Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Өмнөд Америк

Өмнөд Америк|  |
| Нутаг дэвсгэр | 17,840,000 км2 (6,890,000 бээр2) (4-т) |
| Хүн ам |  434,254,119 (2021; 5-д) |
| Хүн амын нягтшил | 21.4/км2 (56.0/миль2) |
| ДНБ (ХАЧП) | $7.61 их наяд (2022 тооц; 5-д) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | $3.62 их наяд (2022 тооц; 4-т) |
| ДНБ нэг хүнд ноогдох | $8,340 (2022 тооц; 5-д) |
| Шашин | * + 90.0% Христийн шашин
		- 67.4% Католик
		- 22.6% Протестантизм
		- 1.0% бусад урсгал
* 7.0% шашингүй
* 1.3% Спиритизм
* 0.4% Ислам
* 0.3% Иудаизм
* 1.0% бусад/тодорхойгүй
 |
| Ард түмний нэр | Өмнөд Америкчууд |
| Улс орон |
12
* Аргентин
* Боливи
* Бразил
* Венесуэл
* Гайана
* Колумби
* Парагвай
* Перу
* Суринам
* Уругвай
* Чили
* Эквадор
 |
| Хараат орон |
Гадаад (2–5)
* Аруба (Нидерланд)
* Буве арал (Нидерланд)
* Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд (Нэгдсэн Хаант Улс)
* Фолклендын арлууд (Нэгдсэн Хаант Улс)

Дотоод (1–3)
* Асенсьон арал (Нэгдсэн Хаант Улс)
* Бонэйр (Нидерланд)
* Францын Гвиана (Франц)
 |
| Хэлнүүд | * Испани
* Португал
* Англи
* Франц
* Нидерланд
* Аймара
* Гуарани
* Мапудунгун
* Кечуа
* Ваюу
* Сранан Тонго
* бусад
 |
| Цагийн бүс | UTC−02:00 - UTC−05:00 |
| Хамгийн том хот |
Хамгийн том хотууд
* Сан-Паулу
* Лима
* Богота
* Рио-де-Жанейро
* Сантьяго
* Каракас
* Буэнос-Айрес
* Салвадор
* Бразилиа
* Форталеза
 |
| UN M49 код | `005` – Өмнөд Америк `419` – Латин Америк ба Карибын тэнгис `019` – Америк `001` – Дэлхий |

**Өмнөд Америк** Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун өмнөд хагаст байрлах, баруун талаараа Номхон далай, хойд ба зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүрээлэгдэн орших тив юм. Баруун хойд талд нь Хойд Америк тив ба Карибын тэнгис байрлана.

Өмнөд Америк тив нь Дэлхийн гадаргуугийн 3.5% буюу 17,840,000 хавтгай дөрвөлжин км нутагтай, 2015 оны байдлаар уг тив дээр 413,482,203 хүн амьдарч байна. Өмнөд Америк нь талбайн хэмжээгээр Ази, Африк, Хойд Америкийн дараагаар дөрөвт, хүн амын тоогоор тавд ордог тив юм.

## Өмнөд Америкийн улс орны жагсаалт

| Улс | Нутаг дэвсгэр (км²) | Хүн ам (2018 он) | Нягтрал хүн/км² | Нийслэл |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Аргентин | 2 766 890 | 44,361,150 | 14.3 | Буэнос-Айрес |
|  Боливи | 1 098 580 | 11,353,142 | 8.4 | Ла Пас |
|  Бразил | 8 514 877 | 209,469,323 | 22 | Бразилиа |
|  Чили | 756 950 | 18,729,160 | 22 | Сантъяго |
|  Колумби | 1 138 910 | 49,661,048 | 40 | Богота |
|  Эквадор | 283 560 | 17,084,358 | 53.8 | Кито |
|  Фолклендын арлууд (Их Британи) | 12 173 | 3,234 | 0.26 | Порт-Стэнли |
|  Францын Гвиана (Франц) | 91 000 | 282,938 | 2.1 | Кайенне |
|  Гайана | 214 999 | 779,006 | 3.5 | Жоржтаун |
|  Парагвай | 406 750 | 6,956,066 | 15.6 | Асунсион |
|  Перу | 1 285 220 | 31,989,260 | 22 | Лима |
|  Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд (Их Британи) | 3 093 | 20 | 0 | Грытвикен |
|  Суринам | 163 270 | 575,990 | 3 | Парамарибо |
|  Уругвай | 176 220 | 3,449,285 | 19.4 | Монтевидео |
|  Венесуэл | 912 050 | 28,887,118 | 27.8 | Каракас |
| Нийт | 17,824,513 | 423,581,078 | 21.5 |  |

