Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сонгодог либерализм

Сонгодог либерализм

Сонгодог либерализм бол улс төрийн уламжлал, эрх чөлөөг дэмжигч либерализмын салбар юм.

  Мөх зах зээлийн болон эрх чөлөөний эдийн засаг, иргэний эрх чөлөө,үг хэлэх эрх чөлөө, хувь хүний ​​бие даасан байдалыг хууль дээдлэх, хязгаарлагдмал засгийн газар, эдийн засгийн  эрх чөлөө  , улс төрийн эрх чөлөөг онцлон тэмдэглэх нь зөв.

Сонгодог либерализм нь нийгмийн либерализм гэх мэт либерал салбаруудын эсрэг юм.

Нийгмийн бодлого, татвар, төрийн оролцоо зэрэгт илүү сөрөг ханддаг хувь хүмүүс бөгөөд энэ нь зохицуулалтыг бууруулахыг дэмждэг.

Их хямрал, нийгмийн либерализм үүсэх хүртэл сонгодог либерализм гэж нэрлэгддэг байв.

Эдийн засгийн либерализм.

  Хожим нь энэ нэр томъёог 19-р зууны эхэн үеийг ялгахын тулд ретроним болгон ашигласан.

Зууны либерализм нийгмийн либерализмаас.  Орчин үеийн стандартаар бол АНУ-д либерализм гэдэг нь ихэвчлэн нийгмийн либерализм гэсэн утгатай боловч Европ, Австралид энгийн либерализм нь бидний мэдэх   сонгодог либерализм гэсэн үг юм.
# Алсыг харагч

**Алсыг харагч** гэдэг нь маш том тойрог хэлбэрийн хүрээний захаар бүхээгүүд суурилуулж, төвөө тойрон бага хурдаар эргэлдэх хөдөлгөөн хийж, бүхээгт суун өндөрт гарч алсыг харах зориулалт бүхий төхөөрөмж юм. Анх 1893 онд Чикагод болсон Экспогийн үеэр Бага Жорж Вашингтон Жэйл Фэррис хийсэн бөгөөд одоо дэлхий дээр маш олон байдаг. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот дахь Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнд алсыг харагч бий.

Лондон Ай (Лондоны нүд)
Чикаго хотод болсон Экспогийн үеэр баригдсан дэлхийн анхны алсыг харагч. 1893 он
Санкт-Петербург хотын "Диво Остров" цэцэрлэгт хүрээлэн дэх алсыг харагч
## Дэлхийн хамгийн өндөр алсыг харагчууд

* **1893**: Чикагогийн алсыг харагч. Анхны алсыг харагч 80 метр өндөртэй байв. 1893 онд Иллинойс мужийн Чикаго хотод зохиогдсон Экспогийн үеэр байрлуулсан бөгөөд хожим 1904 оны Луйзанагийн Яармаг Худалдаанд зориулж Миссури мужийн Сент-Луйс уруу зөөсөн. 1906 онд буулгажээ.
* **1895**: Их Британийн Лондон хотын Ийст Куртад болсон Энэтхэгийн Эзэнт гүрний Үзэсгэлэнд зориулж барьсан Их алсыг харагч. 1894 оны 3 сараас барьж эхэлсэн бөгөөд 1895 оны 7 сарын 17-нд and нээлтээ хийжээ. Чикагогийн анхны алсыг харагчтай ижил загвараар баригдсан тус алсыг харагч нь 94 метр өндөр байв. Австралийн инженерүүд болох Адам Гадделин, Гарет Ватсон нар барьсан бөгөөд тэд хожим 200 гаруй алсыг харагч барьсан ажээ. Тус алсыг харагч нь 1906 он хүртэл ажиллахдаа тус бүр нь 40 хүний багтаамжтай 40 бүхээгээрээ нийт 2.5 сая зорчигчийг тээвэрлэсэн бөгөөд 1907 онд буулгажээ.
* **1900**: Францын Парис дахь Гранд Руэ де Парис 1900 оны Экспо-д зориулж баригдсан. 100 метр өндөртэй тус алсыг харагч 1920 онд буулгагдсан хэдий ч түүнээс өндөр алсыг харагч 1997 он хүртэл байгаагүй юм.
* **1997**: 112.5 метрийн өндөртэй Японы Осака хот дахь Тэмпозан Харбор Виллэжийн алсыг харагч мөн оны 7 сарын 12-нд нээгдсэн.
* **1999**: Японы Токио хотын Одайбагийн Палэтт Таун дахь Дайканранша 115 метр өндөртэй.
* **2000**: Их Британийн Лондон хот дахь Лондон нүд (англи. *London Eye*) 135 метр өндөртэй. 1999 оны 12 сарын 31-нд ерөнхий сайд Тони Блэр албан ёсоор нээсэн ч техникийн шалтгааны улмаас 2000 оны 3 сарыг хүртэл нийтэд хаалттай байв. Уг алсыг харагч нь одоо ч дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагасын хамгийн өндөр алсыг харагч хэвээр байгаа.
* **2006**: Хятадын Жианси мужийн Нанчан дахь Нанчаны од 2006 оны 5 сард үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд 160 метр өндөртэй.
* **2008**: 165 метр өндөртэй, Сингапур дахь Сингапур Флайер. 2008 оны 2-р сарын 11-нд эргэж эхэлсэн бөгөөд албан ёсны нээлт нь 3-р сарын 1-нд болжээ.
* **2020**: 250 метр өндөртэй "Дубайн мэлмий". 2015 онд барьж эхлээд 2021 онд албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн. Нэг бүтэн эргэхдээ 38 минут болдог бөгөөд 48 кабинд 1750 хүн багтах боломжтой ажээ.

