Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Прамбанан

| Прамбанан цогцолбор сүм\* |
| --- |
| ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв |
|

---

 |
| Өмнөд хаалганы зүгээс харвал

---

 |
| **Улс** |  Индонез |
| **Төрөл** | соёлын |
| **Шалгуур** | i, iv |
| **Дугаар** | 642 |
| **Бүс**\*\* | Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд |
| **Бүртгэсэн түүх** |
| **Бүртгэсэн** | 1991  (15-р чуулган) |
| \* Нэр нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэний дагуу. \*\* Бүс нь ЮНЕСКО-гийн тогтоосны дагуу. |

**Прамбанан цогцолбор сүм** нь Индонезийн Жава арлын төвд хэсэгт Жогжакартаас 18 км зүүн зүгт орших Хинду шашны аварга том сүмийн цогцолбор юм. Зүүн өмнөд Азид орших Хинду сүмийн уран барилгын тэгээр хийгдсэн шовх оройтой бөгөөд хамгийн том сүм нь 47 м өндөртэй.
МЭ 680 оны орчим буюу Маратам улсын хаан Ракай Пикатан эсвэл Санжаяа улсын хаан Балитунг Маха Самбугийн засаглалын үед байгуулагджээ. Уг гайхамшигт сүм баригдснаасаа хойш нэг их удалгүй орхигдон эзгүйрч, эвдрэл элэгдэлд оржээ.
1918 онд уг барилгын сэргээн засварлалтын ажил эхэлж, 1953 онд гол сүмийг бүрэн засварласан байна.

## Лавлах

* Bernet Kempers, A.J. (1959) *Ancient Indonesian art* Cambridge, Mass. Harvard University Press.
* Dumarcay, Jacques. (1989) (Edited and translated by Michael Smithies) *The temples of Java*, Singapore: Oxford University Press.
* Holt, Claire (1967) *Art in Indonesia: Continuities and change* Ithaca, N.Y. Cornell University Press.
* Leemans, C. (1855) *Javaansche tempels bij Prambanan* BKI, vol.3. pp.1-26

## Цахим холбоос

 **Commons: Prambanan** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Official site
* Entry on unesco.org
* Exploring Prambanan
* 360° view on the World Heritage Tour site

Энэ шашны барилга байгууламжийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Викториа (Австрали)

| Викториа*Victoria* (Англи) |
| --- |
| Муж |
|  Төрийн далбаа Сүлд |
| **Хоч(нууд)**: Цэцэрлэгт муж  |
| **Уриа**: Peace and Prosperity (Англи) *Энх тайван ба хөгжил цэцэглэлт* |
| Австрали дахь Викториагийн байршил ﻿ / ﻿ |
| Улс | Австрали |
| Холбооны өмнө | Викториагийн колони |
| Үүсгэн байгуулалт | 7 сарын 1, 1851 он |
| Хариуцлагатай засгийн газар | 11 сарын 23, 1855 он |
| Холбоо | 1 сарын 1, 1901 он |
| Юуны өмнөөс нэрлэсэн | Хатан хаан Викториа |
| Нийслэлба томоохон хот | Мельбурн |
| Засаг захиргаа | 79 орон нутгийн засаг захиргааны бүс |
| Ард түмний нэршил | Викториачууд |
| Төр засаг |
|  |
| • Хаан  | III Чарльз |
| • Амбан Захирагч  | Жеймс Ангус (үүрэг гүйцэтгэгч) |
| • Ерөнхий Сайд  | Жасинта Аллан (АЛН) |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Викториагийн Парламент |
| • Дээд танхим | Хууль тогтоох зөвлөл |
| • Доод танхим | Хууль тогтоох ассамблей |
| Шүүх | Викториагийн дээд шүүх |
| Австралийн Парламент |
| • Сенат | 12 сенатор (76-аас) |
| • Төлөөлөгчдийн танхим | 39 суудал (151-ээс) |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 237657 км2 (6) |
| • Газар | 227444 км2 |
| • Ус | 10213 км2 |
| Хамгийн өндөр цэг (Mount Bogong) | 1,986 м (6,516 фут) |
| Хүн ам |
| • 2022 тооцоо | 6,704,300 (2) |
| • Нягтаршил | 29/км2 (2) |
| ДНБ (нэрлэгч) | 2020 тооцоо |
| • Нийт | $458.895 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | $68,996 |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.948 маш өндөр |
| Цагийн бүс | UTC+10:00 (АЗСЦ) |
|  • Зун (ЗЦ) | UTC+11:00 (АЗЗЦ) |
| Шуудангийн товчлол | VIC |
| ISO 3166 код | AU–VIC
 |
| Бэлгэ тэмдэг |
|  |
| Шувуу | Шар залаат балч *(Lichenostomus melanops cassidix)* |
| Загс | Далайн турьхан луу *(Phyllopteryx taeniolatus)* |
| Цэцэг | Epacris impressa *(Epacris impressa)* |
| Сүүн тэжээлтэн | Хэрмэн поссум *(Gymnobelideus leadbeateri)* |
| Өнгө | Тэнгисийн хөх ба мөнгө |
| Хүдэр | Gold |
|  |
| Вебсайт | vic.gov.au |

