Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хань Жао

Хань Жао 317 он. (Ногоон)
**Хань Жао** (хялбаршуулсан ханз: 汉赵; уламжлалт ханз: 漢趙; пиньинь: Hàn Zhào) буюу **Түрүү Жао** (хялбаршуулсан ханз: 前赵; уламжлалт ханз: 前趙; пиньинь: Qián Zhào) нь хятадын түүхэн дэхь Арван зургаан улсын үеийн эхлэлийг тавьсан улс юм. 304 онд Жинь улсын өмнөд хүннүгийн зүүн аймгийн захирагч Лю Юань бослого гаргаж, өмнөд хүннүг нэгтгэж их шаньюйд өргөмжлөгдөв. 308 онд улсын нэрийг **Хань** хэмээн тунхаглаж, эзэн хааны сэнтийд залагдсан.

## Нэр

Хятадын Жинь Шу гэх түүхийн сурвалжид Лю Юаний улсыг **Умард Хань** (北漢; Běi Hàn) гэж бичсэн нь он удаан жил хятадын түүх бичлэгт хэвшиж тогтож байгаад Таван улс, арван ханлигийн үеийн Умард Хань улсыг (951-979) Лю Юаний Хань улстай андуурах болсноор Хань улсыг Түрүү Жао улстай хамтатган бичих болжээ. Хань улсын 5-р хаан Лю Яо нь 319 онд улсын нэрээ **Жао 赵** гэж өөрчилсөн нь Ши Лэгийн байгуулсан Жао улсаас ялгахын тулд **Түрүү Жао** хэмээж, Ши Лэгийн улсыг **Хожуу Жао** гэж нэрийдэх болсон. Харин Хань Жао гэхийн учир нь Хань, Жао улсын хаад нь Лю Юань хөвгүүд, үеэл нар байсан учир нэг улс гэж үзэж хамтатган нэрлэсэн нь хятадын түүх бичлэгт хэвшиж үлджээ.

## Түүх

Хан Жаогийн арми 311 онд Жинь улсын нийслэл Луоян, 316 онд Чанань хотыг цөлмөж, эзлээд Жинь улсын эзэн хаан Хуай, Мин хаан хоёрыг барьж, цаазлав. Жинь ордны үлдэгдэл Юань хаан Жянкан хот руу нийслэл хотоо шилжүүлснээр Зүүн Жинь улсын үе (316-420) эхэлдэг. 318 онд нийслэл Пиньянд Жинь Жюнь төрийн эргэлт гаргаж, Хань улсын 4-р хаан Лиу Цань болон хааны гэр бүлийн ихэнх гишүүдийг устгажээ. Харин Жинь Жюнийг Ши Лэ, Лю Яо нарын жанжидыг түлхэн унагав. Лю Яо нь Лю Юаний үеэл дүү учраас эзэн хаан болж, улсын нэрийг "Хань"-аас "Жао" болгон өөрчилсөн. Хан Жао гүрэн 329 он хүртэл оршин тогтнож, Ши Лэгийн Жао улсын арми Луо голд Лю Яог бут цохин, олзолсноор. Лю Яо баригдаж цаазлагдаж, Хань Жао улс мөхжээ.
# Алтан улсын судар

**Алтан улсын судар** бол Зүрчид үндэстний байгуулсан Алтан улсын түүхийг багтаасан эмхэтгэл юм. Уг сурвалж бичгийг анх Хубилай хааны эхэн үед Алтан улс, Ляо улсын түүхийг бичих санаачилга гарч байсан. Гэвч Сүн улстай өрнүүлсэн дайн, Ли Таний бослого, Хайду зэрэг монгол ноёдын хаан ширээний төлөөх тэмцэлдээнээс шалтгаалж, удаан хугацаагаар хойшилжээ. Харин Тогоонтөмөр хааны засаглалын тайван жилүүдэд Алтан улс, Ляо улс, Сүн улсын албан түүхийг бичих ажил өрнүүлсэн. Ингээд 1343 онд Тогтох чинсан тэргүүтэй хааны бичгийн хүрээлэнгийн олон бичээч нарын удаан хугацааны ажил нь дууссан.