2008 онд баригдсан, 165 метр өндөртэй, дэлхийн хамгийн өндөр алсыг харагч Сингапур Флайер (Сингапурын нисэгч)
## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: Алсыг харагч** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Алсыг харагчийн патентууд
# Капитал

**Капитал** урт хугацаанд үйлдвэрлэлийн процесст ашиглагдаж, хүний хөдөлмөрийн үр дүнд бий болсон, өмчлөгч эзэндээ байнгын орлого оруулж байдаг үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлийг хэлнэ. Капиталыг 4 ангилж болно. Үүнд:

1. биеийн хөдөлмөрийн капитал /хөрөнгө/
2. мөнгөн капитал /хөрөнгө/
3. үндсэн ба эрэлтийн капитал /хөрөнгө/ хамаарна.
4. оюуны капитал буюу хөрөнгө. /мэдлэг, боловсрол/

Ашиг олох зорилгоор үйлдвэрлэлд буюу үйлчилгээний салбарт оруулсан капиталыг /хөрөнгийг/ хөрөнгө оруулалт гэнэ.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Дубай

| Дубай
دبيDubayy |
| --- |
| Хот |
| Дубайн тэнгэрийн шугамБурж Халифа болон хотын төвХор-ДубайДубай МаринаПалм-Жумейра болон Дэлхий арлуудШейх Заидын зам |
| ТамгаҮгийн тэмдэг |
| Хоч: *DXB, Dar Al-Hay, The Pearl of the Persian Gulf, Персийн булангийн Венец, Дэлхийн хот, Алтан хот* |
| ДубайАрабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь байршилАрабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь байршилДубайДубай (Персийн булан)Персийн булан дахь байршилДубайДубай (Ойрх Дорнод)Ойрх Дорнод дахь байршилДубайДубай (Ази)Ази дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Арабын Нэгдсэн Эмират Улс |
| Эмират |  Дубай |
| Анх суурьшсан | 1822 |
| Үүсгэн байгуулагч | Обид бин Саид, Мактум бин Бутти аль-Мактум |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хэмжээгүй эрхт хаант засаг |
|  • Биет | Дубайн гүйцэтгэх зөвлөл |
|  • Дубай хотын ерөнхий захирал | Абдулла Аль Басти |
|  • Дубайн удирдагч | Мохаммед ибн Рашид аль-Мактум |
| Газар нутаг |
|  • Хот | 544 км2 (210 бээр2) |
|  • Хотын бүс | 1,507 км2 (582 бээр2) |
| Хүн ам (2025) |
|  • Хот | 3,944,751 |
|  • Нягтрал | 7,300/км2 (19,000/бээр2) |
|  • Хотын бүс | 4,945,000 |
|  • Нягтрал | 3,300/км2 (8,500/бээр2) |
|  • Бөөгнөрөл | 6,359,527 |
| ДНБ |
|  • Хот | $ 134.6 тэрбум (2023) |
|  • Бөөгнөрөл | $ 202.8 тэрбум (2023) |
| Цагийн бүс | UTC+04:00 (АНЭУ-ын стандарт цаг) |
| Вэб сайт | tec.gov.ae/en/web/tec/home |

**Дубай** (арабаар دبيّ‎‎ - *Dubayy* «Дубаии») — АНЭУ-ын Дубай нутгийн төв, хот.

## Хүн ам

2008 оны тооцоогоор 2,262,000 оршин суугчтай байна.

