Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мөнгө

**Мөнгө** (англи. money) гэж нийгмийн болон хууль ёсоор баталгаажсан аливаа зүйлийн үнэ үнэлэмжийг илэрхийлж хүмүүс хооронд бараа бүтээгдэхүүн худалдан авах, өгөх үйлчилгээ, өр ширийг төлөх зориулалттай бараа хэрэгсэл юм. Нэг ёсондоо наймаа хийх зориулалттай. Түүхийн турш, далайн хясаа, шүр, мал, талх, гамбир зэрэг удаан хадгалж болдог, гүйлгээ ихтэй, авч явахад авсаархан барааг мөнгө болгож ашиглаж ирсэн.

## Мөнгөний үүрэг

Мөнгө дараах гурван үүргийг гүйцэтгэнэ.

### Солилцоо, төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг

Мөнгө бий болсноор таваар, таваарын харилцааны олон хэлхээний оронд мөнгө-таваарын гэсэн хоёр харилцаа бий болдог. Ийм үед мөнгө нь солилцооны үүрэг гүйцэтгэж байна. Мөнгө нь бас өр төлөөс өгөх, зээл буцааж төлөх зэрэгт хэрэглэгддэг учир төлбөрийн хэрэгслийн үндсэн үүрэг гүйцэтгэж байна.

### Өртгийн хэмжүүрийн үүрэг

Янз бүрийн барааны үнэ цэнийг хооронд харьцуулах, жиших үед мөнгөний эл үүрэг илэрч гардаг. Өөрөөр хэлбэл, бусад бүх барааны үнэ цэнийг илэрхийлэгч түгээмэл хэмжүүрийн үүрэг гүйцэтгэгч нь гагцхүү мөнгө юм.

### Хуримтлал-хадгаламжийн хэрэглүүрийн үүрэг

Мөнгө нь заримдаа хуримтлал болж ашиглагдана. Хувьцаа, облигац, байшин, алтыг бодвол мөнгө нь аз турших байдал бага байдаг. Хэлцлийг түргэн хялбар байгуулах, үнийг тодорхойлох, хуримтлал хийх боломж олгодог учраас мөнгө ашигтай.

## Гадны холбоос

 **Commons: Money** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# 1993 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1988 · 1989 · 1990 · 1991 1992 —  **1993**  — 1994 1995 · 1996 · 1997 · 1998
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1990-ээд он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| XX зуун
 |

**1993 он** нь Григорийн тооллоор Баасан гаригт эхэлсэн өндөр бус ердийн жил. Манай эриний 1993 дахь, хоёрдугаар мянганы 993 дахь, хорьдугаар зууны 93 дахь, хорьдугаар зууны 10 дахь арван жилийн гурав дахь, 1990-ээд оны дөрөв дэх жил.

### Нэгдүгээр сар

* 1-нд Чехословак улс энхийн замаар хоёр хуваагдаж Чех болон Словак байгуулагдав.
* 13-нд БНАГУ-ын удирдагч асан Эрих Хонеккер шоронгоос суллагдаж, Чили дэх эхнэр рүүгээ явах зөвшөөрөл авсан.
* 19-нд Чех болон Словак улсыг НҮБ-д гишүүнээр элсүүлсэн.
* 20-нд Билл Клинтоны АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслол болж Жорж Бушийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх дуусгавар болов.
* 26-нд Чехийн парламент Вацлав Хавелийг тус улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгов (200 саналаас 109 санал).
* 28-нд Бүгд Найрамдах Казахстан Улс Үндсэн хуулиа батлав.

### Хоёрдугаар сар

* 25-нд Алгирдас Бразаускас Литва улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалд оров.

### Гуравдугаар сар

* 27-нд Жян Зэминь БНХАУ-ын даргын албан тушаалд очсон (2003 оны 3-р сарын 15 хүртэл);

### Дөрөвдүгээр сар

* 11-нд Кирсан Илюмжинов ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд 65,37 санал авч сонгогдов.
* 15-нд Оросын газрын тосны ЮКОС компани үүсгэн байгуулагдав.

## Энэ онд төрөгсөд

## Энэ онд нас барагсад
# Моль

|  |
| --- |
| **Моль** |
| **Нэгжийн систем** | СИ-н үндсэн нэгж |
| **Хэмжигдэхүүн** | Бодисын тоо хэмжээ |
| **Тэмдэглэгээ** | моль |

**Моль** нь олон улсын СИ систем дэх аливаа бодисын тоо ширхэгийн хэмжээг хэмжих үндсэн нэгж юм. Олон улсад латин үсгээр **mol** гэж тэмдэглэх ба манай улсад **моль** гэж тэмдэглэдэг.

БҮтээгдэхүүний гарц талсжуулах арга

хийг хураан авах арга

хурд нөлөөлөх хүчин зүйлс

Энзим

катализатор

эргэх урвал

химийн тэнцвэр

электролит ба э биш

электролизм

1 моль нь 12 гр, цэвэр, харьцангуй атом масс нь 12 байх, нүүрстөрөгчийн 12C изотопод агуулагдах атомын тоогоор тодорхойлогддог. Энэ нь Авогадрогийн тоотой тэнцүү буюу 6.02214129(27)×1023 тай тэнцүү юм.

