# Иерусалим

| Иерусалим
* יְרוּשָׁלַיִם (Еврей)
* القُدس (Араб)
 |
| --- |
| Хот |
| Оливийн уулнаас харагдах Сүмийн Уулан дээрх Ал-Акса сүм (зүүн) болон Чулууны Пөмбөгөртэй (баруун) хуучин хотДавидын цамхагЦионы талбайАккордын гүүрМамилла худалдааны төвБаруун ХанаНомын бунханАриун Авс |
| ДалбааСүлд |
| Хоч: * *Ir ha-Kodesh* (Ариун Хот)
* *Bayt al-Maqdis* (Гэгээнтний Өргөө)
 |
| ИерусалимИзраил дахь байршилИерусалимПалестин Улс дахь байршилИерусалимОйрх Дорнод дахь байршилИерусалимАзи дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Захиргаа | Израил |
| Нэхэж буй | Израил ба Палестин |
| Израилын тойрог | Иерусалим |
| Палестины муж | Кудс |
| Гихон суурин | МЭӨ 3000–2800 |
| Давидын хот | ойр. 1000 BCE |
| Одоогийн хуучин хотын хэрэм баригдсан | 1541 |
| Зүүн-Баруун Иерусалимын хуваалт | 1948 |
| Зүүн Иерусалимын хавсарган нэгтгэлт | 1967 |
| Иерусалимын тухай хууль | 1980 |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хотын дарга–зөвлөл |
|  • Биет | Иерусалимын хотын захиргаа |
|  • Хотын дарга | Моше Лион (Ликуд) |
| Газар нутаг |
|  • Хот | 125.156 км2 (48.323 бээр2) |
|  • Бөөгнөрөл | 652 км2 (252 бээр2) |
| Өндөр | 754 м (2,474 фут) |
| Хүн ам (2023) |
|  • Хот | 1,028,366 |
|  • Нягтрал | 8,200/км2 (21,000/бээр2) |
|  • Бөөгнөрөл | 1,253,900 |
| Иргэдийн нэршил | * Иерусалимчууд
* (Еврей: Yerushalmi)
* (Араб: Кудси/Макдиси)
 |
| Цагийн бүс | UTC+02:00 (IST, PST) |
|  • Зун (ЗЦ) | UTC+03:00 (IDT, PDT) |
| Шуудангийн код | 9XXXXXX |
| Бүсийн дугаар | +972-2 |
| Вэб сайт | jerusalem.muni.il |
|  |
|
ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн Өв |
| Албан нэр | Иерусалимын хуучин хот ба түүний хэрэм |
| Төрөл | Соёлын |
| Шалгуур | ii, iii, vi |
| Бүртгэгдсэн | 1981 |
| Эшлэл ду. | 148 |
| Бүс | Арабын улсууд |
| Аюулд орсон | 1982–одоо үе |
|  |
|  |

**Иерусалим** нь Газар дундын тэнгис болон Сөнөсөн тэнгисийн хооронд Иудейн нурууны өндөрлөг дээр, Өмнөд Левантад байрладаг хот юм. Хот нь дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд гурван гол Абрахамын шашин болох Иудаизм, Христийн шашин, Исламын шашинд ариун гэж тооцогддог. Израил болон Палестин хоёулаа Иерусалим хотыг нийслэлээ гэж зарладаг; Израил засгийн газрын үндсэн байгууллагуудаа тэнд байрлуулдаг бол Палестин эрх мэдлийн төвөө гэж үздэг. Аль ч нэхэмжлэлийг олон улсад өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөөгүй.

Иерусалим урт түүхийнхээ туршид дор хаяж хоёр удаа сүйрч, 23 удаа бүслэгдэж, 44 удаа эзлэгдэж, буцаан эзлэгдэж, 52 удаа халдлагад өртөж байжээ. Давидын хот гэж нэрлэгддэг Иерусалимын хэсэг нь МЭӨ 4-р мянганы үед нүүдэлчин хоньчдын майхны хэлбэртэй суурьшлын анхны шинж тэмдгийг харуулдаг. Канааны үед (МЭӨ 14-р зуун) Иерусалимыг эртний Египетийн самбар дээр *Урусалим* гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь Канааны бурхны нэрээр "Шалемын хот" гэсэн утгатай байж магадгүй юм. Израилитын үед Иерусалимд МЭӨ 10-р зуунд (Төмөр зэвсгийн II үе) ихээхэн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд МЭӨ 9-р зуун гэхэд энэ хот Иудейн хаант улсын шашны болон захиргааны төв болж хөгжсөн. 1538 онд Османы эзэнт гүрний агуу Сулейманы удирдлага дор Иерусалимын эргэн тойронд хотын хэрмийг сүүлчийн удаа дахин барьсан. Өнөөдөр эдгээр хэрэм нь 19-р зуунаас хойш Армени, Христ, Еврей, Лалын гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдсан Хуучин хотыг тодорхойлдог. Хуучин хот нь 1981 онд Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтсан бөгөөд Аюулд өртсөн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтжээ. 1860 оноос хойш Иерусалим Хуучин хотын хил хязгаараас хамаагүй өргөжсөн. 2023 онд Иерусалим хот нь 1,028,366 хүн амтай байна. 2022 онд 60% нь Еврейчүүд, бараг 40% нь Палестинчууд байв. 2020 онд хүн ам нь 951,100 байсан бөгөөд үүнээс Еврейчүүд 570,100 (59.9%), Мусульманчууд 353,800 (37.2%), Христианчууд 16,300 (1.7%), ангилагдаагүй 10,800 (1.1%) байв.