## Зургийн цомог

*
*
*
*
*
*
*

## Эшлэл
# Лахор

**Лахор** [Лахо́р] (لاہور , *Lahore*) — Пакистан улсын Карачийн дараа орох хоёрдугаар их хот. Панжаб мужид байдаг, 7,200,000 хүнтэй.

## Газар зүй

Лахор хот Панжаб мужийн нутагт, Рави голын эрэгт 404 км.кв газар эзлэн оршдог. Энэтхэг улсын хилээс хэдхэн километр зайтай.

## Хүн ам зүй

Лахор хотын хүн амын тоон цуваа| 1881 | 1911 | 1941 | 1972 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 138,878 | 228,687 | 671,659 | 2,590,000 | 7,200,000 |

## Лавлах холбоос
# Сэнс

Сэнс
Сэнс нь хүчтэй салхи эсвэл хүчтэй урсгалыг бий болгосноор онгоц, усан онгоц, шумбагч онгоцыг ус эсвэл агаарт хөдөлгөдөг бөгөөд хоёр ба түүнээс дээш далавчаа маш хурдан эргүүлдэг. Сэнсний ир нь эргэдэг далавчны үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Бернуллигийн зарчим ба Ньютоны Гурав дахь хуулийг хоёуланг нь хэрэглэснээр хүч үүсгэдэг бөгөөд агаарын хавтас хэлбэрийн урд болон хойд гадаргуугийн хоорондох даралтын зөрүүг үүсгэдэг.

## Эрт хөгжил

шураг сэнс ашиглах зарчим нь Stern sculling аас гаралтай. sculling н үед нэг ир нуман дундуур хажуу тийш хөдөлж, ирийг усны чигт үр дүнтэйгээр байлгадаг. Шураг сэнснд нэвтрүүлсэн шинэлэг зүйл нь эргэдэг босоо аманд бэхлэх замаар нумыг 360 градусаар өргөтөгсөн явдал байв. Сэнс нь нэг иртэй байж болох ч бодит байдал дээр ихэвчлэн оролцож буй хүчийг тэнцвэржүүлэхийн тулд нэгээс олон байдаг.

## Эшлэл
# Үндсэн хууль

*Энэ нэрийг бусад үндсэн хуулиас ялган таниарай.*
**Үндсэн хууль** нь (Латин: *constitutio* — зохицуулалт гэсэн утгатай) төр болон бусад засгийн эрх барьж байгаа байгууллагуудын үндсэн зарчим буюу тогтоосон жишиг үзүүлэлтүүд юм. Өөрөөр хэлбэл аливаа улсын үндсэн суурь болсон хууль юм.

## Зарчим

Үндсэн хууль нь иргэний үндсэн эрхийн бүхий л асуудлыг үүрд мөнхийн болгон баталгаажуулж өгсөн хэм хэмжээнүүдийн оргил, ардчилсан эрх зүйт төрийн суурь зарчмуудын бүрдэл юм. Үндсэн хуульт ёсны мөн чанар парламентын дур зоргоос хүний эрх, эрх чөлөө, Үндсэн хуулийн үзэл санааг хамгаалах явдал мөн.

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Үндсэн хууль** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Constitution Finder, Үндсэн хууль дэлхий даяар

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Хонконгийн Хятадын Их Сургууль

Хонконгийн Хятадын Их Сургууль (Chinese University of Hong Kong, товчоор CUHK) нь Хонконгийн Ша Тин дүүрэгт байрлах улсын судалгааны их сургууль юм.