10-р сарын 23-ны өдрийг (10-н 23-н зэргээс улбаалан) химичид **Молийн өдөр** хэмээн тэмдэглэдэг. Энэхүү тэмдэглэлт өдөр нь өглөөний 6:02-т эхэлж оройн 6:02-т өндөрлөдөг.

 **Commons: Моль** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

{{physics-stub))
# Тайванийн хоолой

Тайваний хоолой газрын зурагт
**Тайванийн хоолой** (Хятад: 臺灣海峽), хуучнаар **Формозын хоолой** гэдэг байсан—БНХАУ-ын их газрын зүүн эрэг Тайвань арал хоёрыг тусгаарладаг завсрын **хоолой юм**.

Тус хоолой нь 130-180 километр өргөн, 400 км урт юм. Умард талаараа Дорнод Хятадын тэнгис, дорнод талаараа Тайвань орны Тайвань муж, зүүн өмнөд талаараа Пөнхү арлууд, өмнөд талаараа Өмнөд Хятадын тэнгис, өрнөд талаараа Хятад улсын Фужянь муж хүрнэ.

Хоолойд Жиньмэнь, Мазү, Шямэнь, Пинтань арал байж, захаар нь Гаошюн, Фужоу, Шямэнь зэрэг боомт хот байна.

1954-1955, 1958 онд хоёр удаа Тайванийн хоолойд БНХАУ (Хятад), БНХУ (Тайвань) хоёр зэвсэгт мөргөлдөөн болж байсан.

## Зураг

 **Commons: Taiwan Strait** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Хятадын Шямэнь хот, Шямэнь арал, Тайванийн Жиньмэнь арал
* Физик газарзүйн зураг

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Мөсөн гол

**Мөсөн гол** нь өндөр уулын бүст хүндийн хүч, тал газарт мөсний зузаан буюу өндрөөс хамаарах даралтаас шалтгаалан урсдаг, аварга том мөсний бөөгнөрөл юм.

Мөсөн гол
## Ерөнхий ойлголт

Альпийн нуруунд байх мөсөн гол
Мөсөн гол нь уулархаг, налуу газарт олон жилийн турш мөс, цас хуримтлагдан, мөнх цас нягтаршсанаас болж бий болдог. Ихэнхдээ мөстлөгийн үед үүссэн байдаг.

Дэлхийн температур, мөсөн гол хоёр нягт холбоотой бөгөөд өдгөө дэлхийн мөсөн бүрхүүл 16,330км2 буюу хуурай газрын 11 орчим хувийг эзлэн оршино.

Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн дулаарлын нөлөөгөөр мөсөн гадаргын талбай эрс багасч, олон мөсөн голууд хайлж устах аюулд ороод байгаа билээ.

## Ангилал

Мөсөн голыг байршлаар нь 2 ангилж болно:

1. **Уулын мөсөн гол** (Мөнх цаст уулын бүст орших)
2. **Эх газрын мөсөн гол** (Антарктид, Гренландыг хучсан мөсөн бүрхүүл)

Мөсөн голын мөс бүрэлдэх явц
Монгол улсын нутаг дэвсгэрт Алтайн нуруу зэрэг өндөр өргөгдсөн уулсын системд мөсөн голууд бий.

## Мөн үзэх

* Потанины мөсөн гол

## Цахим холбоос

 **Commons: Glacier** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Өрнө дахин

Өрнөд
**Өрнө дахин** (Англи: Western world, "өрнийн ертөнц"), өөрөөр **Өрнө** (Англи: the West; Латин: *Occidens*, "нар жаргах зүгийнхэн") гэдэг нь Баруун Европ (Киприйг багтаасан), Америк, түүнчлэн Хойд болон Төв Европын орнууд, Австрали, Шинэ Зеландыг багтаасан хэллэг юм.

Энэ нэр томъёо ерөнхийдөө Европ дахь Грек Ромын соёл иргэншлээс уг язгууртай, Христийн шашин нийтээр дэлгэрсэн, дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагасыг илэрхийлдэг.
Өрнө дахин-Гол байр эзлэх улс-Франц,Англи,Орос

## Нэмэр

* Дорно дахин

## Эшлэл
# Шинэ Каледони

| Шинэ Каледони*Nouvelle-Calédonie* (Франц) |
| --- |
|  Далбаа Сүлд |
| Бүрэн эрхт улс |  Франц |
| Нийслэлба томоохон хот | Нумеа |
| Ард түмний нэршил | * Шинэ Каледончууд
* Францчууд
 |
| Төр засаг |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Эмманюэл Макрон |
|  |
| Хүн ам |
| • 2025 тооллого | 264 596 |
| Цагийн бүс | UTC+11:00 |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +687 |
| ISO 3166 код | * NC
* FR-NC
* NCL
 |
| Домэйн нэр | .nc |

**Шинэ Каледони** нь Номхон далайн баруун өмнөд хэсэгт орших арлуудын бүлгээс бүрдэх Францын нутаг дэвсгэр.

## Эшлэл

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.