## Гадаад холбоос

* Infolatam. Латин Америкийн мэдээлэл ба дүн шинжилгээ
* The Council on Hemispheric Affairs Латин Америкийн мэдээ, ард түмний үзэл бодол
* CONMEBOL -- Confederación Sudamericana de Fútbol (Өмнөд Америкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо)

## Тайлбар
# Коста-Рика

| Бүгд Найрамдах Коста Рика Улс*República de Costa Rica* (Испани) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Төрийн дуулал:** "Himno Nacional de Costa Rica" (Испани) "Коста Рикагийн төрийн дуулал" |
|  |
| Нийслэлба томоохон хот | Сан Хосе ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Испани хэл |
| Хүлээн зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл | * Mekatelyu
* Bribri
* Patois
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2011) | * 83.6% Цагаан эсвэл Местизо
* 6.7% Мулат
* 2.4% Уугуул
* 1.1% Хар
* 6.2% Бусад
 |
| Шашин (2021) | * 72.6% Христ
* —47.5% Католик (албан ёсны)
* —22.5% Протестант
* —2.6% Бусад урсгал
* 27.0% Латин Америк дахь шашингүй хүмүүс
* 0.4% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | * Коста-Рикачууд‎
 |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Родриго Чавес |
| • 1-р Дэд Ерөнхийлөгч  | Стефан Брюннер |
| • 2-р Дэд Ерөнхийлөгч  | Мэри Мунив |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Хууль Тогтоох Ассамблей |
| Тусгаар тогтнол |
|  |
| • Испаниас зарласан  | 9 сарын 15, 1821 |
| • Мексикийн анхны эзэнт гүрнээс  | 7 сарын 1, 1823 |
| • Төв Америкийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улсаас зарласан | 11 сарын 14, 1838 |
| • Испани хүлээн зөвшөөрсөн  | 5 сарын 10, 1850 |
| • Үндсэн хууль  | 11 сарын 7, 1949 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 51,100 км2 (19,700 бээр2) (126) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 1.05 (2015) |
| Хүн ам |
| • 2022 тооцоо | 5,204,411 (124) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $129.95 тэрбум (90) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $24,837 (66) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $68.489 тэрбум (85) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $13,090 (64) |
| ОТББИ (2020) |  ▲ 49.7 өндөр |
| ХХИ (2021) | ▼ 0.809 маш өндөр · 58 |
| Мөнгөний нэгж | Коста-Рикийн колон (CRC) |
| Цагийн бүс | UTC−6 (ТЦБ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +506 |
| Домэйн нэр | .cr .co.cr |

**Бүгд Найрамдах Коста Рика Улс** (Испани: *República de Costa Rica*; *costа* гэж «эрэг», *rica* гэж «баян» гэсэн утгатай) бол Хойд Америк тив, Төв Америк дахь улс юм. Умард талаараа Никарагуа, өмнөд талаараа Панам гэх хоёр улстай газраар хил залгадаг. Баруун талаар нь Номхон далай, зүүн талаар нь Карибын тэнгис хүрээлдэг.

Коста Рика Төв Америк дахь гуравдугаар жижиг газар нутагтай (51,100 км²) орон хэдий ч 4,301,712 хүн амтай, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн нэг хүнд оногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ нь 11,215 америк доллараар хэмжигддэг нь дэлхийн дунджаас дээгүүрт тооцоогдоно.

Коста Рика орон амьтан ургамлаар баялаг. Иймээс ч нийт нутгийн 25%-г хамгаалалтанд авсан нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт юм. 2009 оны Жаргалант гараг заалтанд тэргүүн байранд буюу хамгаас ногоон байгалиараа байгаа гэж тодорхойлогджээ.

## Эх үүсвэр
# Карибын тэнгис

| Карибын тэнгис |
| --- |
|  |
| Дээрх газрын зурагт Карибын тэнгисийг голлуулжээ. |
|  |
| Дээрх тектоник хавтансаг газрын зургийн голд Карибын хавтан |
| **Ай савын улс орон** | Тоолвол 23 улс байна |
| **Мандлын талбай** | 2,754,000 км² |
| **Эзлэхүүн** | 6,860 мян. км³ |
| **Дундаж гүн** | 2,500 м |
| **Гүнзгий** | 7,686 м |

Карибын тэнгист Британийн Виржиний арлууд
**Карибын тэнгис** нь Мексикийн буланд байрлах тропикийн тэнгис бөгөөд Атлантын далайн нэгэн тэнгис юм.