1854 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд Эврика Стокэйд дээр Өмнөдийн Загалмайд тангараг өргөж байгаа нь — Чарльз Дудьетийн усан будгийн зураг
**Викториа** нь Австралийн зүүн өмнөд эрэг дээр орших муж юм. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр эх газар дахь Австралийн хамгийн жижиг муж боловч хүн ам хамгийн шигүү суурьшсан, хот ихтэй муж билээ. Цагаан арьст хүмүүс Викториад хөдөө аж ахуй эрхэлдэг хүй нэгдэл байдлаар 1830-аад оноос суурьшиж эхэлжээ. 1851 онд алтны нөөц илэрснээр Викториа үйлдвэр, арилжааны тэргүүлэх нэг төв болсон. Викториа нь хүн амын тоогоор Австралидаа Шинэ Өмнөд Вэльсийн дараа хоёрт орох муж юм. 2007 оны зургадугаар сарын байдлаар тооцоолоход хүн ам 5,205,200 байлаа. Мельбурн хот нь Викториа мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. 70 гаруй хувь нь энд оршин суудаг байна.

## Лавлах материал

## Цахим холбоос

 **Commons: Victoria, Australia** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Викториа мужийн засгийн газрын албан ёсны вэбсайт
* Засгийн газрын албан ёсны аялал жуулчлалын вэбсайт
* Туризм Викториагийн онлайн зургийн сан
# III Чарльз

| III Чарльз |
| --- |
| *Хамтын Нөхөрлөлийн тэргүүн* |
| Чарльз 2023 онд |
| Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс ба Их Британийн хаан |
| Хаанчлал | 2022 оны 9 сарын 8 – одоо |
| Титэм зүүх ёслол | 2023 оны 5 сарын 6 |
| Өмнөх | II Элизабет |
| Залгамжлагч | Кембрижийн гүн, Хунтайж Уильям |
|  |
| Төрсөн | Эдинбургийн хунтайж Чарльз  (1948-11-14) 11 сарын 14, 1948 Бакинхэмын ордон, Лондон, Англи |
| Эхнэр/нөхөр | * Диана Спенсер (г. 1981; сал. 1996)
* Камилла Паркер Боулес (г. 2005)
 |
| Хүүхэд *Дэлгэрэнгүй* | * Уэльсийн хунтайж Уильям
* Сассексийн гүн Харри
 |
|

| Нэр |
| --- |
| Чарльз Филип Артур Жорж |

 |
| Гэр бүл | Виндзор |
| Эцэг | Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип |
| Эх | II Элизабет |
| Шашин | Протестант |
| Гарын үсэг | Чарльзын хар бэхээр бичсэн гарын үсэг |
|  |
| Боловсрол | Чийм сургууль Гордонстаун сургууль Кембрижийн Их Сургууль (MA) |
|  |

**III Чарльз** буюу **Чарльз Филип Артур Жорж** (Англи: The Prince Charles, Prince of Wales, Charles Philip Arthur George, 1948 оны 11 сарын 14-нд төрсөн) нь Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын болон Хамтын нөхөрлөлийн зарим орнуудын хаан.

