# Монгол хаадын ургийн хэлхээ

### Бөртэ Чоноос Бодончар мунхаг хүртэлх үе

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **Бөртэ Чино** |   | Гуа Марал |  |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Батцагаан |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Тамача |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Хоричар мэргэн |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Уужим буурал |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Саль хачау |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Их нүдэн |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Шинэсочи |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Харчу |  |
|
|   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Боржигидай мэргэн |   | Монголжин-гуа |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   | Торголжин баян |   | Борогчин-гуа |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   | Дува сохор |   |   | Добу мэргэн |   | Алун Гуа |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Бэлгүнүтэй |   |   | Бүгүнүтэй |   | Буха хатаги | Бухату салжи | Бодончар мунхаг |
|   |   |

### Бодончар мунхагаас Чингис хаан хүртэлх үе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | Жарчиуд аданхан урианхайжин |   |   |   |   | **Бодончар** |   |   | Авааль эхнэр |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   | Жажирдай Жадаран |   |   | Баарьдай Баарин |   | **Хабич баатар** |   | Жэгүрэдэй Жэгүрэд овог |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Мэнэн тудун** |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | Намулун |   | **Хачи хүлэг** | Хачин | Хачау | Хачула | Харалдай | Хачиун | Начинбаатар |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   | **Хайду** |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Байшинхор догшин** | Чарахай Линху | Чаужин ортогай |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | **Тумбинай сэцэн** |   | Сэнгүм билгэ Тайчууд овогтон |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | **Хабул хаан** |   | Амбагай хаан |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Охинбархаг |   | **Бартан баатар** |   | Хутагт монхор |   | Хутула хаан |   | Хулан баатар |   | Хадаан |   | Тодойн отчингин |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Хутагт жүрхи |   | Мэнгэтү хиан |   | Нэгүн тайш |   | **Есүхэй баатар** |   | Даридай отчигин |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
| Сача бэхи |   | Тайчу |   | Үнгүр |   | Хучар |   | **Тэмүүжин** |   | Бэгтэр |   | Хасар |   | Бэлгүдэй |   | Хачиун |   | Тэмүгэ отчигин |   |
|