Тус их сургууль нь 1963 онд Чүн Чи коллеж, Шинэ Ази коллеж, Юнайтед коллеж гэсэн гурван коллежийн холбооноос бүрдсэн хэлбэрээр үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд энэ нь Хонконгийн хоёр дахь хамгийн эртний их сургууль юм (хамгийн анхны нь Хонконгийн Их Сургууль). CUHK-ийн урьдын байгууллагууд нь Сэнт Жонсын Их Сургууль, Линнан Их Сургууль, Еньчин Их Сургууль болон БНХАУ-ын 10 христийн шашны их сургуулиас бүрддэг.

Тус сургууль нь 9 бүрэлдэхүүн коллеж, 8 академик факультеттай бөгөөд Хонконгод цорын ганц коллежийн тогтолцоотой их сургууль хэвээр байна. Сургалт нь англи болон хятад хэлээр явагддаг.

CUHK нь дөрвөн Нобелийн шагналтнуудтай холбоотой бөгөөд Хонконгийн их, дээд сургуулиуд дундаас Нобелийн шагнал, Тьюрингийн шагнал, Филдсийн медаль болон Веблений шагнал хүртсэн эрдэмтэд багшилдаг цорын ганц сургууль юм.
# Персийн булан

**Персийн булан** (Перс хэл: *خلیج فارس*) нь Иран, Ирак, Кувейт, Саудын Араб, Бахрейн, Катар, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Оман зэрэг орнуудаар хүрээлэгдсэн, Энэтхэгийн далайн нэгэн булан юм.

## Ерөнхий ойлголт

240 мянган км.кв. талбайг эзлэн орших бөгөөд дундаж гүн нь 50м орчим. Ормузын хоолойгоор Оманы булан (Арабын тэнгис)-тай холбогдоно. 20-р зууны эхэн үе хүртэл сувд олборлолт ихээр явагддаг байжээ. 20-р зууны эхний хагаст тус бүс нутагт газрын тосны баялаг ордууд олдож, сүүлийн хагасаас олборлож эхэлсэн бөгөөд тус буланд олон тооны газрын тосны цооног бий. Газрын тосны чухал орд газруудтай, мөн түүнийг тээвэрлэхэд чухал үүрэгтэй усан зам болохынхоо хувьд олон улсын улс төр, эдийн засгийн стратегийн бодлогын хүрээнд зөрчилдөөний талбар болох нь элбэг. Газрын тосны ордуудын улмаас үүдсэн дайн ч гарч байв.

Персийн буланд Иран-Иракийн хилийн дагуу урсах Шатт-ал-Араб мөрөн (Тигр мөрөн, Евфрат мөрнүүд нийлж үүсгэдэг мөрөн) л цутгана.

## Нэрийн маргаан

1960-аад оноос Арабын орнууд тус буланг **Арабын булан** хэмээн нэрлэх ёстой гэх болсон.

Сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын Үндэсний Газар Зүйн Нийгэмлэгээс хэвлүүлдэг дэлхийн газрын зурагт **Персийн булан**, **Арабын булан** хэмээх хоёр нэрийг зэрэгцүүлэн хэвлэх болсон бөгөөд энэ нь Иран улсын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч буй.

Иран улс нь тус булангийн албан ёсны нэр бол Персийн булан гэдгийг илтгэх зорилгоор нийслэл Тегеран ба Комын хооронд тавьсан хурдны замын 30км орчим хэсгийг **Персийн булангийн хурдны зам** хэмээн нэрлэсэн байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Персийн булан** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Персийн булан** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Фараон

Хафра. Каир дахь Египетийн музей.
**Фараон** (грек. Φαραώ / pharaōn) - Эртний Египетийн удирдагч нарын орчин үеийн нэршил. Энэ үг нь анх хааных нь ордныг зааж байсан боловч сүүлд хааныг заахаар болж хувирчээ. Эртний египетчүүд фараоныг Хорус бурхны биелэл гэж үздэг байв.
Ариун Библийн Эхлэл болон Гэтлэл номоос эртний Египетийн түүхийг тодорхой харж болно. Мөн фараон гэдэг нь нарны хүү гэсэн утгатай.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Ууршилт

**Ууршилт**

Ууршилт гэдэг нь шингэн дотор бөмбөлөг үүсгэхгүйгээр хий болж хувирахыг хэлнэ. Хэрэв шингэн дотор бөмбөлөг үүссэн тохиолдолд уг үйл явцан бидний мэдэхээр “**Буцлах**” үзэгдэл болж хувирна.

