Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нева мөрөн

| Нева мөрөн |
| --- |
| Нева мөрөн, Санкт-Петербург хотод |
| Нева мөрний сав газрын зураг |
| Эх | Ладога нуур ﻿ / ﻿ |
| Адаг | Каспийн тэнгис ﻿ / ﻿ |
| Усаа цуглуулдаг орнууд |  Орос |
| Байршил | Умард Европ |
| Урт | 74 км |
| Эхийн өндөр | 4 м, Балтын тэнгисийн усны түвшнээс дээр (Кронштадтын түвшин) |
| Адгийн өндөр | 0 м Балтын тэнгисийн усны түвшин (Кронштадтын түвшин) |
| Өндрийн ялгаа | 4 м |
| Урсац | 2500 м³/с (дунджаар) |
| Ус цуглуулах талбай | 281.000 км² |
| Голын систем | Нева мөрөн |
| Зүүн цутгалууд | Мойка гол |

Лев Лагорио. "Нева мөрний сартай шөнө". 1898 он
**Нева мөрөн** (Орос: Нева́) нь Ладога нуураас эх авч, Оросын Холбооны Улсын баруун хойд хэсгээр, Ленинград мужийн баруун хэсэг болон Санкт-Петербург хотын нутгаар урсаж, Финийн буланд цутгадаг гол юм. Харьцангуй богинохон боловч урсацын хэмжээгээрээ Европ тивд Ижил мөрөн болон Дунай мөрний дараа 3-т орох том гол болно.

## Газар зүй

Нева мөрний урт нь 74 км. Түүний 28 км нь Санкт-Петербург, үлдсэн хэсэг нь Ленинград мужийн нутагт харьяалагдана. Ладога нуурын баруун өмнөөс эх авч баруун урагш урсан Тосна голын цутгалын орчимд хамгийн өмнөд цэгтээ хүрээд баруун хойш эргэж урссаар, Финийн буланд цутгана. Дундаж өргөн нь 400-600 м, хамгийн өргөн хэсгээрээ 1200 м-т хүрдэг. Далайн түвшнээс дээш дунджаар 8-11 метр өргөгдсөн нам дор газраар урсах бөгөөд хамгийн өндөр цэгтээ 24 метр л байдаг. Нева мөрний ай савд Ладога нуураас гадна Онега нуур (Европын хамгийн том 2 нуур), Баруун хойд Орос болон өмнөд Финландын томоохон газар нутаг хамаарна.

### Невагийн дельт

Нева мөрөн
Нева мөрний адаг нь дельт үүсгэсэн байдаг бөгөөд байгалийн салаанууд болон хүний гараар бүтсэн сувгуудаар хашигдсан арлууд нь Санкт-Петербург хотын түүхэн хэсэг билээ. Томоохон салаануудыг нь дурьдвал:

* Их Нева
* Бага Нева
* Их Невка
* Дунд Невка
* Бага Невка.

Сувгууд, горхиуд:

* Морской суваг
* Обводный суваг
* Грибоедов суваг
* Крюков суваг
* Фонтанка
* Мойка

Арлууд:

* Декабристуудын арал
* Каменный арал
* Крестовский арал
* Петроградский арал
* Васильевский арал
* Елагин арал

Нева мөрөн, 1753.
## Түүхэн үйл явдлууд

* Александр Невский 1240 онд Невагийн тулалдаанд Шведчүүдийг ялж, Нева мөрний нэрээр цоллогдох болжээ.
* *Нева* нь 1804 онд Юрий Лисянскийгийн удирдлагаар дэлхийг тойрч, дэлхийг тойрсон Оросын анхны хөлөг онгоц болсон.
* Григорий Распутин 1916 онд Нева мөрний усанд живж нас барсан.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Нева мөрөн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Нева мөрөн

## Эшлэл
# БНХАУ-ын улсын хил

**БНХАУ-ын Улсын хил**-ийн ийт урт нь 22,457 км бөгөөд хуурай замаар 14 улстай, далайгаар 6 улстай хиллэлдэг байна. Эдгээр улсын хил дотроос Монгол-Хятадын улсын хил 4,677 км үргэлжилдэг хамгийн урт нь юм. Хамгийн богино нь Хятад-Афганистаны улсын хил 91 км ажээ.

