сүүлийн жилүүдэд мөрний ус аж үйлдвэрлэлийн бохирдол, хөдөө аж ахуйн хаягдал гэх мэт хүний үйл ажиллагаанаас болоод их бохирдож байгаа. Мөрний зарим хэсгийг байгалийн тусгай хамгаалалттай газрын жагсаалтанд багтаан хамгаалж байгаа ажээ.

 **Commons: Хөх мөрөн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ голын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Таньян-гүнь

Умард Чүнчон дахь Таньян
**Таньян хошуу** (солонгосоор 단양군 - *тан-янг-гүн*) — Өмнөд Солонгос улсын Умард Чүнчон мужийн хошуу (군 күнь). 780.1 км² газар нутагт нь 2002 онд 37,389 хүн оршин сууж байсан. Хошууны нутаг 2 балгас (ып), 6 сум (мёнь) болон хуваагдаж байгаа.

Энэ Өмнөд Солонгос улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Alipay

Alipay компаний төв байр
**Alipay** (хят. 支付宝) —Alibaba Group-т ордог 2004 онд байгуулагдсан хятадын томоохон төлбөрийн систем юм. *Alibaba Group*-ийн санал болгож буй барааны төлбөр хийх систем бөгөөд энэхүү төлбөрийн системийг 460 бусад компани төлбөр тооцоо хийхдээ ашигладаг байна. Саяхан захиалгын төлбөрөө шууд гар утаснаасаа хийдэг хялбар систем зохион бүтээсэн бөгөөд хятадын үүрэг холбооны хамгийн том оператор компаниудын нэг China Unicom-тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулжээ.

2010 оны 12-р сарын байдлаар Alipay төлбөрийн системд 550 сая гаруй хэрэглэгч бүртгүүлж, өдөр бүр 8.5 сая орчим гүйлгээ хийгдсэн нь мөнгөн дүнгээр 385 сая ам.доллар болж байжээ. 2011 оны байдлаар Alipay төлбөрийн системийн эзлэх хувь цахим төлбөрийн нийт сегмент дэх 50% -иас давсан нь ойролцоогоор 46 тэрбум ам.доллар болж байгаа юм.

Alipay 65 санхүүгийн байгуллагуудтай хамтран ажиллаж байна. Үүнд: Visa, MasterCard төлбөрийн системүүд, шуудангийн үйлчилгээ эрхэлдэг China Post, үүрэг холбооны оператор China Unicom болон дэлхийн бөгөөд бүс нутгийн банкууд ордог байна.

2019 оны 3-р сарын 26-наас эхлэн Alipay-ээр кредит картаар төлбөр хийх үед үйлчилгээний хураамж авдаг болсон. Үйлчлүүлэгчид төлбөрийн 2000 юанаас хэтэрсэн хэсгийг л 0.1%-иар төлдөг ажээ.
# Уран бичлэг

12-р зууны Куран судрын нэг нүүр
Хавай дахь *Бёодо-ин* сүмийн хуврага гарын үсгээ зурж байгаа нь
**Уран бичлэг** (Англи: *Calligraphy*) гэдэг бол дүрслэх урлагийн нэг төрөл юм. Орчин үед бичээч нь өвөрмөцөөр сэтгэж, аливаа үгсийг гоёмсог, маяг, жигтэй харагдуулахаар урладаг. Мөн зарим бичлэг нь үг, үсэг нь танигдахад бэрх, тал бүрээс өөрөөр уншигдах, эсвэл билэг тэмдэг, хүн, амьтан, юмсыг хамтатган зурагласан байх зэрэг олон талаас дүгнэж болдгоос мөн бичиг болон зургийн холимог урлал болно.

Уран бичлэг мөн хурим, аливаа ёслолын урилга, бичгийн тиг, гараар урлах билэг тэмдэг, шашны урлал, зарлал, чулууны бичиг, дурсгалын бичиг гэх мэт өргөн хүрээнд тусгалаа олдог болсон.