Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гаадаа мэйрэн

**Гаадаа мэйрэн** (монгол бичиг: ᠭᠠᠳᠠ ᠮᠡᠶ᠋ᠢᠷᠡᠨ, *ɣada meyiren*, кирилл: Гаадаа мэйрэн, хялбар.ханз: 嘎达梅林; уламж.ханз: 嘎達梅林; пиньинь: *Gādá Méilín*) (1892 - 1931 оны 4 сарын 5) бол 1929-1931 оны хооронд Өвөр Монголын Хорчины Дархан вангийн хятадын засгийн газрын эсрэг өрнөсөн зэвсэгт тэмцэлийн удирдагч юм.

## Түүхийн тойм

Тэрбээр Жиримийн чуулганы Хорчин зүүн гарын дунд хошуу (өөрөөр Дархан вангийн хошуу)-нд 1892 онд төрсөн бөгөөд төрсөн нэр Надмид, гаадаа нь хоч нэр, мэйрэн гэдэг нь Чин улсын хошууны цэргийн албан тушаал юм.

19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхээр Өвөр Монголын олонх ноёд тэр дотроос Жиримийн чуулганы Хорчины ноёд өөрийн нутгаа цагаач хятад иргэнд их хэмжээгээр түрээслэх эсвэл зарсаар малчдын малаа бэлчээх газар хумигдаснаар хятад иргэдтэй үе үе бэлчээр нутгийн төлөө тэмцэлдэх болсон. Түүнийг арван настай байхад тус хошууны Зоригт чин ван Жигдэнванхур өөрийн дураар эзэмшил нутгаа хятад иргэнд зарснаар түүний гэр бүл Мандарва тосгон руу нүүж, 1921 онд хошууны цэрэгт элсэж, Дархан хошууны баруун талаар нутаглах болсон. 1920-иод оны сүүлээр түүний хошууны засаг ноён Дархан чин ван Намжилцэрэн газар нутгаа хятадын цэргийн генерал Жан Золиньд зарж, атар хагалбарлуулж эхэлсэн. Ингээд хошууны ард иргэд эсэргүүцэж, 1929 оны 7 сарын 26 нд Гаадаа нар тэргүүтэй 4 хүн Мүгдэн хотод суурьшсан Дархан чин ван Намжилцэрэн, Жан Золинь нарт эсэргүүцлийн бичгийг өгч, газар хагалбарлах зэрэг явдлыг зогсоохыг шаарджээ. Гэвч тэдний шаардлагаас татгалзаж, Гаадаа мэйрэн нарыг шоронд хорив. 11 сард нь Гаадаагийн эхнэр Модонцэцэг тэднийг шоронгоос суллуулж гаргаад нутагтаа харьж ирээд 700 гаруй цэргийг цуглуулан зэвсэгт бослого гаргахаар болсон.

Тэд тэмцэлээ 2 жил үргэлжлүүлсээр 1931 оны хавар Жан Золиний хүү Жан Сюэляны илгээсэн цэргийн хүчний илгээсэн цэргийн ангид ялагдаж, амиа алджээ.

## Соёл урлагт

Орчин үед Гаадаа мэйрэн нь Өвөрмонголчуудын хувьд эрх чөлөөний баатарын дүрээр дуу, шүлэг, кино урлагт нь мөнхөрч үлдсэн. Гаадаа мэйрэнгийн бослого дарагдсаны дараа нутгийн монголчуудын дунд түүний тухай уртын дуу зохиогдсон нь ихээхэн түгэн дэлгэрч алдартай болсон. Мөн түүний тухай шүлэг, найраглал, кино драма зэрэг цөөнгүй бүтээл зохиогдсон.

БНХАУ-д 2002 онд Gada Meilin уран сайхны кино, 2009 онд Gada Meeren олон ангит кино тус тус хийгдэж, олон нийтэд хүрсэн.

**Гаадаа мэйрэн дууны үг**

Урд зүгээс нисээд ирсэн улаан галууны зулзагаа хө

Урт их Шар мөрөндөө суухгүйгээр ниснүүдээ хө

Урваад гарсан Гаадаа мэйрэний учир явдлыг хэлбэлдээ хө

Өргөн олон Монголчуудын минь газар шорооны учраа хө

Хойд зүгээс нисээд ирэх хайрган галууны зулзагаа хө

Хойд их Шар мөрөндөө суухгүйгээр гарнуудаа хө

Оргоод гарсан Гаадаа мэйрэний учрыг хэлбэл хө

Хамаг олон Монголчуудын газар шорооны төлөө хө

## Эшлэл
# 7 сарын 16

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 6 сар · **7 сар** · 8 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**7 сарын 16** нь Григорийн тооллын жилийн 197 дахь (өндөр жил бол 198 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 168 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

* 622 — Исламын хуанлийн эхлэл.
* 1643 — Голландын далайчин де Фриз Маартен Герритсоны (*Maarten Gerritszoon Vries*) баг Сахалин арлыг анх нээсэн европ хүн болсон юм.
* 1661 — Стокхолмын банк европын анхны цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргасан.
* 1790 — АНУ-ын аль ч мужийн харьяалалд байдаггүй Колумби тойрог АНУ-ын Засгийн газар байрлах газар гэж тодорхойлогдсон.
* 1909 — Audi компани үүсгэн байгуулагдсан.

* 1923 — Бенито Муссолини Италид мөрийтэй тоглоомыг хориглосон.
* 1965 — Франц, Италийг холбосон Мон Блан уулын (Альпын нурууны оргил — 4807 м) догуурх Монбланы хонгил нээгдсэн.
* 1979 — Саддам Хусейн Иракийн ерөнхийлөгч болсон.