БНХАУ
**Хуурай замаар хил залгадаг тусгаар улсууд:**

1. Монгол Улс- 4630 км
2. ОХУ- 4133 км /зүүн хэсэг/, 46 км /баруун хэсэг/
3. Энэтхэг- 2659 км (Энэтхэг, Хятад улсын хоорондын газар нутгийн маргаантай асуудлууд байгаа)
4. Мьянмар- 2129 км
5. Казахстан- 1765 км
6. Балба-1389 км
7. БНАСАУ- 1352 км
8. Вьетнам- 1297 км (далай дахь арлаар маргаантай)
9. Киргиз -1063 км
10. Бутан- 477 км (Хятад, Бутаны газар нутгийн маргаантай асуудал байгаа)
11. Тажикистан- 477 км
12. Лаос- 475 км
13. Пакистан- 438 км ( Энэтхэг, Хятадын болон Энэтхэг, Пакистаны газар нутгийн маргаантай асуудлаас хамааралтай)
14. Афганистан- 91 км

Эх сурвалж:

**Далайгаар хил залгадаг тусгаар орнууд:**

1. Филиппин (маргаантай)
2. Малайз ( маргаантай)
3. Бруней (маргаантай)
4. Тайвань (маргаантай)
5. Япон (Сэнкакү арлуудыг тойрсон маргаантай асуудал байгаа)
6. БНСУ

**Дотоод хил:**

1. Хонконг- 33 км
2. Макао- 3 км
# Азийн цагаан сар

Билгийн тооллоор шинэ жилийг тэмдэглэх **цагаан сарын** баярыг Азийн олон оронд тэмдэглэдэг.

## Баярыг тэмдэглэдэг орнууд

* Монгол - Цагаан сар
* БНХАУ - Хаврын баяр /Spring Festival /(Chūn Jié) 7 хоног
* ОХУ - Буряд Улс, Халимаг Улс, Тува Улс, Алтай Улс, Якут Улс, Алтайн хязгаар, Ар Байгалийн хязгаар, .... /Цаган сар/-3 хоног
* Бруней - Шинэ жилийн өдөр /Tahun Baru Cina / 1 хоног
* Хонконг -Шинэ жил -/Lunar New Year/ 3 хоног
* Макао - Хятадын шинэ жил /Chinese New Year/ 3 хоног
* Төвөд - /Losar / 3 хоног
* Тайвань -Хаврын баяр /Spring Festival/ 4 хоног
* Филиппин - Шинэ жилийн өдөр /Bagong Taón ng mga Tsino/ 1 хоног
* Индонез - Шинэ жилийн өдөр / Tahun Baru Imlek (Sin Cia) / 1 хоног
* Малайз - Шинэ жилийн өдөр / Tahun Baru Cina / 2 хоног
* Сингапур - Хятадын шинэ жил / Chinese New Year/ 2 хоног
* Вьетнам - Шинэ жил -/Lunar New Year/ 3 хоног
* Өмнөд Солонгос - Солонгос шинэ жил /Seollal / 1 хоног
* Хойд Солонгос - Хуучны уламжлалт шинэ жил /Lunar New Year's Day/ 2017 оноос тэмдэглээгүй
* Япон - уламжлалт шинэ жил албан бусаар зарим иргэд тэмдэглэж байгаа - 1873 оноос хойш 1 сарын 1-нд албан ёсоор тэмдэглэж байгаа.
# Лян улс