II Элизабет болон Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип нарын ууган хүү тэрээр Кэмбриж дэх Тринити Коллежийг бакалаврын зэрэгтэй дүүргэснийхээ дараа Эзэн Вангийн Тэнгисийн Цэргийн Хүчинд 1971–76 онд алба хаажээ. Чарльз 1981 онд дэлхий даяар шууд цацагдсан, томоохон хуримын ёслол хийж, Хатагтай Дайана Спенсертэй гэрлэжээ. Тэд 1982 онд Уильям, 1984 онд Харри гэсэн хоёр хүүтэй болцгоосон. Шар хэвлэлүүд тэдний харилцааны ээдрээтэй байдлын тухай мэдээлсээр ирсэн бөгөөд энэ бүхний эцэст тэд 1992 оноос тусдаа амьдрах болж, улмаар 1996 онд Дайана гүнж хунтайжийг Камилла Паркер Боулестай холбоотой болохыг илчилж, гэрлэлтээ цуцлуулсан юм. Дайана 1997 оны 8-р сарын 31-нд Парис хотноо автомашины ослын улмаас нас нөгчсөн билээ. 2005 онд хунтайж Чарльз удаан хүлээсний эцэст Камиллатай гэрлэж, шинэ эхнэр нь Корнваллын гүнгийн ахайтан гэдэг хэргэмтэй болжээ.

Хатан хаан II Элизабет 2022 оны 9-р сарын 8-нд 96 настай нас барж түүний хүү Уэльсийн хунтайж Чарльз хаан ширээнд сууж III Чарльз нэрийг авчээ.

2023 оны 5-р сарын 6-нд Лондон хотноо түүнийг Хаан ширээнд залах ёслол болсон.

## Шагнал

* Унгар Улсын Гавьяаны одон

## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: III Чарльз** – Викимедиа дуу дүрсний сан

Эш татахад гарсан алдаа: `<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found.
# Боинг

**Боинг** нь (англ. The Boeing Company) АНУ-ын хамгийн том онгоц, пуужин, хиймэл дагуул үйлдвэрлэгч корпорац юм. 2013 оны байдлаар компаний нийт худалдаа 86,6 тэрбум ам.дол-д хүрчээ. Боинг нь Дов Жонесийн индексийн нэг бүрэлдэхүүн юм. Боинг компани нь АНУ-ын хамгийн том экспортлогч болсон. Компаний төв нь Чикаго хотод байрладаг.

Энэ авиа компанийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ нисэх онгоцны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ аж ахуйн нэгжийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ технологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ агаарын хөлгийн үйлдвэрлэгчийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Жорж Ванкувер

**Жорж Ванкувер (1757-1798)Жорж Ванкувер** (англи. *George Vancouver*; 1757 оны 6-р сарын 22-нд (зарим мэдээллээр 1758 он) Английн Кингс-Линн хотод төрсөн- 1798 оны 5-р сард Английн Ричмонд-апон-Темс хотод нас барсан) - английн далайчин, судлаач.

14-15 настайдаа алдарт далайн аялагч ахмад Жеймс Күүкийн английн цэргийн усан онгоцонд ажилд орж түүний хоёрдахь (1772-1775) болон гуравдахь (1776—1780) далайн аялалд оролцсон байна. Күүкийг Хавайн арлуудад буухад мөн оролцож байжээ.

1792 онд Жорж Ванкувер Умад америкийн Мендосино хошуунаас (39°20' N) Хуан-де-Фука хоолой (48°30' N) хүртэлх эргийг судалсан байна (орчин үеийн Колумбын гол). Дараа нь тэр арлын газар зүйн байрлалыг нарийвчлан зурсан юм. Сүүлд уг арлыг түүний нэрээр нэрлэсэн байна.

Англид 1795 онд эргэж ирээд 1798 онд нас барах хүртлээ өөрийнхөө аялалынхаа тухай «*Voyage of Discovery to the North Pacific Ocean*» (Лондон, 1798) ном бичсэн ажээ.

Жорж Ванкуверын нэрээр Канадын нэг хотыг, АНУ-д мөн нэг хотыг нэрэлсэн бөгөөд Канадын баруун эрэг дахь нэгэн арлыг мөн түүний нэрээр нэрэлсэн байна.
# Сальвадор