## Бүтэц

Алтан улсын судар нь нийт 135 дэвтэрээс бүрдэх юм. Үүнд:

1. **Уг тэмдэглэл** (本紀), 19 дэвтэр
2. **Ойллого** (志), 39 дэвтэр
3. **Илтгэл** (表), 4 дэвтэр
4. **Олон шастир** (列傳), 71 дэвтэр

## Холбоотой сэдэв

* Алтан улс
* Ляо улсын судар
* Сүн улсын судар
# Түүхэн эх сурвалж

**Түүхийн эх сурвалж** гэдэг нь өнгөрсөн үеийн нотолж чадахуйц бүх хэлбэрт баримт нотолгоо, археологийн олдвор, зоосон мөнгө, хэрэглэгдэхүүн, домог яриа, бичгээр болон бусад хэлбэрээр хадгалагдан ирсэн биет ба биет бус эд зүйлсийг нийтэд нь хэлдэг. Эдгээр баримт нотолгооны чанар, он цаг, бичиж тэмдэглэсэн ном зохиолын агуулга зэргээс хамаарч анхдагч эх сурвалж, хоёрдогч эх сурвалж гэж ангилна. Анхдагч эх сурвалж нь тухайн сэдвийг ойролцоо цаг үед эсвэл бага зэрэг хожуу үед бичихдээ, ойролцоо үеийн баримтад бүтээлээр нотлогдохуйц зүйлсийг багтаасан бичгийн дурсгал, тухайн цагийн эд өлгийн зүйлсийг хэлнэ. Хоёрдогч эх сурвалжид тухайн судлаж байгаа сэдвийн цаг үеэс олон зуун жилийн дараа, анхдагч бичгийн эх сурвалж, эд өлгийн зүйлээс шууд болон дам байдлаар эшлэн хуулбарлсан ном зохиол, толь бичиг, нэвтэрхий толь, домог яриа, зарим биет өвийг багтаадаг.

## Төрөл ангилал

Түүхийн эх сурвалжийг хэлбэрээр нь

1. Биет эх сурвалж,
2. Аман эх сурвалж,
3. Бичгэн эх сурвалж гэж ерөнхийлөн гурав тоймлож хуваадаг.

### Биет эх сурвалж

* Оромж, түүний үлдэц
* Хөдөлмөрийн болон ахуйн багаж, зэмсэг
* Булш оршуулга
* Хот суурингийн үлдэгдэл
* Зоос, гулдмай зэрэг төлбөрийн хэрэгсэл
* Хувцас
* Зэвсэг
* Усанд живсэн эсвэл усан доорх биет олдвор

### Аман сурвалж

* Домог
* Үлгэр
* Хууч яриа
* Ардын аман зохиол
* Тууль
* Шүлэг

### Баримт бичгийн эх сурвалж

* Эд өлгийн эх сурвалж
* Бичгийн эх сурвалж
* Угсаатны зүйн эх сурвалж
* Хэл шинжлэлийн эх сурвалж
* Ардын аман зохиолын эх сурвалж
* Гэрэл зургийн эх сурвалж
* Дуу авиа бичлэгийн эх сурвалж
* Аялагч жуулчдын тэмдэглэл
* Сонин, сэтгүүл
* Гар бичмэл, ноорог
* Тайлан, илтгэл зэрэг албаны баримт бичиг
* Цаасан мөнгө, төлбөрийн хэрэгсэл
* Гэрээ баримт

## Хэрэгцээ шаардлага

* Даяаршлын эрин үед түүх, өв соёлоо танин мэдэх, авч үлдэх
* Эх оронч сэтгэлгээ бий болгох
* Түүх өв соёлоороо бахархах, дур сонирхолтой болох
* Баримтыг нягтлах, нотлох няцаах
* Түүх өв  соёлоо дамжуулан үлдээх
* Түүхэн ухамсар бий болгох
* Түүхийн ухамсартайгаар хөгжих, боловсрох
* Түүхийн сургалтыг бодитой болгох
* Түүхэн нотолгооны хэрэгцээг хангах
* Түүхэн өргөн мэдлэгтэй болох
* Түүхэн мэдээллийг задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх
* Түүхэн зүтгэлтнүүдийн гавьяагаар бахархах
* Түүхэн хувцас хэрэглэлээ сэргээх

## Мөн үзэх

Эх сурвалж
# Ли Нин

*Энэ өгүүлэл нь орчин үеийн гимнастикчийн тухай өгүүлнэ. Түүний байгуулсан компанийн тухай Ли Нин (компани), Тан улсын хунтайжийн тухай Ли Нин (Тан улс) өгүүллээс үзнэ үү.*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Ли Нин** |
|
Бээжингийн олимпын нээлтийн ёслолын үеэр |
| **Спортын гимнастик** |
| **Төлөөлдөг улс:  Хятад** |
| **Хувийн мэдээлэл** |
| **Бүтэн нэр** | Ли Нин |
| **Төрсөн огноо** |  (1963-09-08) 9 сарын 8, 1963 |
| **Төрсөн газар** | Гуанши, Лайбинь |