### Чингис хаанаас Лигдэн хаан хүртэлх үе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **Өэлүн** |   |   |   |   |   | **Есүхэй баатар** |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Сочигэл |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   | Хасар |   | Хачиун |   | Тэмүгэ отчигин |   | Тэмүлэн |   | Бэгтэр |   | Бэлгүтэй |
|
|   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   | **Чингис хаан Тэмүжин** |   | **Бөртэ үжин** |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   | **Зүчи** (1183-1227) **Зүчийн Улс** |   | **Цагаадай** (1185-1242) **Цагадайн Улс** |   | **Өгэдэй хаан** (1229-1241) |   | **Тулуй** (1193-1232) |   | Хожин бэхи |   | Алага Бэхи |   | Цэцэйхэн |   | Түмэлүн |   | Алталун |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Орда хан 1227-1251 | Бат хан 1227-1255 | Бэрх (1257-1266) |   | Мутуган |   | **Гүюг хаан (1246-1248)** | Хашин |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | Сартаг хан (1255-1256) | Тогохан |   |   | Есөндува | Хар Хүлэгү хан (1242-1246; 1251-1252) |   | Хайду хан (1230-1301) (1269-1301) |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   | Улагчи хан (1256-1257) |   | Мөнхтөмөр хан (1266-1280) |   | Барак хан (1266-1271) |   | Мубарак шах (1266) |   | Чапар хан (1301-1308) |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   | **Мөнх хаан** (1251-1259) |   |   | Ил хан Хүлэгү (1256-1265) |   |   |  **Хубилай сэцэн хаан** (1260-1294) |   | **Чаби хатан** |   |   | **Аригбуха хаан** (1260-1264) |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   | Дорж хунтайж |   | Номухан ван |   | Чингим хунтайж |   | Мангала ван |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   | Гамал жинь ван |   | Дармабал ван |   | **Төмөр Өлзийт хаан** (1294-1307) |   | Ананд ван |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   | **Есөнтөмөр хаан** (1323-1328) |   | **Хайсан хүлэг хаан** (1307-1311) |   | **Аюурбарбад буянт хаан** (1311-1320) |   | Сэнгэраги гүнж |   | Хонгирадын Дивубал ван |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | **Аригиба хаан** (1328) |   | **Хүслэн хаан** (1329) |   | **Тугтөмөр хаан** (1328-1329; 1329-1332) |   | **Шадбал гэгээн хаан** (1320-1323) |   | Будшир хатан |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | **Тогоонтөмөр хаан** (1333-1370) |   | Өлзийхутаг хатан |   | **Ринчинбал хаан** (1332) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Билэгт хаан Аюушридар** (1370-1378) |   | **Усхал хаан Төгстөмөр** (1378-1388) |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Есүдэр (1388-1391) |   | Хадангийн удам **Өрөгтөмөр хаан** (1402-1408) |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | **Гүнтөмөр хаан** (1399-1402) |   | **Элбэг нигүүлсэгч хаан** (Майдарбал?); (1394-1399) |   | Тяньбаонү |   | Дибаонү |   | Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж |   | **Энх хаан** (1391-1394) |   |   |   |   |  |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Ойрадын Батула |   | Самур гүнж |   | **Өлзийтөмөр хаан** (1408-1412) |   | Аригбөхийн удам **Дэлбэг хаан** (1412-1415) |   | Ажай тайж |   |   | **Адай хаан** (1425-1438) |   |   |   | Аригбөхийн удам **Ойрадай хаан** (1415-1425) |   |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   | Тогоон тайш |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Тайсун хаан** (1439-1452) |   |   | **Агваржин хаан** (1452) |   | **Мандуул хаан** (1475-1479) |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | Эсэн тайш (1452-1454) |   |   |   |   |   |   |   |   | **Молон хаан** (1465-1466) |   | **Махагүргис хаан** (1455-1465) |   | Хархуцаг тайж |   |  |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   | Цэцэг хатан |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Баянмөнх жонон |   | Урианхайн Шихэр тайху |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Батмөнх Даян хаан** (1480-1517) |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Төрболд |   | Улсболд |   | **Барсболд хаан жонон** (1517-1519) |   | Алчуболд |   | Төрөлт гүнж |   | Очирболд |   | Арсболд |   | Арболд |   | Гэр-Болд |   | Гэрэтү тайж |   | Убсанж Чин тайж |   | Гэрсэнз жалайр хунтайж |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| **Боди Алаг хаан** (1519-1547) |   | Эмлиг тайж Аохан, Найман хошууны ноёдын өвөг дээдэс |   | Гүнбилэг жонон |   | Түмэдийн Алтан хан (1542-1581) |   | Лабуг тайж |   | Харчины Байсахал хөндлөн хан |   | Нарийн тайж |   | Бодидара отгон тайж |   |   |   | Ашихай дархан хунтайж |   | Ноёнтой хатанбаатар |   | Онохуй Үйзэн ноён |   | Аминдурал |   | Дарь тайж |   | Далдан хүндүлэн ноён |   | Саму буйма |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| **Дарайсүн Гүдэн хаан** (1547-1557) |   | Хөхчүдэй мэргэн тайж Сөнөд хошууны ноёдын өвөг дээдэс |   | Онгон дурал Үзэмчин хошууны ноёдын өвөг дээдэс |   | Сэнгэдүүрэн хан (1581-1585) |   |   |   |   |   | Байсанхур үйзэн тайж |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Лайхур хан (1590-1596) |   |   |   |   |   | Абтай сайн хан (1586-1588) |   | Мууру буйма |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
| **Түмэн засагт хаан** (1558-1592) |   | Жонду дурал Хуучид хошууны ноёдын өвөг дээдэс |   |   |   |   |   | Намудай сэцэн хаан (1585-1607) |   |   |   |   |   | Байхундай хөндлөн хан (1572-1629) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Засагт хан** Субадай хан (1596-1650) |   |   |   |   |   | **Түшээт хан** Эрээхий хан (1588-?) |   | **Сэцэн хан** Шолой хан (1627-1655) |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
| **Буян сэцэн хаан** (1593-1603) |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Бошигт сэцэн хаан (1607-1627) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Норов Бишрэлт хан (1650-1661) |   |   |   |   |   | Гомбодорж Түшээт хан (?-1653) |   | Бабу сэцэн хан (1655-1683) |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
| Мангус тайж |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
| **Лигдэн хутагт хаан** (1604-1634) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   | Эжэй хонгор эфү, хошой чин ван |   | Абунай эфү, хошой чин ван |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   | Бүрни хошой чин ван |   | Лувсан тайж |   |   |   |   |
|

## Эшлэл

* Буяндэлгэр (2000), "The Lineage and Political Situation of the Northern Yuan Khans Before the Middle of the 15th Century", *Research on Mongolian History*, vol. 6, х. 131–155, Эх хувилбараас архивласан: 2019-05-19, Татаж авсан: 2020-10-04 (Хятад хэл)
* Шударга. On the tampering of the Northern Yuan Khans by Mongolian historians in the 17th century, Inner Mongolia Social Sciences, 2003, Issue No.1 (Хятад хэл)
* 井上治『ホトクタイ＝セチェン＝ホンタイジの研究』風間書房、2002年 (Япон хэл)
* 岡田英弘訳注『蒙古源流』刀水書房、2004年 (Япон хэл)
* 岡田英弘『モンゴル帝国から大清帝国へ』藤原書店、2010年 (Япон хэл)