| Бүгд Найрамдах Эль Сальвадор Улс*República de El Salvador* (Испани) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:Dios, Unión, Libertad* "Бурхан, эв нэгдэл, эрх чөлөө" |
| **Төрийн дуулал:Himno Nacional de El Salvador* "Сальвадорын төрийн дуулал" |
|  |
|  |
| Нийслэлба томоохон хот | Сан Сальвадор ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Испани хэл |
| Угсаатны бүлгүүд  | * 86.3% Местисо (Цагаан ба уугуул иргэдийн холимог)
* 12.7% Цагаан
* 0.2% Уугуул иргэд
* 0.1% Хар
* 0.6% Бусад
 |
| Шашин (2017) | * 84.1% Христ
* —44.9% Католик
* —37.1% Протестант
* —2.1% Бусад урсгал
* 15.2% Шашингүй
* 0.7% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | Сальвадорчууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Найиб Букеле |
| • Дэд ерөнхийлөгч  | Феликс Уллоа |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Хууль Тогтоох Ассамблей |
| Тусгаар тогтнол |
|  |
| • Испаниас тунхагласан  | 9 сарын 15, 1821 |
| • Мексикийн анхны эзэнт гүрнээс тунхагласан  | 7 сарын 1, 1823 |
| • Төв Америкийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улсаас тунхагласан | 6 сарын 12, 1824 |
| • Олон улс хүлээн зөвшөөрөв  | 2 сарын 18, 1841 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 21,041 км2 (8,124 бээр2) (148) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 1.5 |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 6,602,370 (109) |
| • Нягтаршил | 324.4/км2 (26) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲$74.05 тэрбум (107) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲$11,647 (114) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲$33.75 тэрбум (104) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲$5,308 (108) |
| ОТББИ (2019) |  ▼ 38.8 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.675 дундаж · 125 |
| Мөнгөний нэгж | * Америк доллар (USD; 2001 оноос)
* Биткойн (BTC; 2021 оны 9 сараас)
 |
| Цагийн бүс | UTC−6 (ТЦБ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +503 |
| Домэйн нэр | .sv |
|  |

**Сальвадор Улс** (испаниар *El Salvador* - „аврагч“) улс нь Төв Америкт оршдог улс юм. Сальвадор нь номхон далайн эрэг дээр орших ба баруун хойд талаараа Гватемал, зүүн хойд талаараа Хондурастай хиллэнэ. Мөн түүнчлэн энэ улс нь бүс нутагтаа хамгийн жижиг нутаг дэвсгэртэй улс боловч хүн амын нягтшилтаараа хамгийн өндөрт тооцогддог. Тухайн улсын газар нутаг нь газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүсэд байршдаг.

## Газар зүй

Сальвадорын газар нутгийн талбай нь 21.041 км² бөгөөд энэ багцаагаар Сэлэнгэ аймгаас хоёр дахин жижиг нутаг дэвсгэртэй гэсэн үг юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Сальвадор** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Сальвадор** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

## Эх сурвалж
# Нэнси Пелоси

Нэнси Пелоси (2012)
**Нэнси Патрисия Д’Алесандро Пелоси** (англи. Nancy Patricia D'Alesandro Pelosi, 1940 оны 3-р сарын 26-нд АНУ-ын Мэрилэнд мужийн Балтимор хотод төрсөн) - америкийн ардчилсан намын улс төрч, 1987 оноос хойш АНУ-ын Конгрессын Төлөөлөгчдийн Тахимын гишүүн бөгөөд 2007-2011 он, 2019 оноос 2022 онд Төлөөлөгчдийн Танхимын дарга.

2007 оны 1-р сарын 4-нд Ненси Пелоси АНУ-ын Конгрессын Доод танхим болох Төлөөлөгчдийн Танхимын даргаар сонгогдсон анхны эмэгтэй болсон юм. Энэ нь америкийн Ардчилсан нам арван хоёр жил сөрөг хүчин байсны эцэст АНУ-ын парламентын доод танхимд олонхи болж чадсан үе юм. Тэрээр АНУ-ын төрийн эрх мэдлийн бүтцэд ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч нарын араас орох 3 дахь өндөр албан тушаалд очиж америкийн түүхэн дэх хамгийн өндөр албан тушаалтай эмэгтэй болсон байна.

## Залуу нас, боловсрол

Нэнси Пелоси Итали гаралтай. Тэрээр Мэрилэнд мужийн Балтимор хотод Аннунсиата М. "Нэнси" Д'Алесандро (уугуул овог: Ломбарди болон Томас Д'Алесандро нарын зургаан хүүхдийн хамгийн бага нь болон мэндэлжээ. Эцэг нь Мэрилэндээс Ардчилсан намын конгрессмен, Балтимор хотын дарга байсан байна. Пелосигийн ах Томас Д'Алесандро (1929-2019) мөн Ардчилсан намын гишүүн, 1967-1971 онд Балтимор хотын захирагч байсан бөгөөд дараа нь хоёр дахь удаагаа нэр дэвшихээс татгалзсан нэгэн байжээ.