Мөн Иудаизмын хамгийн ариун газар бөгөөд МЭӨ 10-р зуунаас Еврейчүүдийн сүсэг бишрэлийн төв байна. Иудаизмаас гадна Иерусалим нь Христийн шашны эртний ариун гэгээн газруудын нэг, мөн Исламын гурав дахь ариун газар юм. Хуучны хот нь 0.9 квадрат километр газар нутагтай, харьцангуй жижиг хэмжээтэй боловч шашны чухал газрууд олонтой. Үүнд: Еврейчүүдэд Сүмийн Уул, Баруун Хана, Христосын шашинтнуудад Ариун Авсны Сүм, Мусульмантнуудад Чулууны Пөмбөгөр, Ал-Акса сүм гэх зэргээр байна. 1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа Дэлхийн өвүүдийн жагсаалтад оржээ. Хуучны хот нь уламжлалт ёсоороо бол дөрвөн хэсэгт хуваагдаж байсан. Харин одоогийн хуваагдал болох Арменийн, Христийн, Еврейн, Исламын хэсгүүд нь 19-р зууны эхэн үеэс л хэрэглэгдэж эхэлжээ.

Одоогийн байдлаар Иерусалимын статус нь Израил-Палестины мөргөлдөөний гол асуудлуудын нэг хэвээр байна. 1947 оны Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөөний дагуу Иерусалимыг НҮБ-ын удирдлагатай "олон улсын тусгай дэглэмийн дор *corpus separatum*" болгон байгуулах байсан. 1948 оны Араб-Израилын дайны үеэр Баруун Иерусалим нь Израилын бүрэлдэхүүнд багтсан газруудын нэг байсан бол Хуучин хотыг оролцуулан Зүүн Иерусалимыг Йордан эзэлж, нэгтгэжээ. Израиль 1967 оны Зургаан өдрийн дайны үеэр Йорданаас зүүн Иерусалимыг эзэлж, дараа нь хотын захиргаанд болон түүний ойр орчмын газар нутгийг нэгтгэжээ. Израилын үндсэн хуулиудын нэг болох 1980 оны Иерусалимын тухай хуульд Иерусалимыг тус улсын хуваагдашгүй нийслэл гэж заасан байдаг. Израилын засгийн газрын бүх салбарууд, түүний дотор Кнессет (Израилын парламент), ерөнхий сайд, ерөнхийлөгчийн ордон, Дээд шүүх Иерусалимд байрладаг. Олон улсын хамтын нийгэмлэг хавсралтыг хууль бус гэж үзэж, Зүүн Иерусалимыг Израилын эзэлсэн Палестины нутаг дэвсгэр гэж үзэж байна.

## Зургийн цомог

* Кнессет (төрийн ордон)
* Дээд шүүх
* Израилын гадаад хэргийн яам
* Израилын төв банк
* Цагдаагийн албаны төв байр
* Ерөнхий сайдын ордон
* Улсын ерөнхийлөгчийн өргөө
* Израил музей
* Израилын үндэсний номын сан
* Иерусалимын олон улсын хурлын төв
* Израилын шинжлэх ухааны академи
* Еврей хэлний академи
* Ботаникийн цэцэрлэг
* Хуучин хотын захиргаа
* Шинэ хотын захиргаа

## Газар зүй

Оливийн уулнаас харагдах Ал-Акса сүм болон Чулууны Пөмбөгөр байрладаг Сүмийн Уул (Харам аль-Шариф эсвэл Ал-Акса цогцолбор)

Иерусалим нь Иудейн уулсын өндөрлөг газрын Оливийн уул (Зүүн) болон Скопус уул (Зүүн Умард) өмнөд хэсэгт байрладаг. Хуучин хотын өндөр нь ойролцоогоор 760 м (2,490 фут). Иерусалим бүхэлдээ хөндий, хуурай голын сайраар хүрээлэгдсэн байдаг. Кидрон, Хинном, Тиропоеоны хөндийнүүд Иерусалимын Хуучин хотоос урд зүгт огтлолцдог. Кидроны хөндий нь Хуучин хотын зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд Оливийн уулыг хотоос тусгаарладаг. Хуучин Иерусалимын өмнөд хэсэгт Хинномын хөндий байдаг бөгөөд энэ нь Библийн эсхатологид Геенна буюу Там гэсэн ойлголттой холбоотой эгц хавцал юм.