Жишээлбэл саванд үлдээсэн ус бага багаар багасна. Уг ус ууршиж уур буюу усны хийн төлөвт шилжсэн. Бөгөөд уг уур нь агаарт уусдаг.

Уурших үзэгдлийн эсрэг нь конденсацлагдах үзэгдэл юм.

Шингэн дэх молекулуудыг халаасан тохиолдолд тэдгий хөдөлгөөн хурдасдаг. Энэ үйлдэл нь шингэний молекулуудыг энергиэр цэнгэлж, хооронд нь мөргөлдүүлснээр өөр хоорондын зай нь уртсаж хийн төлөвт шилждэг.

**Уурших болон буцлах хоёрын ялгаа.**

Уурших үзэгдлийн үед зөвхөн шингэний өнгөн хэсэгт байгаа молекул шингэн төлөвөөс хийн төлөв буюу уур болж хувирдаг. Харин Буцалгах явцад шингэний доторх молекулууд уур болж хувирдаг. Ийм учраас ууршилтын явцад бөмбөлөгүүд үүсдэггүй, харин буцалгах явцад үүсдэг.

Ууршилт нь ямар ч температурт явагдаж болох бол буцлах үзэгдэл нь зөвхөн "Буцлах цэг" гэж нэрлэгддэг тодорхой температурт явагддаг. Ууршилт аажмаар явагддаг боловч буцалгалт нь илүү хурдан хугцаанд явагддаг.
# Шюэшань

| 雪山 |
| --- |
| Цасан уул |
| Хамгийн өндөр цэг |
| Өндөр | 3,886 м (12,749 фут) |
| Үнэмлэхүй өндөр | 1,932 м (6,339 фут) |
| Жагсаалт | Ультра, Рибу Тайванийн 100 оргил |
| Солбицол | ﻿ / ﻿ |
| Газар зүй |
| 雪山Шюэшаний байршил (Шей-Па үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн)
 |
| Байрлал | Хөпин дүүрэг, Тайжун/ Тайань, Мяоли хошуу, Taiwan |
| Нуруу | Шюэшань нуруу |
| Авиралт |
| Хамгийн хялбар зам | Тогтмол зам, өвлийн зарим саруудад цас/мөсний авиралт |

| Шюэшань |
| --- |
|  |
| Хятад хэл | 雪山 |
| Шууд утга | Цасан уул |
|

| дэлгэхГалиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Xuěshān |
| Вэйд — Гайлс | Hsüeh-shan |
| Тунюн пиньинь | Syuěshan |
| Өмнөд Минь хэл |
| Хоккиен ПВЖ | Seh-soaⁿ |

 |
|  |

| Хуучин нэр |
| --- |
|  |
| Хятад хэл | 三叉山 |
| Шууд утга | 3-Салаа уул |
|

| дэлгэхГалиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Sānchàshān |
| Вэйд — Гайлс | San-ch‘a-shan |

 |
|  |

| Цүгитакаяма |
| --- |
|  |
| Хятад нэр |
| Хятад хэл | 次高山 |
| Шууд утга | Дараагийн-Хамгийн өндөр уул |
|

| дэлгэхГалиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Cìgāoshān |

 |
| Япон нэр |
| Канжи | 次高山 |
|

| дэлгэхГалиглал |
| --- |
| Латинчлал | Tsugitakayama |

 |
|  |

| Шюэшань |
| --- |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Хамгийн өндөр цэг |
| Өндөр | 3,886 м (12,749 фут) |
| Үнэмлэхүй өндөр | 1,932 м (6,339 фут) |

**Шюэшань** (雪山 – *шюэ-шань* – **Цасан уул**) — Тайвань орны хоёрдугаар өндөр **уул**. 3886 м өндөр.

Тайванийн Тайжун хотын Хөпин дүүргийн нутаг, Шюэшанийн нуруунаа байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Шюэшань уул** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Ши Мөрөн

**Ши Мөрөн** (хятад. 席慕容, 1943 онд Хятадын өмнөд нутгийн Чунчин хотод төржээ) - Монгол гаралтай Тайваний яруу найрагч, зохиолч, зураач.