**Лян улс** (хятадаар: 梁朝; пиньинь: Liáng Cháo) нь 502-557 оны хооронд өмнөд хятадад Умард ба Өмнөд улсуудын үед оршин тогтнож байсан төрт улс юм. Өмнөд Ци улсыг үндэслэгч Сяо Дачэний холын хамаатан. 502 онд төрийн эргэлтээр хуандийн сууринд заларч, Ци улсыг мөхөөж, Лян улсыг байгуулсан. Хятадын түүх бичлэгт **өмнөд төрийн Лян (南朝梁)**, **Сяо Лян (蕭梁)**, **Өмнөд Лян (南梁)** гэж бичдэг нь хятадын түүхэнд Лян 梁 ханзаар бичдэг хэд хэдэн улс байдаг учраас өмнөд төрийн Лян гэж бичих нь сунжирсаар Өмнөд Лян болжээ. Лян улсын Уди хаан 549 онд өөд болсны дараа хаан ширээний төлөө тэмцэл нь хурцадсаар 557 онд мөхсөн.

## Эшлэл
# Шиань

**Шиань** (хят. 西安 - xī'ān) — Хятад улс (БНХАУ)-ын Шэньси мужийн төв, 3.9 сая (2010 оныхоор) хүнтэй хот. Хань ба Тан улсын үед **Чанань** гэж нэрлэгддэг байв.

## Мөн үзэх

* Хятад улсын 50 том хот

Энэ Хятад улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Дундад зууны Исламын шинжлэх ухаан

Загвар:SHORTDESC:

Гарагуудын төгс бус дугуй хөдөлгөөнийг загварчлах зорилгоор Персийн полимат Насир ад-Дин Тусигийн зохион бүтээсэн математикийн төхөөрөмж
**Дундад зууны үеийн Исламын шинжлэх ухаан** нь Исламын алтан эрин үе буюу Аббасидын халифатын Багдадын эзэнт гүрэн, Кордобавын Умайяадын эзэнт гүрэн, Севильгийн Аббасидууд, Саманидууд, Зияридууд, Буйидуудын үед буюу МЭ 786-1258 оны хооронд хөгжиж, практик хэрэглээнд ашиглагдаж байсан шинжлэх ухаан юм. Исламын шинжлэх ухаан нь одон орон, математик, анагаах ухаан зэрэг өргөн хүрээний сэдвийг хамарч байв. Үүний зэрэгцээ алхими ба хими, ургамал судлал ба газар тариалан, газарзүй ба газрын зураг зүй, нүд судлал, эм судлал, физик болон амьтан судлал зэрэг сэдвүүдийг судалж байсан.

Исламын шинжлэх ухаан нь практик хэрэглээ болон ойлголтыг гүнзгийрүүлэх зорилгоор хөгжиж байв. Жишээлбэл, одон орон судлал нь залбирах чиглэл буюу Киблаг тодорхойлоход ашиглагдаж байсан. Ургамал судлал нь газар тариаланд хэрэглэгдэж, Ибн Бассал, Ибн ал-Ауам нарын бүтээлүүдэд тусгагдсан байдаг. Газарзүйн ухаан нь Абу Зайд ал-Балхи-г нарийвчлалтай газрын зураг гаргахад тусалж байжээ. Математикчид болох Ал-Хваризми, Авиценна, Жамшид ал-Каши нар алгебр, тригонометр, геометр болон Араб тоог хөгжүүлсэн. Исламын эмч нар салхин цэцэг, улаан бурхан зэрэг өвчнийг тайлбарлаж, олон төрлийн эмийн ургамал болон химийн нэгдлүүдийг ашиглан эм бэлтгэх аргыг тайлбарлаж байв. Исламын физикчид болох Ибн Ал-Хайтам, Ал-Бируни нар одон орон, механик болон оптик судлалд онцгой хувь нэмэр оруулж, Аристотелийн хөдөлгөөний онолыг шүүмжилж байжээ.