Карибын тэнгис нь 2,754,000 км² талбайтай, томоохон тэнгисүүдийн нэг гэж тооцогддог байна. Уг тэнгисийн хамгийн гүн цэг нь Куба ба Ямайкын хооронд байрлах Кайманы хотгор бөгөөд гүн нь 7,686 м юм.

Карибын тэнгист дэлхийн хоёр дахь том шүрэн эрэг оршдог бөгөөд Месоамерикийн шүрэн эрэг гэдэг 1000км урт ба Мексик, Белиз, Гватемал, Гондурасын эргийг дамжиж тогтсон.

## Мөн үзэх

* Атлантын далай

## Цахим холбоос

 **Commons: Карибын тэнгис** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Карибын тэнгис** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

## Эшлэл

* Snyderman, Marty (1996) Guide to Marine Life : Caribbean-Bahamas-Florida; page 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. ISBN 1-881652-06-8
* Glover K., Linda (2004) Defying Ocean's End : An Agenda For Action; page 9. Island Press. ISBN 1-55963-755-2
* Peters, Philip Dickenson (2003) Caribbean WOW 2.0; page 100. Islandguru Media. ISBN 1-929970-04-8
# Испанийн Эзэнт Улс

Испаний Эзэнт улсын сүлд (1580-1621)
**Испанийн эзэнт улс** (испани. *Imperio Español*) - Испанийн шууд хяналтад байсан Европ, Америк, Африк, Ази, Далайн орнууд дахь газар нутаг, колониудын нэгдэлийг хэлдэг байсан юм. Испанийн эзэнт улс оргил үедээ дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том эзэнт гүрний нэг байв. Энэ үе нь газарзүйн агуу нээлтүүдийн эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд энэ хугацаанд анхны колонийн Эзэнт улсын нэг болсон байдаг юм. Испанийн эзэнт улс 15-р зуунаас (Африк дахь эзэмшлийн хамт) 20-р зууны төгсгөл хүртэл оршин тогтнож байсан. Испанийн нутаг дэвсгэрүүд 1480-аад оны сүүлээр Арагоны хаан, Кастилийн хатан хааны удирдлага дор Католик шашны нэгдэл болсон юм. Хаадууд газар нутаг тус бүрээ тусдаа захирч байсан хэдий ч хамтдаа нэгдсэн нэг гадаад бодлого хэрэгжүүлж байсан бөгөөд 1492 онд Гранада хотыг эзлэн авч, Мавруудын эсрэг Иберийн хойгийг буцаан авсан байна. Мөн онд Христофер Колумб Атлантын далайг гатлан ​​баруун тийш Испанийн анхны хайгуулын аялалыг хийж, Европчуудын шинэ ертөнцийг нээж, Испанийн анхны хилийн чанад дахь колониудыг байгуулжээ. Энэ үеэс эхлэн бөмбөрцөгийн баруун хагас буюу Америк тив Испанийн колоничлолын гол бай болсон байна.

1808 онд Францын Наполеон Бонапартын удирдлага доорх цэргүүд Испанийг эзэлснээр Испанийн колониуд тасарч, улмаар 1810-1825 онд эхэлсэн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн нь хэд хэдэн шинэ бие даасан улс бий болгоход хүргэсэн. Өмнөд болон Төв Америк дахь Бүгд найрамдах улсууд, үүнд: Куба, Пуэрто-Рико, Испанийн Зүүн Энэтхэг зэрэг 400 жилийн настай Испанийн эзэнт улсын үлдэгдэл 19-р зууны сүүлч хүртэл Испанийн мэдэлд байсаар байсан ба эдгээр газар нутгийн ихэнх хэсэг нь Испани-Америкийн дайны үр дүнд АНУ-ын мэдэлд шилжэн орсон байна. 1899 онд Номхон далайн үлдсэн арлуудаа Германд зарсан юм.

