Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хань Гаоди

Хань Гаоди
**Хань Гаоди** буюу **Лю Бан** (хятад. хялбар. 高祖, пиньинь Gāozǔ, МЭӨ 256 онд буюу 247 онд төрсөн — МЭӨ 195 онд нас барсан) — Хань улсын анхны эзэн хаан.

Тэрээр чинээлэг тариачны гэр бүлээс гаралтай байсан. Төрөхдөө авсан **Лю Бан** (劉邦) нэрээр нь мэддэг, хоёр дахь нэр нь— Ци (季). МЭӨ 209 онд Цинь улсын эсрэг бослогын үеэр "Пэй гүн" (沛公) хэмээх албан бус цэргийн удирдагчийн цол авсан.

Цинь улсыг мөхсөний дараа **Хань-ван** цол хүртсэн байна. МЭӨ 202 онд Дээд эрх мэдэлд очоод Хань улсыг байгуулаад эрх мэдэлдээ МЭӨ 195 онд нас барах хүртлээ суужээ.
# Шинь улс

**Шинь улс** (НТӨ 9 - НТ 23) (хятад: 新朝; пиньинь: *Xīn Cháo*; Ваде-Глейс: *Hsin Ch'ao*)бол эртний хятад нутагт оршиж байсан төрт улс. Энэ улсыг Баруун Хань улсын тэргүүн сайд Ван Ман хэмээх хүн эзэн хаадаа огцруулаад, Хань улсын суурин дээр байгуулсан феодалын төрт улс юм. Эзэн хаан Ван Манг нас барсны дараа Хань гүрнийг Хань улсын Жин хааны холын хамаатан Лю Шю сэргээсэн байна. Тиймээс Шинь улсыг ихэвчлэн Хань улсыг Баруун Хань, Зүүн Хань гэж хуваагдах үеийн завсрын улс гэж үздэг.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Баруун Хань улс** | **Шинь улс** НТӨ 9 - НТ 23 | Дараах **Зүүн Хань улс** |
# Гурван улсын үе

| **Гурван улсын үе** |
| --- |
|  |
| Албан ёсны хэл | Дундад эртний Хятад хэл |
| Төр засаг | Хаант засаглал |
| 220-280 |
|  |
| • Хань улс мөхөв  | 220 он |
| • Цао Вэй улс байгуулагдсан нь  | 220 он |
| • Зүүн У улс мөхөв  | 280 он |
|  |

**Гурван улсын үе** хэмээх нь (220-280) хятадын Зүүн Хань улсын дараа оршиж байсан гурван том улсын үеийг хэлдэг. Энэхүү гурван улс нь: Цао Вэй улс (220-265), Шу Хань улс (220-263), Зүүн У улс (220-280) болно. Эдгээр гурван улсын тухай үлгэр домог нь дундад эртний хятадад Гурван улсын үлгэр гэж бичигдсэн алдар зохиол болсон.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Зүүн Хань улс** | **Гурван улсын үе** 220-280 | Дараах **Баруун Жинь улс** |
# Цао Вэй улс

**Цао Вэй улс** бол (220-265) Зүүн Хань улсын тэргүүн сайд Цао Цаогийн хөвгүүн Цао Пигийн байгуулсан улс юм.

## Нэрний үүсэл

Цао Вэй гэж нэрийдсэний учир нь хятадын түүхэнд ханзаар бичихэд өөр хэдий ч дуудлага нь адил олон Вэй хэмээх төрт улсууд оршиж ирсэн тул тэдгээрийг ямар нэг тодотголоор ялгаж нэрлэж ирсний нэг нь энэ юм. Цао гэж нэрлэх болсон гол шалтгаан бол энэ улсыг байгуулсан хаадын овог нь Цао (заримдаа Цо гэж дууддаг) овгийнхонтой холбоотой юм. Тиймээс бусад Тоба Вэй, байлдаант улсуудын үеийн Вэйгийн ванлиг, баруун зүүн Вэй улсууд, хожуу Вэй улсаас ялгахын тулд Цао Вэй гэж нэрлэх болсон юм.

Цао Цаогийн хөвгүүн Цао Пи өөрийн хаанаа хаан ширээнээс нь огцруулан, улсын нэрийг Вэй хэмээн нэрлсэн. Ингэснээр Хань улсын эрин үе мөхөж оронд нь биеэ даасан гурван улс тогтжээ. Вэй улсын баруун өмнө талд нь Хань улсын хааны угсааны Люй Бэйгийн байгуулсан Шу улс, зүүн өмнө талд нь Сүн Чуаний байгуулсан Зүүн У улс тус тус оршиж эхэлсэн. Цао Вэй улс нийт 45 жил оршин тогтноод сүүлчийн хаан Цао Хуаний тэргүүн сайд Сыма Янь төрийн эргэлт гаргаж, өөрийн биеэ хаанд өргөмжлөөд улсын нэрийг Жинь улс гэж нэрлэсэн. Хожим Жинь улс нь 280 онд Зүүн У улсыг мөхөөснөөр 60 жил хуваагдсан төр улс дахин нэгдсэн.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Зүүн Хань улс** | **Цао Вэй улс** 220-265 | Дараах **Баруун Жинь улс** |
# Зүүн Ү улс

262 он
**Ү** буюу **Зүүн Ү улс** (хят:吳, Пиньинь:Wú) нь 222-280 оны хооронд өмнөд хятадын зүүн өмнөд бүс нутагт оршин тогтнож байжээ. Ү улсыг Зүүн Хань улсын цэргийн жанжин Сүнь Чуань байгуулсан. Тус улсыг Сүнь овгийн хаад захирч байснаас болж түүх шастирт **Сүнь Ү, Зүүн Ү, Гурван улсын үеийн Ү улс** гэх зэргээр нэрлэж байсан нь хятадын түүхэнд Ү (吳) хэмээх нэртэй улс олон байсан учраас бусад улсаас нь ялгах гэж Зүүн Ү, Сүнь Ү гэх нэрийг ихэвчлэн хэрэглдэг. 280 онд Жинь улсад эзлэгдэн мөхсөн.

## Эзэн хаад

1. Да хуанди (大皇帝) Сүнь Цюань (222-252)
2. Куайжи ван(會稽王) Сүнь Лян (252-258)
3. Жин хуанди (景皇帝) Сүнь Шю (258-264)
4. Моди(末帝) Сүнь Хао (264-280)

## Эшлэл

## Холбоотой хуудас

* Хятадын түүх