Дундад зууны үед Исламын шинжлэх ухаан нь Дундад тэнгисийн бүс нутаг болон бусад алслагдсан бүс нутагт олон зууны турш өргөн хүрээнд цэцэглэн хөгжиж байв
# Пи

Тойргийн диаметр 1 үед түүний урт нь π байна.
**Пи** эсвэл **π** нь ойролцоогоор 3.14159-тэй тэнцүү бөгөөд хамгийн чухал Математикийн тогтмолуудын нэг юм. Энэ тоо нь Евклидийн геометрт аливаа тойргийн уртыг түүний диаметрт хуваасан харьцааг илэрхийлдэг. Мөн тойргийн талбайг түүний радиусын квадратад хуваасан харьцаагаар ч илэрхийлж болдог. Пи нь математик болон байгалийн шинжлэх ухааны бусад олон томъёонуудад хэрэглэгддэг. Пи тоо нь иррационал тоо бөгөөд энэ нь таслалын арын орнууд 3.1415926535897932... нь давтагдахгүйгээр төгсгөлгүй үргэлжлэнэ гэсэн үг. Математикийн түүхийн туршид π-г өндөр нарийвчлалтайгаар тодорхойлж, түүний шинж чанарыг судлах гэсэн ихээхэн хүчин чармайлтууд зарцуулж ирсэн.

Грек үсэг π (ихэвчлэн *пи* гэж бичдэг) нь *периметр* гэсэн Грек үгнээс гаралтай. Магадгүй Виллиам Жонс 1706 онд энэ үсгээр тэмдэглэсэн бөгөөд сүүлд хэдэн жилийн дараа Леонард Эйлер үүнийг түгээмэл болгосон. "π"-г Грекээр *пи* гэж дууддаг. Энэ тогтмолыг мөн хааяа *тойргийн тогтмол*, *Архимедын тогтмол* (Архимедын тоотой андуурч болохгүй) эсвэл *Людольфын тоо* ч гэж дурддаг.

|  |
| --- |
| Тоонуудын жагсаалт – Иррационал тоонууд ζ(3) – √2 – √3 – √5 – φ – α – e – π – δ |
| Хоёртын тоолол | 11.00100100001111110110… |
| Аравтын тоолол | 3.14159265358979323846… |
| 16-тын тоолол | 3.243F6A8885A308D31319… |
| Үргэлжилсэн хуваагч |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 Энэ үргэлжилсэн хуваагч нь давтамжгүй гэдгийг анхаарна уу. |

## Цахим холбоос

 **Commons: Pi** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Пи** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Зовлон (Буддын шашин)

Буддын шашинд хүн төрөлхтөнд үндсэн 3 гол зовлон байдаг гэх ба энэ нь ерөнхийдөө төрөхийн зовлон, үхэхийн зовлон, өвдөхийн зовлон юм. Мөн Кармачакрад өгүүлснээр бүх зовлонгийн 3 үндэс нь уур, мунхаг, тачаангуй гэдэг. Эдгээр сэтгэл зүйн зохисгүй элементүүдийг Би гэж нэрлэдэг бөгөөд цааш задарч маш олон төрлийн "би" - үүдэд хуваагддаг тул тэдгээрийг өөрөөсөө илрүүлсний дараагаар устгаж зовлонгийн үндсийг хаадаг гэж сургадаг.
# Шумер

**Шумер** нь эртний Ойрх Дорнодын үндэстэн юм. С.Крамерын хэлснээр Шумер хэлний прономинал систем нь Туран хэлний гэр бүлийн бусад салбаруудтай харьцуулахад монгол, манж хэлэнд илүү ойр байдаг боловч үгийн сантай төстэй байдал бараг байдаггүй эсвэл огт байдаггүй.