Өнөөгийн байдлаар Испани улсын засаг захиргааны хэсэг болсон зөвхөн Канарын арлууд бөгөөд хойд африкийн эрэг дагуух Сеута болон Мелилья үлджээ.
# 16-р зуун

## Энэ зуунд болсон үйл явдлууд

* Газар зүйн агуу нээлтийн үе (15—17 зуун). Европчууд Номхон далайг нээсэн (1513; Васко де Бальбоа).
* Испанчууд Ацтек болон Инкуудын эзлэв. Испаний Алтан үе.
* Италийн дайнууд (1499—1504, 1508—1516, 1521—1526, 1526—1530, 1536—1538, 1542—1546, 1551—1559).
* Османы эзэнт улсын Венецтэй хийсэн дайнууд (1499—1503, 1537—1540, 1570—1573), Перстэй (1514—1555, 1578—1590), Габсбургуудтай (1526, 1529, 1530—1552, 1593—1606). Франц-туркийн холбоо (1528—1798).
* Орос-Литвын дайнууд (1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537).
* Сефевид улс (1501—1722).
* Португалийн Энэтхэгийн далай дахь эрх мэдлийн төлөөх Мамлюк (1505—1517), Османы эзэнт гүрэнтэй (1509, 1538—1557, 1558—1566, 1580—1589), Перстэй (1507—1622). Бразилийн эрэгийг нээж Португальд нэгтгэсэн (1500; Педру Алвариш Кабрал).
* Их Могол улс байгуулагдсан (1526).
* Шинэчлэлийн эхлэл (1517; Мартин Лютер)
* Англи дахь шинэчлэл (1534). «Елизаветагийн эрин» (1558—1603). Эдинбургийн гэрээ (1560) англи-шотландын дайны дуусгавар.
* Европчуудын Японтой худалдаа хийж эхэлсэн (1543).
* Сиам-бирмын дайнууд (1547—1549; 1563—1564; 1568—1569; 1584—1593; 1594—1605).
* Орос-Шведын дайнууд (1554—1557, 1590—1595).
* Франц дахь шинэлчлэл. Шашны дайнууд (1562—1598). Варфоломейн шөнө (1572). Нантын гэрээ (1598).
* Умардын 7 жилийн дайн (1563—1570).
* Ливоны дайн (1558—1583). Речь Посполита (1569—1795) байгуулсан.
* Англи-испаны дайн (1585—1604).

## Энэ зуунд төрөгсөд

## Энэ зуунд нас барагсад

## Гадаад холбоос

 **Commons: 16-р зуун** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# 1979 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1974 · 1975 · 1976 · 1977 1978 —  **1979**  — 1980 1981 · 1982 · 1983 · 1984
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1970-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| XX зуун
 |

**1979 он** (**Нэгэн мянга есөн зуун далан есдүгээр он**) — Нийтийн он тоолол (аргын тоолол)-ын 1979-р он, жил.

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

## Төрсөн хүн

*Дэлгэрэнгүй: Ангилал:1979 онд төрсөн*1977 төрсөн
## Энэ онд нас барагсад
# Панам

| Бүгд Найрамдах Панам Улс*República de Panamá* (Испани) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:Pro Mundi Beneficio* (Латин) "Дэлхийн тусын тулд" |
| **Төрийн дуулал:** Himno Istmeño (Испани) "Хүзүүвчийн дуулал"Duration: 1 minute and 50 seconds.1:50 |
|  |
| Нийслэлба томоохон хот | Панам хот ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Испани хэл |
| Угсаатны бүлгүүд (2020) | * 65.0% Местисо (Цагаан ба уугуул иргэдийн холимог)
* 12.3% Уугуул
* 9.2% Хар
* 6.8% Мулат (Цагаан ба Хар арьстай иргэдийн холимог)
* 6.7% Цагаан
 |
| Шашин (2020) | * + 91.5% Христ
		- 63.2% Католик
		- 25.0% Протестант
		- 3.3% бусад урсгал
* 7.6% шашингүй
* 0.9% бусад
 |
| Ард түмний нэршил | Панамчууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Лаурентино Кортисо |
| • Дэд Ерөнхийлөгч  | Хосе Габриэль Карризо |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Үндэсний Хурал |
| Тусгаар тогтнол |
|  |
| • Испанийн эзэнт гүрнээс  | 11 сарын 28, 1821 |
| • Их Колумбиас  | 1821 оны 12 сар |
| • Бүгд Найрамдах Колумби Улсаас  | 11 сарын 3, 1903 |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 10 сарын 11, 1972 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 75,417 км2 (29,119 бээр2) (116) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 2.9 |
| Хүн ам |
| • 2022 тооцоо | 4,337,768 (127) |
| • Нягтаршил | 56/км2 (122) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | $178.900 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | $40,177 |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | $77.257 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | $17,350 |
| ОТББИ (2017) |  ▼ 49.9 өндөр |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.805 маш өндөр · 61 |
| Мөнгөний нэгж | * Бальбоа (PAB)
* Америк доллар (USD)
 |
| Цагийн бүс | UTC−5 (ДЦБ) |
| Огнооны формат | сс/өө/жжжж өө/сс/жжжж |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +507 |
| ISO 3166 код | PA |
| Домэйн нэр | .pa |