## Намтар

Түүний эцэг Өвөр Монголын Цахарын Чуулганы мянган хошуунаас гаралтай Рашдонров гэдэг хүн германы Бонны их сургуулийн Азийн салбарт монгол хэлний багшаар ажиллаж байгаад 1998 оны 11-р сарын 30-нд 88 насандаа таалал болжээ. Эх нь Өвөр Монголын Зуу Уд аймгийн Хишигтэн хошууны Баянбилиг гэдэг хүн байгаад 1985 оны 5-р сарын 1-нд өөд болжээ.

Гэр бүл нь улс төрийн шалтгаанаар БНХАУ-аас дүрвэн Хонконг руу гарч, 1950-аад оны эхээр Тайваньд суурьшсан аж. Гэр бүлээ даган европт амьдарч байхдаа Бельгийн Брюссель хотноо Эзэн Хааны Урлагийн Академийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн гэдэг. 1981 онд зураач Ши Мөрөн “Хүж өвс” нэртэй анхны номоо хэвлүүлсэн нь түүнийг Тайванийн яруу найргийн гол төлөөлөл болох өндөрлөгт аваачлаа. “Хүж өвс” тэр жилээ долоон удаа хэвлэгдэж, шүүмжлэгчдийн зүгээс “үзэгдэл” гэсэн үнэлгээ авч, залуусын унших дуртай ном болсноор Тайванийн яруу найрагт монгол нэрээр овоглосон нэгэн гайхалтай яруу найрагч төрсөн юм. Тэрбээр “Хүж өвс”, “Алс холын нутаг”, “Гол урсах дуун” тэргүүт долоон шүлгийн түүвэр, арваад эсээ, хүүрнэлийн ном хэвлүүлээд байна.

2011 онд “Монголын өндөрлөг миний нутаг” ном хэвлүүлсэн.
# Сэнкакү

Сэнкакүгийн байршил
**Сэнкакү** (Япон: 尖閣諸島) буюу **Дяоюйдао** (Хятад: 釣魚台列嶼) — Дорнод Хятадын тэнгист байгаа хүн амьдардаггүй 5 **арал**, 3 хад юм.

Одоо Япон улс эзэн мэдэж байна. Гэхдээ Хятад улс, Тайвань хоёр өөрийн газар хэмээн маргаж байгаа.

Бүгд нийлээд 7 км2 талбайтай. Японы Окинава аймгийн Ишигаки хотод харьяалагдана.

1968 онд тэр хавийн далайн усны ёроолоос газрын тосны нөөц тогтоогдсон.

Хятадууд 14-р зуунаас 1895 он хүртэл эзэмшиж байсан гэж зүтгэдэг.

1895-1945 онд Япон, 1945 оноос АНУ мэдэж байгаад 1971 онд Японд эргэн шилжжээ.

* Кита-Кожима, Минама-Кожима
* Том нь Уоцүришима (*Дяоюйдао*)
* 5 арал, 3 хадын байршил

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Шиньань-гүнь

Өмнөд Солонгос болон Өмнөд Чолла муж дахь **Шиньань** хошуу
**Шиньань хошуу** (солонгосоор 신안군 - *шин-ан-гүн*) — Өмнөд Солонгос улсын Өмнөд Чолла мужийн хошуу (군 күнь). 654.84 км² газар нутагт нь 2011 оны зун 45,294 хүн оршин сууж байсан. Өдгөө хошууны нутаг 1 балгас (ып), 13 сум (мёнь)-нд хуваагддаг.

Энэ Өмнөд Солонгос улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Индонез хэл

**Индонезхэл** (өөрсдөө — *Bahasa Indonesia*) — австронез хэлнүүдийн нэг хэл. 1945 оноос Индонез улсын албан ёсны хэл бөгөөд үндэстэн хоорондын хэлцдэг хэл юм. Мөн Зүүн Тимор улсын ажлын хэл статустай ажээ.

Янз бүрийн тооцооллоор 30-50 сая хүн уг хэлийг өдөр тутмын харилцаанд ашигладаг байна. Тус хэлээр янз бүрийн түвшинд ярьдаг хүмүүсийн нийт тоо 200 сая орчим байдаг.