## Энэ өдөр төрөгсөд

* 1486 — Андреа дел Сарто, Италийн флоренцын дэг сургуулийн зураач
* 1896 — Трюгве Ли (1968 онд нас барсан) норвегийн улс төрч, НҮБ-ын анхны ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1946—1952).
* 1963 — Фиби Кэйтс, Aмерикийн жүжигчин
* 1967 — Вилл Феррелл, жүжигчин, хошин шогч
* 1988 — Серхио Бускетс, испаний хөлбөмбөгчин, 2010 оны дэлхийн аварга, 2012 оны Европын аварга.

## Энэ өдөр нас барагсад

* 1342 - I Чарльз, Унгарын хаан
* 2010 - Жэймс Гаммон, Америкийн жүжигчин
* 2011 - Форрест Блю, Америкийн америк хөлбөмбөгчин

## Тэмдэглэлт баярууд

---

 **Commons: 7 сарын 16** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Итали хэл

| Итали хэл |
| --- |
| *italiano*, *lingua italiana* |
| Өөрийн нэр | [itaˈljaːno] |
| Тархалт | * Итали
* Сан-Марино
* Ватикан
* Швейцар (Тичино болон Италийн Гризон)
* Франц (Корсика)
* Словени (Словенийн эрэг орчмын нутаг)
* Хорват (Баруун Хорват)
 |
| Угсаатан | Италичууд |
| Ярилцагчид | Төрөлх: 65 сая (2022) Хоёрдогч: 3.1 сая Нийт: 68 сая |
| Хэлний ангилал | Энэтхэг-Европ
* Итали
	+ Латин-Фалиск
		- Латин
			* Роман
				+ Итали-Баруун
					- Баруун Роман
						* **Итали хэл**
 |
| Эрт хэлбэр | Хуучин Латин
* Ардын Латин
	+ Тоскана
		- Флоренц
 |
| Аялга | * Тоскана
* Мальтын Итали хэл
* Швейцарын Итали хэл
* Орон нутгийн Итали хэлний хэлбэрүүд
 |
| Бичгийн систем | Латин бичиг (Итали цагаан толгой) Итали брайл үсэг |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс |
4 улс
* Итали
* Ватикан
* Сан Марино
* Швейцар

3 нэгж
* Словенийн Истри (Словени)
* Истри (Хорват)
* Корсика (Франц)

Янз бүрийн байгууллага
* Мальтын орден
* Европын Холбоо
* ХХААБ
* Гэгээн Ширээт Улс
* ЕАБХАБ
* IDLO
* IIHL
* Газар дундын тэнгисийн их дээд сургуулиудын холбоо
* UNICRI
* UNIDROIT
* *болон бусад*
 |
| Орон нутаг | Босни ба Херцеговин Бразил (2 хотын захиргаа) Хорват Румын Словени Эритрей |
| Тохируулагч байгууллага | Accademia della Crusca (*de facto*) |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `it` |
| ISO 639-2 | `ita` |
| ISO 639-3 | `ita` |
| *Глоттолог* | `ital1282` |
| Linguasphere | `51-AAA-q` |
| Дэлхий дээрх итали хэлний газарзүйн тархалт:
  Олонхын хэл
  Цөөнхийн хэл байсан эсвэл өмнө нь олонхын байсан газар нутаг
  Итали хэлээр ярьдаг нийгэмлэгүүд байдаг бүс нутаг |
|

**Итали хэл** (*italiano, lingua italiana*) -Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Италик бүлэгт хамаарагдах флоренц аялгад суурилсан роман хэл юм. Итали, Ватиканы болон Сан-Марино, Швейцар (герман, франц, эртний роман хэлний нэгэн адил) улсуудын албан ёсны хэл юм. Мөн Европын холбооны албан ёсны 23 хэлний нэг билээ. Өнөөдөр итали хэлээр 80 сая орчим хүн ярьдаг. Итали хэл нь Итали улс, Сан Мариногийн вант улс, Швейцар, Хорват, Словани, Ватикан улсын албан ёсны хэл юм.
Итали хэл нь манай он тооллын 476 - 1000 оны хооронд буюу 500-аад жилийн хугацаанд Ромын эзэнт гүрний үеийн ярианы латин хэлнээс үүссэн хэмээн хэл судлаачид тодорхойлдог. 1200 - 1300 оны үед Флоренц хот улс төр, эдийн засаг, соёлын хөгжлөөрөө Италийн бусад хотуудыг тэргүүлж хүн амын тоо 100 мянга гаруй болж байсан бөгөөд Италийн соён гэгээрүүлэгч, алдарт яруу найрагч Данте Алигьери, Франческо Петрарка, Жованни Боккаччо нар Флоренц аялгаар зохиол бүтээлээ туурвиж тэдний шүлэг, яруу найраг Итали даяар тархан, олонд сайшаагдаж байжээ. Үүнээс улбаалан шинэ залуу яруу найрагчид, шүүмжлэгчид өөрсдийн бүтээл, туурвилаа олонд хүргэхийн тулд тухайн аялгаар бичихийг эрхэмлэх болсон нь флоренц аялга итали хэлний үндсэн аялга болоход нөлөөлсөн юм. 1827 онд Италийн сэргэн мандалтын үеийн алдарт уран зохиолч Алессандро Манзони “Сүйт залуус” хэмээх романаа туурвисан нь зөвхөн уран зохиолын болон ихэс дээдсийн гэгдэж байсан флоренц аялгад суурилсан бичгийн хэлийг ярианы хэлтэй нэгтгэхэд түлхэц болон, орчин цагийн итали хэл үүсэх эхлэл болжээ.

* Италийн сургуульд заадаг гар бичмэл
*

## Эшлэл

Номзүй: Итали хэлзүй, 2010 он, Ш. Цэлмэг

## Тэмдэглэл