Тиропоеоны хөндий нь Дамаскийн хаалганы ойролцоох баруун хойд хэсгээс эхэлж, Хуучин хотын төвөөр дамжин өмнөд-зүүн өмнөд хэсгээр Силоамын цөөрөм хүртэл үргэлжилж, доод хэсгийг нь хоёр толгод болгон хуваадаг бөгөөд зүүн талд нь Ариун Сүмийн уул, баруун талд нь хотын үлдсэн хэсэг буюу Иосифийн дүрсэлсэн доод ба дээд хотууд байдаг. Өнөөдөр энэ хөндий олон зууны турш хуримтлагдсан хог хаягдал доор нуугдаж байна. Библийн үед Иерусалим хот нь бүйлс, чидун, нарс модоор хүрээлэгдсэн байв. Эдгээр нь олон зууны турш үргэлжилсэн дайн дажин, үл хайхрамжаас болж сүйрсэн. Иерусалимын бүс нутгийн фермерүүд хөрсийг барихын тулд налуу дагуу чулуун тавцан барьсан нь Иерусалимын ландшафтад одоо ч тод харагддаг онцлог юм.

Иерусалимд усны хангамж үргэлж томоохон асуудал байсаар ирсэн бөгөөд үүнийг хотод олдсон эртний усан суваг, хонгил, усан сан, нөөцлүүрийн нарийн төвөгтэй сүлжээ гэрчилдэг.

Иерусалим нь Тел-Авив болон Газар дундын тэнгисээс зүүн тийш 60 км (37 бээр) зайд оршдог. Хотын эсрэг талд, ойролцоогоор 35 км (22 бээр) зайд, дэлхийн хамгийн нам дор усны биет болох Сөнөсөн тэнгис байдаг. Хөрш зэргэлдээх хот, суурин газруудад өмнө зүгт Бетлехем, Бейт Жала, зүүн талаараа Абу Дис, Маале Адумим, баруун талаараа Мевасерет Цион, хойд талаараа Рамалла, Гиват Зеэв багтана.

Иерусалимын ойн ойролцоох хотын баруун талд орших Херцлийн уул нь Израилын үндэсний оршуулгын газар юм.

* Иерусалимын агаарын зураг, 1918
* Иерусалимын сансраас харагдах байдал
* Оливийн уулын нар жаргах үеийн агаарын зураг

### Уур амьсгал

Цастай Иерусалимын Хуучин хот
Хот нь халуун зунтай Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай (Коппен: *Csa*) бөгөөд халуун, хуурай зун, зөөлөн, чийглэг өвөлтэй. Цасан шуурга ихэвчлэн өвөл нэг эсвэл хоёр удаа тохиолддог боловч хотод дунджаар гурваас дөрвөн жил тутамд их хэмжээний цас орж, богино хугацаанд хуримтлагддаг.

Нэгдүгээр сар жилийн хамгийн хүйтэн сар бөгөөд дундаж температур нь 9.1 °C (48.4 °F); 7, 8-р сарууд нь хамгийн халуун сарууд бөгөөд дундаж температур нь 24.2 °C (75.6 °F) бөгөөд зуны саруудад ихэвчлэн бороо ордоггүй. Жилийн дундаж хур тунадас 537 мм (21 инч) орчим бөгөөд ихэвчлэн 10 сараас 5 сарын хооронд ордог. Цас орох ховор бөгөөд их хэмжээний цас орох бүр ч ховор байдаг. 2013 оны 12 сарын 13-нд Иерусалим хотод 30 cм (12 инч) цас орж хотыг бараг л хөдөлгөөнгүй болгосон. Иерусалимд нэг өдөр дунджаар 9.3 цаг нартай байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн дундаж температур ижил байдаг тул Газар дундын тэнгисийн далайн нөлөө хүчтэй байдаг.

Иерусалимд бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур 1881 оны 8 сарын 28, 30-нд 44.4 °C (111.9 °F) байсан бол хамгийн бага температур 1907 оны 1 сарын 25-нд −6.7 °C (19.9 °F) байжээ.