Индонез хэл нь 20-р зууны эхний хагаст Голландын Зүүн Энэтхэгт үүссэн бөгөөд энэ бүс нутагт уламжлалт хэл болж байсан малай хэлний утга зохиолын хувилбар болжээ. "Индонез хэл" гэсэн нэрийг 1928 онд Залуучуудын их хурлаар баталж, аажмаар "Малай хэл" гэсэн нэрийг сольсон.

Индонез хэл нь латин цагаан толгой дээр суурилсан 26 үсэгтэй. Үүнд: Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz.
# АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг

АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлагийн таних тэмдэг
**АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг** (англи. United States Agency for International Development, USAID) - АНУ-ын гадаад орнуудад тусламж үзүүлдэг Холбооны хэмжээний Төрийн удирдах байгууллага. Агентлагийн дарга, орлогч нарыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Төрийн нарийн бичгийн даргатай зөвлөлдөж, Сенатын зөвшөөрсөнөөр томилдог журамтай.

## Үйл ажиллагаа

Тус агентлагийн Дүрэмд заасан үндсэн чиглэл бол хөгжиж буй орнуудын ардчиллыг дэмжих, мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор худалдаа, хөдөө аж ахуй, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих бөгөөд эрүүл мэнд, хүмүүнлэгийн яаралтай тусламж үзүүлэх зэрэг юм.

АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлагийн тухай хуульд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди анх 1961 оны арваннэгдүгээр сард гарын үсэг зурж баталгаажуулсан байна. Ингэсэнээр АНУ-ын төрийн байгууллага анх удаагаа бусад орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд урт хугацааны тусламж үзүүлэхэд бүхэлдээ анхаарч, өмнө нь ажиллаж байсан хэд хэдэн байгууллагын чиг үүргийг нэгтгэж өгсөн юм. АНУ-ын холбооны төсвийн 1 орчим хувийг жил бүр энэ байгууллагын хөтөлбөрийг санхүүжүүлэхэд зориулдаг бөгөөд тус агентлаг Монголд болон дэлхийн ихэнх оронд өөрийн салбартай байна.

## Монгол дахь үйл ажиллагаа

АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг ардчилсан хөгжлийг ахиулах, тогтвортой, хүртээмжтэй эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, тусгаар тогтнол, бие даах чадварыг нь бэхжүүлэх чиглэлээр 30 гаруй жилийн турш Монгол Улстай хамтран ажиллаж ирсэн.

2020 онд АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлаг (USAID)-ийн 15 сая ам.долларийн буцалтгүй тусламжаар 2024 он хүртэл хэрэгжих “Жижиг дунд бизнесийн тогтвортой хөгжлийг сайжруулах, ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх” хөтөлбөрийг эхлүүлсэн юм.

2021 оны 9-р сард Монгол Улсын Засгийн газрын Коронавируст халдварын (КОВИД-19) цар тахлын эсрэг хийж буй хүчин чармайлтыг дэмжих зорилгоор эмнэлгийн ажилтнуудыг сургах, амьсгалын аппаратны тохирyyлга хийх зориулалт бүхий 4 сая гаруй ам. доллар (11 тэрбум төгрөг) -ын үнэтэй 50 ширхэг хиймэл уушиг хүлээлгэн өгөв.

ОУХА нь 1990-ээд оны эхэн үед Улаанбаатар хотын цахилгаан станцад яаралтай засвар хийснээс эхлэн өмнөх төвлөрсөн төлөвлөгөөт системээс зах зээлийн эдийн засгийн системд шилжих үед Монголын эрчим хүчний салбарыг дэмжиж тусламж үзүүлж ирсэн байна. 2022 онд Монгол Улсын эрчим хүчний засаглалыг хөгжүүлэх таван жилийн хугацаатай, 12 сая ам.долларын санхүүжилт бүхий хөтөлбөрийг эхлүүлжээ.