 |
|

|   Медалиуд |
| --- |
| Зуны олимп |
|  | Лос-Анжелес 1984 | Чөлөөт |
|  | Лос-Анжелес 1984 | Модон морь |
|  | Лос-Анжелес 1984 | Цагираг |
|  | Лос-Анжелес 1984 | Баг |
|  | Лос-Анжелес 1984 | Харайлт |
|  | Лос-Анжелес 1984 | Олон төрөлт |

 |

**Ли Нин** (Хялбаршуулсан ханз: 李宁, Уламжлалт ханз: 李寧, Пиньинь: Lǐ Níng, 1963 оны 9 сарын 8-нд Гуанши мужийн Лайбиньд төрсөн) нь Хятадын гимнастикч, олимпын аварга тамирчин бөгөөд бизнесмэн юм. Жуан үндэстэн.

## Намтар

1984 оны зуны олимпоос 3 алт, 2 мөнгө, 1 хүрэл медаль хүртэж ихэд алдаршсан тэрээр өмнө нь 1982 оны Дэлхийн АШТ-д мөн 6 медаль хүртэж, "Гимнастикийн ханхүү" (體操王子) хочтой болжээ.

1988 онд зодог тайлсан Ли 1990 онд спортын хувцас, гутал борлуулдаг Ли Нин ХХК-г байгуулж ихээхэн амжилт олсон бөгөөд одоо компанийнхаа захирлуудын зөвлөлийн даргын албыг хашдаг.

2000 онд Ли Хятадын тамирчдаас анх удаа Олон улсын гимнастикийн алдрын танхимд багтжээ.

2008 оны зуны олимпын нээлтийн ёслолд Ли Нин уяанаас дүүжлэгдэн, цэнгэлдэх хүрээлэнгийн ханаар гүйх мэт явж, олимпын бамбарыг асаасан билээ.

## Эшлэл

## Цахим холбоос

* Намтар - Ли-Нин ХХК-ийн сайт
* Ли Нингийн амжилт, Gymn Forum
# Шиби хаан

**Шиби хаан** нь (хятад: 始毕可汗, пиньинь галиг: shǐbì kěhàn, уэйд гилэсийн галиг: shih-pi k'o-han, төрсөн нэр: Ашина Точиши, 阿史那咄吉世, āshǐnà duōjíshì) Зүүн Түрэгийн Киминь хааны хүү. 609 онд хааны ширээнд суужээ. Түүний үед Түрэгүүд дахин хүчирхэгжиж, Сүй улсын мөхөж, Тан улсын байгуулагдахад нөлөөлж байсан гэж үздэг. Түүний дүү Илтэбэр шад, хаан ширээг нь залгамжлан авсан.

## Гэр бүл

Шиби хааны олон хатад дундаас Сүй улсын Ичөн гүнж хатны нэр үлджээ. Ичөн гүнж бол 599 онд Киминь хааны хатан болж, Түрэг улсад ирээд, Киминь хааны хүү Шиби хаан, Чуло хаан, Сэли хаан нарын хатан болж, зүүн Түрэг улсын 4 хаадын хатан болж байжээ.
Шиби хаан 2 хүүтэй.

* Ууган хүү нь Ашина Шибоби,
* Бага нь Ашина Жешөшуай гэх нэртэй.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Киминь хаан** | **Зүүн Түрэгийн хаан** 609-619 | Дараах **Чуло хаан** |

## Эшлэл
# Тангуд

Тангуд
Монголын Нууц Товчоонд тангуд иргэн байсан газартаа байран нутагладаг, шавар хотондоо шавалдан суудаг гэсэн байдаг. Сяньби нараас тасарч Хөхнуур руу нүүж Тугухунь улсыг байгуулсан монголчууд 670 онд Төвдөд эзлэгдэх үед Тугухуний Чичи ноён Хятадын Тан улсад бууж өгчээ. Тан улс унасны дараа 1038 онд Тангуд аймгийн түрүү Ли Юаньху өөрийн биеэ хаан өргөмжилж Их Ся улс хэмээн нэрлэжээ. Анх Синцинфу хэмээх газар нийслэллэж 1205 онд Чжунсинфу хэмээн өөрчилжээ. Тангуд иргэдийг Чингис хаан 1227 онд байлдан дагуулж харьяандаа оруулж, Боорчи Мухулай хоёрт "Тангуд иргэнээс чадлын хирээр автугай" хэмээн зарлиг болжээ. Энэ үед монгол газар ирж нутагласан тангуд иргэдээс одоо манайд буй тангуд овог үүссэн гэдэг.
# Яогу