**Бүгд Найрамдах Панам Улс** (Испани: *República de Panamá*) — Америк тивийн умард өмнөд хоёр эх газрыг зааглан Номхон далай, Карибын тэнгисээр хавчигдаж, зүүн талаараа Колумб, баруун талаараа Коста Рика хоёр улстай хил залгадаг улс.

Панам нь эх газрын хамгийн нарийн хэсэг учир Панамын хүзүүвч гэдэг. Нутгийн тэн хагас нь уулархаг, уулсын хамгийн өндөр нь Бару галт уул (3,475 м). Эргэн тойрны далай тэнгисийн жижиг арлууд Панамд харъяалагддаг. Халуун орны уур амьсгалтай.

Панамын суваг байрладаг энэ улсын эдийн засаг хурдацтай хөгжиж байгаа.

## Зүүлт
# Египетийн пирамидууд

Гиза дахь пирамидууд
**Египетийн пирамидууд** нь түүхэн дэх хамгийн том барилгуудын тоонд ордог бөгөөд одоо хүртэл Эртний Египетийн иргэншлийн хамгийн том бэлгэ тэмдэг болдог. Ихэнх пирамидууд Хуучин хаант улс болон Дунд хаант улсын үеүүдэд босгогджээ. Эртний Египетийн шашинд хойд насны амьдралын тухай үзэл санаа шийдвэрлэх үүрэгтэй байсан нь пирамид, бунхан, нийт уран барилгын хэв загварт нь тусгалаа олжээ. Хүн үхсэний дараа амьдрал нь үргэлжлэн мөнхийн хутгийг олно, хойд насны амьдралдаа нухацтай бэлтгэх нь хүний энэ хорвоо дээрх амьдралын гол утга гэж сургадаг байсан тул ирээдүйн бунхнаа зохих ёсоор тохижуулахад онцгой анхаардаг байжээ.

## Барих болсон шалтгаан

Пирамидын бүтээн байгуулалт ид өрнөж байсан 4000 гаруй жилийн өмнөөс л Африк тивийн хөгжилт цэцэглэлтийг тэтгэж ирсэн Нил мөрөн үе үе үерлэж тариаланчдыг ажилгүй болгодог байж. Ийм эдийн засгийн эгзэгтэй үед тэднийг ажлаар хангаж авардаг байсан нь энэ пирамидын бүтээн байгуулалт байжээ.

Фараонууд үнэхээр ард түмнээ бодож хийсэн алхам эсэх нь тодорхойгүй ч нийт улсынхаа төсвийн дөрөвний нэгийг үүнд зарцуулдаг байсан гэх. Өөрсдийгөө тахин шүтэж бусдыг үгүйсгэгчид шиг эрх мэдэл, сүр хүчээ илтгэх гэж бүтээсэн байж магад.

## Пирамидын түүх

Пирамидыг 1926 оны 11 сарын 1-ны өдөр 8 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй судалгааны баг Кайро усан онгоцоор Египетэд очин анх судалсан байдаг. Гурван пирамид тус бүр өөр өөрийн гэсэн нэртэй.

1. Хамгийн жижиг пирамид буюу Менкаура; өндөр - 213 фут; Урт - 2493 BL
2. Дунд хэмжээтэй пирамид буюу Кефра; өндөр - 471 фут; Урт - 2520 B
3. Хамгийн том пирамид буюу Хуфу; өндөр - 481 фут; Урт - 2550 BL

## Египетээс гадуур

Дэлхий дээр Египетээс гадна Мезоамерик, Хятад зэрэгт пирамидууд байдаг боловч Египетийн пирамидуудтай харьцуулбал өндөр нь нам. Египетийн пирамидууд нь 100 гаруй метр өндөртэй байдаг.