1990 оноос хойш АНУ Монгол улсад нийт 600 гарэй сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлжээ.
# Какаоны мод

Какаоны мод
**Какаоны мод** нь жижгэвтэр ба үржил шимээр баялаг, хуурай хөрсөнд, экваторын дулаан орнуудад ургадаг. -15 хэмээс доош хүйтэнд тэсвэрлэхгүй. Уг жимс үл мэдэг шоколад шиг үнэртэй, яльгүй гашуун байдаг. Үр нь бүр ч гашуун байдаг. Уг үр олон шат дамжлагаар дамжин, дотор нь амт оруулах өөр олон зүйлийг хольсны дараа сайхан амттай болдог. Үрэнд агуулагдах kafein, theoboromine хэмээх бодисууд нь гашуун амттай болгодог аж. Какаоны жимсээр хооллодог амьтад үр нь гашуун учир гаргаж хаядаг. Ингэснээр какаоны ургамал илүү өргөн газар нутагт тархан ургадаг. Шоколад хийхэд хэрэглэгддэг какаоны 3 гол төрөл бол criollo, forastero, trinitario юм. Үүнээс Төв Америк, Карибын арлууд болон Өмнөд Америкийн хойд бүсээр ургадаг criollo нь хамгийн ховор, үнэтэй.

## Цахим холбоос

 **Commons: Какаоны мод(*Theobroma cacao*)** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Ижил мөрөн

| Ижил мөрөн Орос: Волга |
| --- |
| Ижил мөрөн, Ульяновск хот орчим |
| Ижил мөрний сав газрын зураг |
| Эх | Валдайн өндөрлөг, Волговерховье тосгоны орчмоос |
| Адаг | Каспийн тэнгис ﻿ / ﻿ |
| Усаа цуглуулдаг орнууд |  Орос |
| Байршил | Дорнод Европ |
| Урт | 3530 км |
| Эхийн өндөр | 228 м Балтын тэнгисийн усны түвшин (Кронштадтын түвшин) |
| Адгийн өндөр | 28 м Балтын тэнгисийн усны түвшнээс доогуур (Кронштадтын түвшин) |
| Өндрийн ялгаа | 256 м |
| Урсац | 8064 м³/с (дунджаар) |
| Ус цуглуулах талбай | 1.360.000 км² |
| Голын систем | Ижил мөрөн |
| Зүүн цутгалууд | Ветлуга гол, Кама мөрөн, Их Иргиз гол |
| Баруун цутгалууд | Ока гол, Сура гол |

**Ижил мөрөн** (Орос: Волга) нь Европын хамгийн урт, арвин уст мөрөн юм. Валдайн өндөрлөгөөс (347 м) эх авч Орос орны Европ тивд харьяалагддаг талаар зүүн урагш чиглэн 3530 км (бүр эхний горхи булгаас тооцвол — 3690 км) газар алсуур тахийн урсаж Каспийн тэнгист (-28 м) цутгадаг. Мөрний адгийн өргөн садрааны ихэнх бие нь ОХУ-д, зүүн үзүүрийн багахан хэсэг нь Казахстаны нутаг гэж харьяалагддаг.

## Газар зүй

Ижил мөрөн нь Москва, Санкт-Петербург хотуудын дунд далайн түвшнээс дээш 225м өндөрт орших Валдайн толгодоос эх аван баруун зүг уруу Стерж нуур, Тверь, Дубна, Рыбинск, Ярославль, Доод Новгород, Казань зэрэг хотуудаар урсана. Тэндээс өмнө зүг уруу эргэж Ульяновск, Тольятти, Самара, Саратов, Волгоград хотуудыг өнгөрж Каспийн тэнгист цутгадаг. Ижил мөрөн олон салаа голтойгоос томоохонд тооцогдох нь Кама, Ока, Ветлуга, Сура гэх мэт болно. Эдгээр болон бусад олон жижиг голууд нийлэн Ижил мөрний сав газрыг бүрдүүлэх ба ОХУ-ын хамгийн хүн амын нягтралтай газруудыг усаар хангадаг байна. Ижил мөрний бэлчир 160км хүртэл урт үргэлжлэх ба хотон, фламинго шувууд, лянхуа цэцэг зэргийг харж болох ганц мөрөн юм. Жил болгон Ижил мөрөн нь 3 сарын турш хөлддөг.

## Түүхэн баримтууд

Ижил мөрөн нь дундад зууны үед Алтан ордны монгол улсын төвлөрсөн нэг гол бүс нутаг байжээ. Ижил мөрний хөвөөнд Алтан Ордны улсын нийслэл болох Сарай Бат болон Сарай Бэрх хотуудын туурь өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн байдаг

## Цахим холбоос

 **Commons: Ижил мөрөн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Эшлэл