Иерусалимын агаарын бохирдлын дийлэнх нь тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй. Иерусалимын олон гол гудамж их хэмжээний замын хөдөлгөөнийг зохицуулахаар баригдаагүй тул замын түгжрэл үүсч, агаарт их хэмжээгээр нүүрстөрөгчийн дан исэл ялгарахад хүргэдэг. Хотын доторх үйлдвэрлэлийн бохирдол бага боловч Израилын Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх үйлдвэрүүдээс ялгарч буй утаа зүүн тийш тархаж, хотын дээгүүр тогтох боломжтой.

| Цаг уурын мэдээлэл: Иерусалим (1991–2020 оны хэвийн) |
| --- |
| Сар | 1 сар | 2 сар | 3 сар | 4 сар | 5 сар | 6 сар | 7 сар | 8 сар | 9 сар | 10 сар | 11 сар | 12 сар | Жил |
| Макс. Температур °C (°F) | 24.4 (75.9) | 27.5 (81.5) | 32.7 (90.9) | 35.6 (96.1) | 38.6 (101.5) | 38.4 (101.1) | 40.6 (105.1) | 44.4 (111.9) | 42.7 (108.9) | 36.5 (97.7) | 32.6 (90.7) | 28.5 (83.3) | 44.4 (111.9) |
| Дундаж дээд °C (°F) | 12.7 (54.9) | 14.0 (57.2) | 17.4 (63.3) | 22.0 (71.6) | 26.2 (79.2) | 28.6 (83.5) | 30.0 (86.0) | 30.3 (86.5) | 28.9 (84.0) | 25.9 (78.6) | 19.9 (67.8) | 14.9 (58.8) | 22.6 (72.6) |
| Өдрийн дундаж °C (°F) | 9.8 (49.6) | 10.7 (51.3) | 13.4 (56.1) | 17.3 (63.1) | 21.2 (70.2) | 23.5 (74.3) | 25.0 (77.0) | 25.3 (77.5) | 24.0 (75.2) | 21.6 (70.9) | 16.4 (61.5) | 11.9 (53.4) | 18.3 (65.0) |
| Дундаж доод °C (°F) | 6.7 (44.1) | 7.3 (45.1) | 9.5 (49.1) | 12.5 (54.5) | 16.2 (61.2) | 18.3 (64.9) | 20.0 (68.0) | 20.2 (68.4) | 19.1 (66.4) | 17.3 (63.1) | 12.9 (55.2) | 8.8 (47.8) | 14.1 (57.3) |
| Мин. температур °C (°F) | −6.7 (19.9) | −2.5 (27.5) | −0.3 (31.5) | 0.8 (33.4) | 7.6 (45.7) | 11.0 (51.8) | 14.6 (58.3) | 15.5 (59.9) | 13.2 (55.8) | 9.8 (49.6) | 1.8 (35.2) | −0.4 (31.3) | −6.7 (19.9) |
| Дундаж хур тунадас см (инч) | 136.8 (5.39) | 117.9 (4.64) | 67.2 (2.65) | 21.8 (0.86) | 7.1 (0.28) | 0.3 (0.01) | 0.0 (0.0) | 0.0 (0.0) | 0.7 (0.03) | 10.3 (0.41) | 51.1 (2.01) | 112.3 (4.42) | 525.5 (20.7) |
| Дундаж хур тунадастай өдрүүд (≥ 1 мм) | 9.2 | 8.5 | 6.2 | 2.4 | 0.8 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.9 | 4.7 | 7.7 | 41.6 |
| Дундаж харьцангуй чийгшил (%) | 61 | 59 | 52 | 39 | 35 | 37 | 40 | 40 | 40 | 42 | 48 | 56 | 46 |
| Сарын дундаж нартай цаг | 192.9 | 243.6 | 226.3 | 266.6 | 331.7 | 381.0 | 384.4 | 365.8 | 309.0 | 275.9 | 228.0 | 192.2 | 3,397.4 |
| Эх сурвалж 1: Израилын цаг уурын алба (1990 он хүртэлх) |
| Эх сурвалж 2: NOAA (хэвийн утга & өгөгдөл, 1991–2020) (нар, 1961–1990) |

## Цахим холбоос

 **Commons: Иерусалим** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
 **Вики эшлэл: Иерусалим** – Эшлэл
 **Wikivoyage: Иерусалим** – Аяллын хөтөч

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Иерусалим** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Иерусалим хотын албан ёсны цахим хуудас
* Jerusalemp3, mp3 форматтай үнэгүй виртуаль турууд
* Давидын хот
* Иерусалим хотын газрын зургууд
* Иерусалим хотын эртний газрын зургууд

## Тэмдэглэл

## Эшлэл