## Гадаад холбоос

* **Commons: Египетийн пирамидууд** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Шил

## **Шил**

  Шил бол тунгалаг (талст бус) хатуу бүтэцтэй. Учир нь ихэвчлэн өнгөгүй ба химийн идэвхгүй. Шил бол амьдрал, технологи, гоё чимэглэлийн хэрэглээнд өргөн ашиглагддаг. Үүнд: цонхны шил, харааны шил, шилэн аяга зэрэг багтана. Мөн шилээр хийсэн зарим нийтлэг зүйлсийг нэрлэхэд материалын нэр орсон байдаг. Жишээ нь: нарны шил, шилэн аяга, томруулдаг шил гэх мэт.

  Шил нь ихэвчлэн хайлсан хэлбэрийг хурдан хөргөх (бөхөөх) замаар үүсдэг. Галт уулын шил зэрэг зарим шил нь байгалиасаа байдаг бөгөөд чулуун зэвсгийн үеэс хойш обсидианыг сумны үзүүр, хутга хийхэд ашиглаж ирсэн. Археологийн нотлох баримтаас харахад шилний үйлдвэрлэл нь МЭӨ 3600 оны үед Месопотами, Египет эсвэл Сири улсад байсан. Мэдэгдэж байгаа хамгийн эртний шилэн эд зүйлс нь шүр бөгөөд металл боловсруулах эсвэл фаянс үйлдвэрлэх явцад санамсаргүй байдлаар бүтээгдсэн байж магадгүй. Энэ нь хар тугалганы паалантай гоёл чимэглэл хийдэг эдлэл юм.

  Ямар ч хэлбэрт оруулахад хялбар байдаг тул шилийг аяга, ваар, шил, лонх. ундааны шил зэргийг хийхэд ашигладаг уламжлалтай. Орчин үеийн үйлдвэрлэлийн шилний 90 орчим хувийг 70% цахиур агуулсан сод шохойн шил эзэлдэг. Шилийг металлын давсаар будах эсвэл шилэн паалангаар будаж, хэвлэх боломжтой. Энэ нь будсан шилэн цонх болон бусад шилэн урлагийн бүтээл түүрвэхэд ашиглагдана.

Шилний хугарал, тусгал болон дамжуулах шинж чанар нь шилийг оптик линз, призм, оптоэлектроникийн үйлдвэрлэхэд гол материал болгодог. Шахмал шилэн утас нь харилцаа холбооны сүлжээнд оптик утас, агаарыг барихын тулд шилэн хөвөн хэлбэрээр бүрсэн дулаан тусгаарлагч материал, эсвэл шилэн эслэгээр бэхжүүлсэн хуванцар зэрэгт ашиглагддаг.
# Аттила хаан

**Аттила** (лат. *Attila*, грек. Ἀττήλας, ? - 453) нь 434-444 онд дүү Бледагийн хамт, 444-453 онд нас барах хүртлээ Хүннүгийн эзэнт улсыг ганцаар захирч байсан хаан юм. Хүннү нар Хүннүгийн удам угсаа мөн эсэх талаар судлаачдын дунд янз бүрийн үзэл онол байдаг. Хүннүгийн зарим хэсэг баруун зүг рүү нүүдэллэж явахдаа олон угсааны овог аймгуудтай холилдож, Европт очих үедээ өвөрмөц хэв шинж бүхий тусгай ард түмэн болсон байх магадлалтай.

Баруун зүгт одсон гунну нар баатар гавьяа ихийг байгуулжээ. Гал мэсэн дундуур нүүдэллэн явсаар Ижил мөрний хавьд Хүннүгийн эзэнт улсаа байгуулан суусан. Дараа нь ахин нүүдэллэж, Дунайн Хүннү улсыг байгуулсан юм. Чингэх замдаа түрэг, иран, угор олон хүн ардыг дагуулан уусгажээ.

Аттила
Мөн Герман, Кельт, Франк, Слав, Алан, Лесгин зэрэг одоогийн Европ нарын өвөг овог аймгуудтай дайтаж, тэднийг буулган аваад (энэ тухай Нибелунгийн дуулал хэмээх туульсын зохиол зохиогджээ), улмаар түүхэндээ дэлхийн ноён гэгдэж, хандсан зүгтээ дайлж, өрнө дахины соёл иргэншлийн өлгий гэгдэх Бага Ази, Европ, Умард Африкийн эргийн улс үндэстнийг ирт мэс, исгэрэх сумаар буулган авч, хүн ардыг боол болгож асан, хожим нь Византи, Ром хэмээн хоёр хуваагдсан хүчирхэг гүрнүүдтэй нүүр тулж, ялан дийлж, аль алинаар нь алба бариулж байв.