Пелоси багаасаа улс төр сонирхож эхэлсэн байна. Тэээр 1961 онд 21 настайдаа Жон Кеннедигийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон гэж өөрөө ярьсан. Нэнси Нотр-Дам (охидын католик сургууль) сургууль болон 1962 онд Колумби тойргийн Тринити-коллеж (өнөө үед -Вашингтоны Тринити Их сургууль) төгсөж улс төрийн ухааны бакалавр цол хамгаалжээ.

Нэнси ирээдүйн нөхөр болох Пол Фрэнк Пелоси-той Тринити коллежид сурч байхдаа танилцаж, 1963 оны 9-р сарын 7-нд Балтиморт гэрлэлтээ батлуулжээ. Удалгүй хосууд Нью-Йорк руу нүүж, дараа нь 1969 онд Сан-Франциско руу нүүсэн байна. Тэнд Пелоси улс төрийн карьераа үргэлжлүүлж Калифорнийн Ардчилсан намын удирдагчдын нэг, Конгрессын гишүүн Филип Бертонтой танилцсан байна.

1976 онд Пелоси Калифорни мужаас Үндсэний Ардчилсан хороонд гишүүнээр сонгогдоод 20 жил энэ албан тушаалаа хадгалж чадсан эмэгтэй юм. 1977 онд Умард Калифорни дахь Ардчилсан намын даргаар сонгогдсон юм.

## Улс төр

Калифорни мужаас сонгогдсон Конгрессын гишүүн Филип Бертон 1983 онд нас барж, түүний эхнэр Зала залгамжлах болжээ. Гэвч Зала хорт хавдар туссан тул 1988 онд дахин сонгуульд нэр дэвшихгүй байхаар шийдэж Пелосиг залгамжлагчаар сонгож, Бертоныг дэмжигчдийн дэмжлэгийг амалж улмаар Нэнси 1987 онд Конгрессын гишүүн болж 10 удаа улиран сонгогдоод байгаа юм.

## Гэр бүл

Нэнси Пелоси 1963 онд бизнесмен Пол Пелоси-той гэрэлсэн. Тэд Нэнси Корин, Кристин, Жаклин, Пол и Александра гэж 5 хүүхэд 9 ач, зээ нартай ажээ.
# Диахрон ба синхроны арга

Диахрон ба синхроны арга (Методы диахрона и синхрона. Diachronic and Synchronic methods). Энэ бол эхлээд хэл шинжлэл болон утга зохиол судлалын өвөрмөц ойлголт байсан бөгөөд сүүлд нийгэм-хүмүүнлэгийн судалгаанд түгээмэл хэрэглэдэг өргөн утга бүхий ойлголт, арга болон хувирчээ. Өнөөдөр шинжлэх ухаанд, түүний дотор сэтгүүл зүйд өргөн хэрэглэдэг танин мэдэхүйн диахрон – синхроны тусгай аргын үндсийг энэ ойлголт бүрдүүлсэн гэж үздэг. Энэ нэр томъёонууд эртний герегийн “дундуур”, “одоо”, “цаг үе” гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд дараах утгыг илэрхийлдэг. 1. Диахрон гэж аливаа судлагдахуунд “цаг хугацааны үе шат, онцлогоор” дамжуулан хандахыг, 2. Синхрон гэж судлагдахууныг “тухайн цаг мөчид”, “одоо цагт”, гарал үүсэл, түүхээс салган хийсвэрлэн авч үзэхийг хэлдэг. Энэ аргын гол зорилго нь судалж буй зүйлийг түүх ба орчин үеийн нэгдэлд авч үзээд, тэдний харилцан нөлөөлөх, харилцан үйлчлэх механизмыг эрж хайхад оршино. Тийм “механизм”-ын үүргийг ихэнх тохиолдолд харилцан яриа (диалог), заримдаа олон талын яриа (полилог) гүйцэтгэдэг. Тийм нэгтгэн дүгнэх үйл явцын нэг илэрхийлэл бол хронотоп байдаг. Энэ бол цаг хугацааны ба орон зайн нэгдлийг тунгаан бодсоноор хийх, эсвэл судлагдахууны үүсэл гарлын үүднээс тусгах явдал юм. Синхроны арга тухайн цаг мөчийн мэдрэмж, тухайн үе дэх ахуйн байршил, одоо цагийн шинжийг зайлшгүй илэрхийлэх албагүй. Харин диахронаар буюу байр, орон зайд түр зуурын байршилаар дамжуулан илэрхийлж болно. Диахрон ба синхроны задлан шинжилгээг тус тусд нь хэрэглэж болно. Гэхдээ тэднийг хослон хэрэглэх нь хөгжил хөдөлгөөнд оршдог, нээлттэй системийг дүрслэн үзүүлдэг боломжоороо өргөн төдийгүй сонирхолтой гэдгийг анхаарах нь чухал юм.
# Жөжян муж