| Яогу Ляогийн Тайзун хаан 遼太宗 |
| --- |
| Хидан Улсын хаан |
| Хаанчлал | 927 оны 12 сарын 11 – 947 оны 5 сарын 18 |
| Өмнөх | Тайзү хаан |
| Залгамжлагч | Шизун хаан |
|  |
| Төрсөн | Яогу (Хидан нэр) Елюй Дөгуан (хятад нэр) 902 оны 11 сарын 25 |
| Өнгөрсөн | 18 5 сарын 947(947-05-18) (44 насалсан) |
| Оршуулга | Хүайлин бунхан (懷陵, одоогийн Баарин баруун хошуу, Өвөр Монгол) |
| Эхнэр/нөхөр | Шяовэнь хатан |
| Хүүхэд | Елюй Жин Елюй Янсагө |
|

| Нэр |
| --- |
| Ургийн овог: Елюй (耶律) Хидан нэр: Yáogǔ (堯骨) Хятад нэр: Дөгуан, Déguāng (德光) |
| Эрин үеийн огноо |
| Тяньшянь (天顯): 927–938 Хуйтун (會同): 938–947 Датун (大同): 947 |
| Хааны цол |
| Сишэн хаан (嗣聖皇帝) |
| Нас барсны дараах нэр |
| Сяо-у хуйвэнь хаан (孝武惠文皇帝) |
| Сүмийн нэр |
| Тайзун (太宗) |

 |
| Гэр бүл | Елюй |
| Династи | Ляо |
| Эцэг | Тайзү хаан |
| Эх | Шулү Пин |

**Елюй Яогу** (хятадаар: 尧骨, пиньинь:Yáo gǔ; 902-947 он; 45 насалсан) — 926-947 онд төр барьсан Хидан Улсын хоёрдугаар **хаан** хүн байв. Их Хидан Улсын хаад нь 3 төрлийн нэр хэрэглэж байсан. Елюй гэдэг нь Киданы хааны ургийн овог, Кидан нэр нь **Яогу**, хятад нэр нь **Дөгуан (德光)**, өргөсөн нэр нь **Дөжин (德谨)** болно.

## Бага нас

Яогу 902 онд Киданулсыг үндэслэгч Абаожийн хоёрдугаар хүү болон төрсөн. Эх нь Шулюй хатан байв. 916 онд ах Туюй нь ханхүүгээр нэр заагдсан боловч 926 онд Яогу хаан болжээ. Түүнийг эх нь болон бусад ноёд дэмжсэн.

## Хаан

Яогу хааны сүмийн цолыг нангиад сурвалжид *Ляо Тайзун*, оны цолыг *Тяньшянь* (927—938), *Хуйтун* (938—947), *Датун* (947) хэмээсэн. Шинэ хаан ахыгаа дөнгөж эзлээд байсан Бохайд Киданы дагавар улс болох Дунданий вангаар тавьсан.

Яогу хаан Хожуу Танг дайлахаар ах дүүсээ явуулсан бөгөөд Хожуу Жиний Ши Жинтанд тусалж Хожуу Танг мөхөөж Янь-Юний 16 жөү хэмээх чухал газрыг Киданулс бэлэг болгон авсан. Хожуу Жинь бие даах гэхэд нь 945 онд нангиадууд руу халдаж нийслэлийг эзлэжээ. 947 онд Кайфэн хотод түүнийг Хуанди хэмээн өргөмжилсөн боловч хойд зүг рүү буцах замдаа нас баржээ.

Яогу хаан улсын нэрийг хятадаар *Их Ляо* хэмээн нэрийдсэн бөгөөд умард (нүүдэлчин), өмнөд (тариачин) нийслэлийг байгуулж, тус бүрд нь засаг захиргааны өөрчлөлт хийж, сайд түшмэдийг нарыг томилжээ.

## Өв

Яогу хаан эцгийн үлдээсэн улсын газар нутгийг улам тэлсэн. Амьддаа ахын хүү Уюйг үлгэр жишээ хэмээн дэвшүүлсэн бөгөөд Уюй хаан ширээг нь өвлөжээ.