Хожим "Тэнгэрийн ташуур" гэгдсэн агуу байлдан дагуулагч **Аттила** Европын улс төрд багагүй нэр нөлөөтэй байв. Ордны хуйвалдаанаас болж Византид цөлөгдсөн Ромын Гонория гүнж өөрийг нь чөлөөлбөл хатан нь болохоо илэрхийлж байсан. Хэрэв Гонория гүнжтэй гэрлэвэл Ром, Византид ноёрхох боломж нээгдэх байлаа. Энэ асуудлаас болж Аттила Ромтой дайсагналцаж их дайнд мордох аяны шалтаг болов. Зарим түүхэнд өгүүлснээр хэрэв хүннү нарын дунд өвчин гараагүй бол ялах байжээ. Юутай ч урьд дээрх овог аймгууд өөр хоорондын дайсагналаа зогсоож, хүннү нарын эсрэг нэгдэн Атилла хааныг одоогийн Бельгийн зүүн нутагт бут цохисон ажээ. Ромын пап тэргүүтэй төлөөлөгчид ирж хүндлэл үзүүлснээр найрамдлын гэрээ тогтоосон. Дунайн хүннү нар Францын нутагт ч цөмрөн орж байжээ.

Аттила хааныг их эрдэнэсийнх нь хамт нэгэн голын усан дор оршуулсан гэдэг. Тэр нууцлаг газар одоо хүртэл тодорхойгүй.

Хүннү нар ард түмнүүдийн их нүүдлийн эхийг тавьж, Евразийн улс төр, угсаатны дүр зургийг багагүй өөрчилсөн, Ромын дарангуйллыг унагааж, олон ард түмнийг чөлөөлсөн авч энэ үеэс өрнө дахиныг мунхруулсан 1,000 жилийн шашны ноёрхол буюу дундад зуун эхэлжээ. Юутай ч тэртээ дорно зүгт сяньби нарт цохигдон сарнисан өмнөд хүннү нар 10,000 км-ийн алсад, өөрсдөд нь цохигдон ухарсан садан төрөл умард хүннү нарын удам угсаа болох хүннү нар Өрнө дахинд алдар нэрээ дуурсгаж байсныг мэдэлгүй өнгөрсөн билээ.
# 7 сарын 17

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 6 сар · **7 сар** · 8 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**7 сарын 17** нь Григорийн тооллын жилийн 198 дахь (өндөр жил бол 199 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 167 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

## Энэ өдөр төрөгсөд

## Энэ өдөр нас барагсад

1790 онд Адам Смит нас барсан.

## Тэмдэглэлт баярууд

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн өдөр

---

 **Commons: 7 сарын 17** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Цинь Ши Хуан

**Цинь Ши Хуан** (НТӨ 259 - НТӨ 210 он) Чин Жуан Щиан вангийн хүү бөгөөд Хятадын анхны эзэн хаан ажээ. 13 насандаа хаан ширээнд суув. Хаан ширээнд сууснаас хойш Лао Ай болон Лү Бу Вэй нарыг хөнөөж, Ли Си болон Вэй Лиао нарт итгэн төрд олон жил ажилуулсан. 39 насандаа Хятад дахь бусад зургаан улсыг нэгтгэн Цинь улсыг байгуулсан. 50 насандаа аялаж яваад нас барсан. Амьд байгаа үедээ цагаан хэрмийг байгуулсан. Анх удаа жүн шиан (засаг захиргааны байгууламж аймаг сумтай утга тэнцэнэ) дүрмийг хэрэгжүүлжээ. Бичиг үсгийг нэгтгэж, жин хэмжүүрийг тогтоов. Бас бичгийн сургаалтны ном бичгийг хориглож галдан шатаасан бөгөөд маш олон зохиолчийг хөнөөсөн ажээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Qin Shi Huang** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Солонгосын вангуудын жагсаалт

## Гужусон (НТӨ 2333/НТӨ 1122 - НТӨ 108)

* Тангүнь вангом (2333-?)
* Кыжа ван (НТӨ 1122 - ?)
* Жюнь ван (НТӨ 220 - НТӨ 195)
* Вэйман ван (НТӨ 194-?)
* Уго ван (?- НТӨ 108)

## Гурван улсын үе

### Когурё (37-668)

* Донмёнсён (НТӨ 37 - НТ 19)
* Куаньгэтү ван (391-413)
* Чаньсү ван (413-491)
* Божань ван (642-668)