| Жөжян
浙江Чэкян |
| --- |
| Муж |
| Жөжян муж |
| Нэрийн галиглал |
|  • Хятад | 浙江省 (*Zhèjiāng Shěng*) |
|  • Товчлол | ZJ / 浙 (пиньинь: *Zhè*) |
|  • Ү | Tsehkaon San |
| Яньдан уулын үзэмж |
| Жөжян мужийг харуулсан газрын зураг |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Хятад |
| Цинь улс нэгтгэн авав | МЭӨ 222 |
| Жяннаньдун хэлхээ | 626 |
| Лянжэ хэлхээ | 997 |
| Жөжян муж байгуулагдсан | 1368 |
| Бүгд найрамдах үе | 1 сарын 1, 1912 |
| Нутаг дэвсгэрийн хуваалт | 1 сарын 7, 1949 |
| Ижяншанийг эзлэн авав | 1 сарын 20, 1955 |
| Үгийн гарал | Чяньтан мөрний хуучин нэр |
| Нийслэл (ба томоохон хот) | Ханжоу |
| Хуваалт  - Аймгийн түвшин  - Хошууны түвшин  - Суурингийн түвшин |  11 аймаг 90 хошуу 1364 суурин ба хороолол |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Муж |
|  • Биет | Жөжян Мужийн Ардын Их Хурал |
|  • ХКН-ын НБД | И Ляньхун |
|  • Хурлын дарга | И Ляньхун |
|  • Захирагч | Ван Хао |
|  • ХАУТЗЗ-ийн мужийн дарга | Хуан Лишинь |
|  • Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Төлөөлөл | 99 гишүүн |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 101,000 км2 (39,000 бээр2) |
|  • Байр | 26-р байр |
| Хамгийн өндөр цэг (Хуанмаожянь) | 1,929 м (6,329 фут) |
| Хүн ам (2020) |
|  • Нийт | 64,567,588 |
|  • Байр | 8-р байр |
|  • Нягтрал | 640/км2 (1,700/бээр2) |
|   • Байр | 8-р байр |
| Хүн ам |
|  • Угсаатны бүрэлдэхүүн | Хятадууд: 99.2% Шэ: 0.4% |
|  • Хэл, аялгууд | Ү, Хүэйжоу, Жянхуай хятад, Өмнөд Минь хэл (Цаннань хошуу ба Пинян хошуунд) |
| ISO 3166 код | CN-ZJ |
| ДНБ | 2022 |
|  – Нийт | ¥7.77 их наяд (4-т) $1.15 их наяд (нэрлэсэн) |
|  – Нэг хүнд ноогдох | ¥118,496 (6-д) $17,617 (нэрлэсэн) |
|  – Өсөлт | ▲ 3.1% |
| ХХИ (2021) | 0.801 (4-р байр) – маш өндөр |
| Вэб сайт | www.zj.gov.cn (Хятад хэлээр) Англи хувилбар |

| Жөжян муж |
| --- |
|  |
| "Жөжян" хятад ханзаар |
| Хятад хэл | 浙江 |
|  |
| Wu | Tseh-kaon Загвар:IPA-wuu |
|  |
| Шуудан | Chekiang |
| Шууд утга | "Жэ мөрөн" |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Zhèjiāng |
| Бопомофо | ㄓㄜˋ   ㄐㄧㄤ |
| Гоюй ломацы | Jehjiang |
| Вэйд — Гайлс | Chê4-chiang1 |
| IPA | Загвар:IPAc-cmn |
| Ву |
| Латинчлал | [Tseh-kaon Загвар:IPA-wuu] Error: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 18: З) (help) |
| Хакка |
| Латинчлал | Tset-kông |
| Юэ: Кантон |
| Иелийн латинчлал | Jit-gōng |
| Ютпинь | Zit3-gong1 |
| IPA | Загвар:IPAc-yue |
| Өмнөд Минь хэл |
| Хоккиен ПВЖ | Chiat-kang |
| Tâi-lô | Tsiat-kang |
| Дорнод Минь хэл |
| Фүжоу BUC | Ciék-gŏng |