## Гэр бүл

* Эцэг: Елюй Абаожи
* Эх: Шулү Пин хатан
* Хатан: Шяовэнь хатан, Жин, Янсагө нар төрсөн
* Бага хатан: Шяо овогт , Тяньдө, Диле, Бишэ нар төрсөн
* Хүү: Шулү (Елюй Жин хожим хаан болсон), Елюй Янсагө, Елюй Тяньдө, Елюй Диле, Елюй Бишэ
* Охин: Елюй Лүбүгү (Шяо Сивэньтэй гэрлэсэн), Елюй Чаогүй (Шяо Хайлитай гэрлэсэн)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Елюй Амбагян** | **Их Хидан Улсын хаан** 927—947 он | Дараах **Елюй Уюй** |
# Бослого

**Бослого** -төр засгийн эрх барьж байгаа хүчний эсрэг олон нийтийн эсэргүүцлээ илэрхийлсэн тэмцлийн нэг хэлбэр юм. Үндсэндээ улс төрийн өөрчлөлт авчирдаггүй боловч амжилтанд хүрсэн тохиолдолд төрийн эргэлт болон хувьсгал ч болж чаддаг байна.

Бослого, хувьсгал хоёрын гол ялгаа:

-хувьсгалын зорилго нь нийгэм дэх эрх мэдлийн бүтцийг үндсээр нь өөрчлөх, улс төрийн тогтолцоог нь үндсээр нь өөрчлөх явдал байдаг. -бослогын зорилго нь ихэвчлэн Засгийн газрыг солих л байдаг.

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Бослого** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

Энэ сэтгэл судлалын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ байгалийн гамшгийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Пинчений тулаан

| Пинчений тулаан |
| --- |
| Хамаарах дайн: Хүннү-Хань улсын дайн |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Огноо | 200 BC |
| Байршил | Пинчэн хот (өнөөдрийн Датун хотын зүүн хойд хэсэгт байсан) |
| Үр дүн |
Хүннүгийн ялалт |

 |
| Байлдагч талууд |
|
Хүннү |
Хань улс |
| Командлагч болон удирдагчид |
|
Модун шаньюй |
Гаоди хаан |
| Цэргийн хүч |
|
40,000 |
320,000 |

**Байдөн уулын тулаан** (хятадаар: 白登之戰)   Хятадын Хань улс , Хүннү улсын хоорондын газар нутгийн зөрчилөөс үүдэж,  МЭӨ 200 онд болсон. Хан улсын  нутаг дэвсгэрт Хүннү нар МЭӨ 200 онд довтолсон. Модун шаньюйгаар удирдуулсан Хүннү улсын цэргийн хүч, Хань улсын эзэн хаан Гаоди Лю Баны удирдсан морьт цэргийн хүчийг Пинчөн хотоос өдөөж гарган Байдөн ууланд 7 хоногийн турш бүслэн хаажээ.

Бүслэлтийн явцад Хүннүчүүд 4 талаас нь бүслэхдээ морьдийн өнгөөр ижилсэн сүрийг үзүүлжээ. Баруун талаас нь цагаан морьтонууд, зүүн талаас хээр морьтонууд, хойд талаас хар бараан морьт цэрэг, өмнөд талаараа зээрд морьтонууд довтолж, Хань улсыг хүнд байдалд оруулж чадсан. Иймээс Гаоди хаан Хүннүгийн яньжиг үнэт бэлэг сэлтээр хахуульдан Модун шаньюйг бүслэлтээ султгаж, найрамдахыг гуйлгажээ. Яг энэ үед Хань улсын гол хүч болох явган цэргүүд тулааны газарт дөхөж ирэхэд, Модунд бууж өгсөн Ван Хуан, Жао Ли зэрэг хятад жанжид нэмэлт хүч болох амлалтаасаа ухарсан нь Модун шаньюй бүслэлтээ зогсоож, найрамдал тогтоох алхам хийхэд хүргэжээ. Эцсийн дүндээ Хүннү улс Хань улсын хааныг гутамшигт байдалд оруулж, цэрэг дайны хүчээр шахалт үзүүлж энх ургийн гэрээ хийж, хоёр улс бие биенээ харилцан хүлээн зөвшөөрөн, Хүннү улсад жил бүр бөс торго, торгон дээл, архи сархад, будаа хүнсийг өргөн барих болж, Хань улсын хааны гүнжийг Хүннүгийн шаньюйгийн бага хатан болгон өгөх болсон.

## Ашигласан материал
# Жэньминь жибао (сонин)

Мао Зэдун "Жэньминь жибао" сонин уншиж байгаа нь. 1961 он.
**Жэньминь жибао** (хятад уламж. 人民日報, хялбар. 人民日报, пиньинь *Rénmín Rìbào*, палл. *Жэньминь жибао*, англи. People's Daily, орчуул: «Ардын өдөр тутмын сонин») — Хятадын өдөр тутмын сонин. Хятад, орос, англи, япон, франц, испани, араб, монгол, төвөд, уйгур, казах, солонгос, носу, жуан зэрэг хэлээр гардаг. Хятадын Коммунист намын Төв хорооны албан ёсны хэвлэл юм.