### Шилла улс (НТӨ 57 - НТ 668)

* Пак Хёкоксэ (НТӨ 57 - НТ 4)
* Сондок хатан ван (632-647)
* Жиндок хатан ван (647-654)

### Пэгжэ улс (НТӨ 18 - НТ 663)

* Мү ван (600-641)
* Ыижа ван (641-660)

### Каяа улс (42-562)

* Сүро ван (42-199)

## Умард, Өмнөд улсын үе

### Нэгдсэн Шилла улс (668-935)

* Мүньмү ван (661-681)
* Гёнсун ван (927-935)

### **Бохай улс Тэ жу ён ван (698-719)

## Хожуу гурван улсын үе

### Тэбонь улс

1. Гүнь Е (901-918)

### Хожуу Пэгжэ

1. Кёнь Хуонь ван (견훤, 甄萱) 900–935
2. Кёнь Шингом ван (견신검, 甄神劍) 935–936

## Гуулин улс (918-1392)

1. **Ван Гон** (918-943)
2. Хэжун ван (943-945)
3. Чонжун ван (945-949)
4. Гванжун ван (949-975)
5. Кёнжун ван (975-981)
6. Сонжун ван (981-997)
7. Мукжун ван (997-1009)
8. Хёньжун ван (1009-1031)
9. Токжун ван (1031-1034)
10. Чонжун ван (1034-1046)
11. Мүньжун ван (1046-1083)
12. Сүньжун ван (1083)
13. Соньжун ван (1083-1094)
14. Хоньжун ван (1094-1095)
15. Сүкжун ван (1095-1105)
16. Ежун ван (1105-1122)
17. Инжун ван (1122-1146)
18. Юйжун ван (1146-1170)
19. Мёнжун ван (1170-1197)
20. Синьжун ван (1197-1204)
21. Хуйжун ван (1204-1211)
22. Канжун ван (1211-1213)
23. Кужун ван (1213-1259)
24. Вонжун ван (1259-1274)
25. Чүннёль ван (1274-1298, 1298-1308)
26. Чүнсонь ван (1298, 1308-1313)
27. Чүнсук ван (1313-1330, 1332-1339)
28. Чүнхэ ван (1330-1332, 1339-1344)
29. Чүнмуг ван (1344-1348)
30. Чүнжон ван (1348-1351)
31. Кунминь ван (1351-1374)
32. Ү ван (Курё улс) (1374-1388)
33. Чан ван (1388-1389)
34. Конян ван (1389-1392)

## Чусонь улс (1392-1898)

1. Тэжу ван (1392-1398)
2. Чонжун ван (1398-1400)
3. Тэжун ван (1400-1418)
4. Сэжун ван (1418-1450)
5. Мүньжун ван (1450-1452)
6. Таньжун ван (1452-1455)
7. Сэжу ван (1455-1468)
8. Ежун ван (1468-1469)
9. Сонжун ван (1469-1494)
10. Ёнсангүн ван (1494-1506)
11. Чүнжун ван (1506-1544)
12. Инжун ван (1544-1545)
13. Мёнжун ван (1545-1567)
14. Соньжу ван (1567-1608)
15. Куанхэгүн (1608-1623)
16. Инжу ван (1623-1649)
17. Хюжун ван (1649-1659)
18. Хёньжун ван (1659-1674)
19. Сүгжун ван (1674-1720)
20. Кёнжун ван (1720-1724)
21. Ёнжу ван (1724-1776)
22. Чонжу ван (1776-1800)
23. Сүньжу ван (1800-1834)
24. Хонжун ван (1834-1849)
25. Чолжун ван (1849-1864)
26. Кужун ван (1864-1898)

## Солонгосын эзэнт улс (1898-1910)

1. Кожон ван (1898-1907)
2. Сүньжон ван (1907-1910)
# Чэн Хань

**Чэн Хань** (хятадаар: 成汉; пиньинь: Chénghàn) бол (304-347) оны хооронд одоогийн Сычуань мужийн нутагт Арван зургаан улсын үед оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг Ба үндэстэний Ли овогт Ли Шион байгуулжээ. Ли Шион бээр улсын нэрээ анх **Чэн 成** гэж тунхаглаж байв, 338 онд 4 дэх ван Ли Шоу улсын нэрийг **Хань 漢** гэж өөрчилснөөр хожуу үеийн түүхчид **Чэн Хань**, **Чэн**, **Хожуу Шу** гэж янз бүрээр бичдэг болсон. 347 онд Жинь улсад эзлэгдсэн.