 |
|  |

**Жөжян** (аль эсвэл **Жэжян**, **Жежян** гэсэн янзаар бичих, хятадаар 浙江) — Хятад улс (БНХАУ)-ын нэгэн муж.

## Зураг

*
*
*

## Эх сурвалж
# 21-р зуун

**21-р зуун** нь 2001 оны 1 сарын 1-нд эхлэн 2100 оны 12 сарын 31-нд дуусна.

## Энэ зуунд болсон үйл явдлууд

* 2011 оны аравдугаар сарын 31-нд дэлхийн хүн ам долоон тэрбум болж өссөн байна.

## Энэ зуунд төрөгсөд

## Энэ зуунд нас барагсад

## Гадаад холбоос

 **Commons: 21-р зуун** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Зэвсэгт хүчин

**Зэвсэгт хүчин** нь засгийн газрын удирдлагад захирагддаг цэргийн байгууллага юм.

Цэргийн тоог харьцуулсан (2009 он)
Дэлхийн улсуудын зэвсэгт хүчиндээ зарцуулж буй төсвийн хэмжээг харьцуулсан нь
2007 онд зэвсэгт хүчиндээ хамгийн их зардал гаргасан 10 орон
## Мөн үзэх

* Арми
* Зэвсэгт хүчний бүтэц
* Цэргийн цол

## Ишлэл

Энэ зэвсэгт хүчний тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Арал

**Арал** гэдэг нь далай, тэнгис, нуур, мөрний (голын) доторх усаар хүрээлэгдсэн хуурай газар юм. Эх газрын арал нь хуурай газрын экзоген явц, суултын улмаас эх газраас тусгаарладсан байдаг бол далайнх нь галт уулын ба шүрийн үүсэлтэй. Олон арал бөөгнөрсөн бол олтриг гэнэ.

Арлууд нь тивтэй харьцуулахад жижиг боловч дэлхийн байгаль орчинд чухал ач холбогдолтой. Эдгээр нь биологийн олон янз байдлын төв болж, олон тооны эндемик зүйл бүхий өвөрмөц байгалийн тогтолцоог бий болгодог. Олон арлуудын биологийн олон янз байдлыг хадгалахын тулд тусгай хамгаалалттай газар гэж тодорхойлсон байдаг. Нэмж дурдахад арлуудын шүрэн хад нь шуурганы нөлөөллийг бууруулдаг, тэд бас дэлхийн дулаарлтай тэмцэхэд маш их тус болдог. Тэд мөн нүүдлийн шувуу, амьтдын амрах, дамжин өнгөрөх газар болдог. Цэвэр ус, хөрс үүсгэх зэрэг чухал экосистемийн үйлчилгээг үзүүлдэг. Арлууд нь байгаль орчны өөрчлөлтөнд эмзэг бөгөөд орчны чиг хандлагыг хянахад чухал ач холбогдолтой юм.

## Хамгийн олон аралтай улсууд

1. Швед - 267,570
2. Норвеги - 239,057
3. Финланд - 178,947
4. Канад - 52,455
5. АНУ - 18,617
6. Индонез - 17,504
7. Япон - 14,125
8. Австрали - 8,222
9. Филиппин - 7,641
10. Чили - 5,000