"Жэньминь жибао" сонин бол дэлхийн тэргүүлэгч сонинуудын нэг бөгөөд Хятадын хамгийн нөлөө бүхий сонин юм. Мянга гаруй сэтгүүлч дэлхийн янз бүрийн улс орон, бүс нутагт 70 сонины салбаруудад ажилладаг. 2015 онд тус сонин өдөрт 3 сая 500 мянга хэвлэгдэж, жил бүр зуун мянга орчим хувиар нэмэгдэж байгаа юм.

1948 оны 6-р сарын 15-нд «Жэньминь жибао» сонин Умард Хятад дахь ХКН-ын товчооны хэвлэл болж Пиншань хотод хэвлэгдэж гарч байгаад 1949 оны 3-р сард Бээжин хот руу нүүсэн ажээ. Мао Зэдун өөрийн гараар нэрийг бичиж өгч байжээ. 1949 оны 8-р сарын 1-нд (БНХАУ байгуулагдахын өмнө) ХКН-ын Төв Хороо энэ сониныг төв хэвлэлээ болгох шийдвэр гаргасан байна.

«Жэньминь жибао» сонины онцлог бол редакцын нийтлэл, шүүмж бөгөөд «Жэньминь луньтань» («Ардын индэр»), «Сысян цунхэн» («Бодлын эрэгцүүлэл»), «Жэньшэн цзинцзе» («Хүний амьдралын ертөнц») зэрэг булангууд юм. 1985 оны 7-р сарын 1-нээс гадаад хэлээрх хувилбар гарч эхэлсэн. 2009 оноос сонин төвөд хэл дээр хэвлэгдэн гарч эхэлсэн байна. 1997 оны 1-р сарын 1-ээс «Жэньминь жибао» сонины цахим хувилбар гарсан бөгөөд 2000 оны 8-р сарын 21-нээс сонины цахим хувилбарыг «Жэньминьван» («Ардын сүлжээ») гэж нэрээ өөрчилж тус улсын мэдээллийн чухал суваг болоод байна.

Энэ цахим сонин зогсолтгүй 24 цаг мэдээлэл гаргадаг. БНХАУ-ын газар нутагт «Жэньминь жибао» сонин 2 салбар, 36 сурвалжлах товчоотой, гадаадад 33 товчоотой.

Ерөнхий редакторууд: Жан Паньши, Ху Цяому, Фань Чанзян, Дэн То, У Лэнси, Ху Зивэй, Цинь Чуань, Ли Жуан, Цянь Лижэнь, Тань Вэньжуй, Гао Ди, Шао Хуазэ, Бай Кэмин, Фань Зинъи, Сюй Жунтянь, Ван Чэнь, Жан Яньнун, У Хэнцюань, Цай Минжао, Ян Жэньу, Ли Баошань нар.

"Жэньминь жибао" сонин цахимаар Хятадын ард түмнүүдийн хэл болон гол гадаад хэлээр гардаг.
# Шюйлюйчюаньчюй шаньюй

**Шюйлюйчюаньчюй шаньюй** (хятадаар: 虛閭權渠, пиньинь: Xūlǘ Quánqú) нь НТӨ 68-60 онд Хүннү улсыг захирч байв. Хүлүгү шаньюйн хүү, Хуяньдийн дүү. Түүнийг хатан нь болох **Жюаньчю яньчжи** НТӨ 60 онд хорлож нөгчөөв. Улмаар Жюаньчю яньчжи төрийн эргэлт гаргаж, өөрийн амраг Уяньгюйдиг шаньюй болгов.

## Гэр бүл

Тэр 2 хүүтэй байжээ.

* Жижи шаньюй
* Хуханье шаньюй

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Хуяньди шаньюй** | **Хүннүгийн шаньюй** НТӨ 68-60 | Дараах **Уяньгюйди шаньюй** |
# Донмёнсён

**Донмёнсон** ван нь Солонгосын түүхэн умард хэсэгт оршиж байсан Когурё улсыг үндэслэн байгуулсан хүн юм. Тэрээр МЭӨ 37-МЭӨ 19 он хүртэл улс орноо удирдаж байсан.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Байхгүй** | **Когурё улсын ван** МЭӨ 37- 19 он | Дараах **Юри ван** |

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Металлург

**Металлург** гэдэг нь металлууд болон бусад металлургт хэрэглэж болох элементүүдийг олборлох болон боловсруулах бүх технологийн процессыг нэрлэнэ.