## Дэлхийн томоохон 25 арал

| Дэс | Нэр | Талбай (км²) | Улс орон |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Гренланд | 2,130,800 |  Дани ( Гренланд) |
| 2 | Шинэ Гвиней | 785,753 |  Индонез,  Папуа Шинэ Гвиней |
| 3 | Калимантан (Борнео) | 748.168 |  Бруней,  Индонез,  Малайз |
| 4 | Мадагаскар | 587,713 |  Мадагаскар |
| 5 | Баффины арал | 507.451 |  Канад |
| 6 | Суматра | 443,066 |  Индонез |
| 7 | Хоншю | 225,800 |  Япон |
| 8 | Их Британи | 218,595 |  Нэгдсэн Хаант Улс (Англи, Шотланд, Уэльс) |
| 9 | Виктори | 217,291 |  Канад |
| 10 | Элсмир | 196,236 |  Канад |
| 11 | Сулавеси | 180,681 |  Индонез |
| 12 | Өмнөд арал | 145,836 |  Шинэ Зеланд |
| 13 | Ява | 138,794 |  Индонез |
| 14 | Умард арал | 111,583 |  Шинэ Зеланд |
| 15 | Лусон | 109,965 |  Филиппин |
| 16 | Ньюфаундленд | 108,860 |  Канад |
| 17 | Куба | 105,806 |  Куба |
| 18 | Исланд | 103,000 |  Исланд |
| 19 | Минданао | 97,530 |  Филиппин |
| 20 | Ирланд | 81,638 |  Ирланд,  Нэгдсэн Хаант Улс (Умард Ирланд) |
| 21 | Хоккайдо | 78,719 |  Япон |
| 22 | Хайти (Хиспаниола) | 73,929 |  Бүгд Найрамдах Доминикан Улс,  Хаити |
| 23 | Сахалин | 72,493 |  Орос |
| 24 | Банкс | 70,028 |  Канад |
| 25 | Ланка | 65,268 |  Шри Ланка |

## Эх үүсвэр

Энэ арлын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Сырдарья

Сырдарья мөрөн. Сансрын хиймэл дагуулаас авсан зураг.
**Сырдарья** (хуучирсан нэр*.* Сыр-дарья; Тажикистанд — Сир; казах. *Сырдария*, тажик. *Сирдарё, Сири*, узбек. *Sirdaryo*, Яксарт, эрт. грек. Ἰαξάρτης, *Якса́ртес*) — Дундад Ази дахь хамгийн урт бөгөөд усны эзлэхүүнээрээ Амударья-гийн араас хоёрт ордог мөрөн. Олон жилийн дундаж усны урсгал — 724 м³/с.

Дарья гэдэг нь тэнгис, мөрөн гэсэн утга бүхий перс үг турк хэл рүү хувьсаж орсон үг тул "Сир мөрөн" гэсэн утгатай болно.

Ферганы хөндийн зүүн хэсэгт орших Нарын, Карадарья хоёр голын бэлчир уулзварт үүсдэг. Сырдарья мөрөн сав газрын уулархаг хэсэгт ихэвчлэн цас, уулын мөстлөг, борооноос тэжээгддэг байна. Сырдарья мөрний ус Нарын (36%), Карадарья (11%), Ферганы хөндийн голууд (25%) болон Чирчик (20%) голоос бүрддэг. Хавар, зун усны түвшин нэмэгддэг. Чардара хотоос доош голын урсгалыг талбайн усжуулалтад ашигладаг.

Сырдарья өмнө нь Арал тэнгис рүү цутгадаг байсан бол тэнгисийн түвшин гамшгийн улмаас буурч, 1989 онд хоёр хэсэгт хуваагдсаны улмаас тус гол одоо Арал тэнгисийн хойд хэсэг буюу "Жижиг тэнгис" рүү урсдаг байна. Сырдарья мөрний усыг ихэвчлэн усалгааны зориулалтаар ашигладаг тул амны урсацын өнөөгийн хэмжээ 1960 оноос өмнөх үетэй харьцуулахад 10 дахин (400 м³/с-аас 30 м³/с хүртэл) буурчээ.

Сырдарьягийн урт нь 2212 км (зарим эх сурвалжаар 2137), Нарын эх үүсвэрээс үзвэл 3019 км. Сырдарья мөрний сав газарт Киргиз улсын 3 бүс: Нарын, Жалалабад, Ош: Тажикистаны Согд муж: Узбекистаны 6 бүс: Андижан, Наманган, Фергана, Ташкент, Жиззах, Сырдарь: Казахстан улсын Туркестан, Кызыл-орда гэсэн хоёр бүс нутаг багтдаг. Сырдарьягийн сав газрын талбай нь 219,000 км².

Сырдарья мөрний эрэг дээр Тажикистаны Гулистон, Хужанд, Узбекистаны Сырдарья, Бекабад, Казахстаны Шардара, Кызылорда, Жалагаш, Жусалы, Байконур, Казалинск зэрэг хотууд оршдог ажээ.

 **Commons: Сырдарья** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ голын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.