„Металлург“ гэх үг нь эртний грек хэлний μέταλλον **métallon** уурхайн орд газар, **ourgos** тус орд газар ажиллах ажилчин гэсэн хоёр үгээс бүтнэ. Энэ үгийн дагуу металлургч нь уурхайн орд газар түүний агуулгатай холбоотой ажиллах хүн юм. Латин хэлний **metallum** гэсэн үгийн утга нь хамрах хүрээний хувьд металлургаас хамаагүй бага буюу ердөө л „металл“ гэсэн үг юм.

Металл гарган авах:

1. Пирометаллург
2. Гидрометаллург
3. Нунтаг металлург аргууд байдаг.

## Ишлэл

Энэ металлургийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Баяннуур

* Баяннуур хот — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы харьяат, аймгийн энтэй хот
* Баяннуур сум (Баян-Өлгий) — Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн сум
* Баяннуур сум (Булган) — Монгол улсын Булган аймгийн сум

## Мөн үзэх

* Баян нуур - Монгол улсын Завхан аймгийн нутагт байдаг нуур

Disambiguation
Энэ хуудас нь **олон салаа утгатай үгсийг ялгах** зориулалттай.
Энэ хуудсанд холбогдсон хуудас байвал тохирох бичлэг рүү нь холбоосыг нь солино уу.
# Сыкун

**Сыкун** (Хятад: 司空; пиньинь: Sīkōng) гэх цол нь Дорнод Азийн зарим улсын төрийн өндөр албан тушаалтны хэрэглэж байсан цол юм. Анх Баруун Жоу улсад үүссэн. Тэр цагаас эхлээд гурван гүн, зургаан шадар сайдын нэгд багтах болсон.
Хань улс байгуулагдсны дараа Чэньди хаан, юйши дафу цолыг **их сыкун** гэж өөрчлөв. Зүүн Хань улсын үед **их** гэсэн тодотголыг нь хасаад, тайвэй, сыту цолын хамтаар гурван гүнгийн зэрэгт багтааж, Сүн улсын үе хүртэл хэрэглэжээ. Ляо Улс, Алтан улс, Тан улсын үеийн гурван гүнгийн цолтныг хэрэглэсэнгүй. Харин Юань Улсын Хубилай хааны зарлигаар сул тушаал болгосон. Мин улс, Чин улсын үед **Үйлдэх яамны сайд** давхар хүртэж байсан.

## Холбоотой мэдээлэл

* Гурван гүн
* Сыту
* Тайвэй
# Шар алчууртны бослого

Бослого дэгдсэн газрыг харуулсан зураг
**Шар алчууртны бослого** (англи. *Yellow Turban Rebellion*, МЭ 184—204 онууд) — Хятадын Зүүн Хань улсын сүүлийн үед болсон тариачдын бослого юм. Үүний улмаас улс оронд тогтворгүй байдал үүсч Хань улс нуран унах гол шалтгаан болсон байна.

Бослогыг санаачлагч нь Тайпин Дао (Их энх тайвны зам-хөгжлийн зам) буюу Лао Цзы- гийн шашны урсгал байсан бөгөөд энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийг авчрахыг зөгнөсөн юм. Бослогыг Жан Жяо, Жан Бао, Жан Лян нарын 3 ах дүү нар удирдаж байв. Энэхүү бослого МЭ 184 онд эзэн хаан Лингийн үед гарсан байна. Хэдийгээр гол бослого МЭ 185 онд дарагдсан ч эсэргүүцсэн газар нутаг болон шинээр гарч ирж буй бослогыг МЭ 205 он гэхэд бүрэн дарахад 21 жил зарцуулсан байна.
# Де-юре

Де-юре  (Латин: *de iure, de jure* ) нь латин үг бөгөөд "хууль ёсны" гэсэн утгатай. Олон улсын эрх зүйн ойлголтоор тухайн улсыг бүрэн хүлээн зөвшөөрөх хэлбэр юм. Албан ёсоор бүрэн хэмжээнд хүлээн зөвшөөрч тухайн улстай дипломат ба консулын харилцаа тогтоож эдийн засаг, худалдаа, харилцаа холбооны бүх тал дээр харилцаа холбоо тогтоодог.

## Мөн үзэх

* Статус-кво
* Стандарт де-факто
* Де-факто
* Ад-хок

## Гадаад холбоос

*

## Эшлэл

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Де-юре** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Юньнань нутгийн син жун шу шэн

**Юньнань нутгийн син жун шу шэн** буюу **Юньнань син шэн**, **Харжан шэн** бол (1274-1382) (хялбаршуулсан ханз:云南等处行中书省, пиньинь галиг: Yúnnán děng chù xíng zhōng shū shěng) Монголын Юань улсын засаг захиргааны дунд шатны төрийн удирдах аппарат юм. Мөнх хааны зарлигаар Хубилай, Урианхайдай нарын удирдсан их цэрэг, 1257 онд Бай үндэстний Дали улсыг мөхөөснөөр Сүн улсын баруун өмнө талаас нь бүслэн байлдах зам нээгдэж өгсөн. 1260 онд Хубилай хаан Дали газарт Дали улсын нийтийн даргын яамыг байгуулсан нь Их Монгол Улсын шууд захиргааг байгуулсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн тус нутаг нь хятадын мэдлийн нутагт багтаж эхэлсэн юм.

**Юань улсын газар нутгийн нэгж**
## Бүтэц

Жи Юань-ий 21 дүгээр он, 1284 онд хааны зарлигаар син шэн буюу муж болгоод, төв хотоор нь Чунциныг болгон, 37 чөлгөө, 5 фу болгож хувиарласан. Нэрийг нь сольж Юньнань болгожээ.

1. **Жунцин чөлгөө 中庆路**
2. **Вэйчу чөлгөө 威楚路**
3. **Кайнань жоу 开南州**
4. **Удин чөлгөө 武定路**
5. **Хөцин чөлгөө 鹤庆路**
6. **Юньюань чөлгөө 云远路**
7. **Чөли фу 彻里府**
8. **Гуаньнаньши чөлгөө 广南西路**
9. **Лижян чөлгөө 丽江路**
10. **Дунчуань чөлгөө 东川路**
11. **Манбу чөлгөө 茫部路**
12. **Мөнже чөлгөө 孟杰路**
13. **Пүань чөлгөө 普安路**
14. **Мөнцин фу 蒙庆府Чюжингийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 曲靖宣慰司:**

1. **Чюйжин чөлгөө 曲靖路**
2. **Чөнжянь чөлгөө 澂江路**
3. **Пүдин чөлгөө 普定路**
4. **Рэньдө фу 仁德府Луолуоси-гийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 罗罗斯宣慰司:**

1. **Жяньчан чөлгөө 建昌路**
2. **[Дөчан чөлгөө]] 德昌路**
3. **Хуйчуань чөлгөө 会川路**
4. **Байшин фу 柏兴府Линьань гуаньшигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 临安广西宣慰司:**

1. **Линьань чөлгөө 临安路**
2. **Гуаньши чөлгөө 广西路**
3. **Юаньжян чөлгөө 元江路Дали жинчөнгийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 大理金齿宣慰司:**

1. **Дали чөлгөө 大理路**
2. **Цаоань чөлгөө 姚安路**
3. **Юньчан фу 永昌府**
4. **Төнчун фу 腾冲府**
5. **Шүньнин фу 顺宁府**
6. **Жөнькан чөлгөө 镇康路**
7. **Мөндин чөлгөө 孟定路**
8. **Моужань чөлгөө 谋粘路**
9. **Роуюань чөлгөө 柔远路**
10. **Жөньши чөлгөө 镇西路**
11. **Лючуань чөлгөө 麓川路**
12. **Наньдянь шилтгэн 南甸府**
13. **Пинмянь чөлгөө 平缅路**
14. **Мөнлянь чөлгөө 蒙怜路**
15. **Мөнлай чөлгөө 蒙莱路**
16. **Жиньчигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 金齿宣抚司**

## Мөхөл

1382 онд Лян ван Басалавармигийн удирдсан монгол цэргийн хүч, Мин улсын цэрэгт ялагдснаар монголчуудын Юньнань дахь 125 жилийн ноёрхол эцэс болсон.

## Мөн үзэх

* Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

## Эх сурвалж
# Кухөн-гүнь

Өмнөд Солонгос болон Өмнөд Чолла муж дахь **Кухөн** хошуу
**Кухөн хошуу** (солонгосоор 고흥군 - *ку-хынг-гүн*) — Өмнөд Солонгос улсын Өмнөд Чолла мужийн хошуу (군 күнь). 775.85 км² газар нутагт нь 2012 онд 71,560 хүн оршин сууж байсан. Өдгөө хошууны нутаг 2 балгас (ып), 14 сум (мёнь) болон хуваагддаг.

Энэ Өмнөд Солонгос улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.