## Эх сурвалж, тайлбар

## Гадаад холбоос

* sumerian.org
* The Sumerians:Their History, Culture, and Character, Samuel Noah Kramer
# Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар

Күньмин хотын ТХУД
хөх дугаарын пайз
хар дугаарын пайз
Дипломатын дугаарын пайз
Хонконг руу хил дамнасан хөдөлгөөний дугаарын пайз
Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар нь цэнхэр дэвсгэр өнгөн дээр цагаан өнгөөр бичихээс ба харин том тэрэгний дугаарыг шар дэвсгэр дээр хараар бичдэг байна. ТХУД нь тухайн орон нутгийн нэрийг товчилсон ханз үсгээр эхлээд түүний араас нэг латин үсэг ордог бөгөөд энэ нь бүс нутгийт тодорхойлон заадаг аж. Үүний араас компьютерээс өгсөн тоон дугаар байна. Зарим нэг муж нутагт энэ тоон дугаар нь хүрэлцдэггүй учир үсэгтэй хослуулан гаргадаг юм. Гадаадын иргэдийн автомашины дугаарыг хар дэвсгэр дээр цагаанаар бичнэ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Хожуу Жао

338 он
**Хожуу Жао** (хятадаар: 后赵; пиньинь: *Hòuzhào*) (319-351) бол арван зургаан улсын үед хойд хятадын Шаньси, Шэньси, Хэбэй, Шаньдун муж орчмын нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. 319 онд Түрүү Жао улсын жанжин Ши Лэ өөрийн Жао ванд өргөмжилж, Жао улсыг байгуулсан. 329 онд Хань Жао улсыг эзлэн хойд хятадын бүх нутгийг нэгтгэн, эзэн хаан болжээ. Хожуу Жао улс Ши Лэ хааны үед хүчирхэгжилтийн оргилд хүрсэн ч, түүнийг залгамжлагчдын хаан ширээний төлөөх тэмцэлд улсын доторх харъяат аймгийн ноёд урваж, босох боломжийг олгов. Тус улсын 3 дахь хаан Ши Хугийн хэт үрэлгэн, хүүхэмсэг, догшин ширүүн зан чанар, харь улсуудын эсрэг хийсэн дайнууд нь ялагдлаар төгсөж ихээхэн хэмжээний газар нутгаа алдаж, хятад иргэдийн эсрэг хийсэн геноцидийн улмаас түүнийг тойрон хүрээлэгчид бослого самуун дэгдээж, 351 онд Түрүү Цинь, Рань Вэй, Түрүү Янь улсуудын довтолгоонд нэрвэгдэн мөхсөн.

## Холбоотой хуудас

* Арван зургаан улс
# Чунжэнь

| Чунжэнь хаан 崇禎帝 |
| --- |
| Мин улсын эзэн хаан |
| Хаанчлал | 1627 оны 10 сарын 2 – 1644 оны 4 сарын 25 |
| Хаан ширээнд заларсан | 1627 оны 10 сарын 2 |
| Өмнөх | Тяньчи |
| Залгамжлагч | Хунгуан (Өмнөд Мин улс) |
| Хятадын эзэн хаан |
| Хаанчлал | 1627–1644 |
| Өмнөх | Тяньчи |
| Залгамжлагч | Эеэр засагч (Чин улс) |
| Шинь ханхүү |
| Огноо | 1622–1627 |
|  |
| Төрсөн | (1611-02-06)2 сарын 6, 1611 Шүньтянь муж, Бэйжили, Мин улс |
| Өнгөрсөн | 4 сарын 25, 1644(1644-04-25) (33 насалсан) Вансүэй толгод, Эзэн хааны хот, Шүньтянь муж, Бэйжили, Мин улс (одоогийн Жиншань цэцэрлэгт хүрээлэн, Шичэн дүүрэг, Бээжин, Хятад) |
| Оршуулга | Си бунхан, Мингийн бунхан, Бээжин |
| Эхнэр/нөхөр | Шяожеле хатан (г. 1626; н. 1644) |
| Хүүхэд *Дэлгэрэнгүй* | * Жү Цилан
* Чанпин гүнж
 |
|

| Нэр |
| --- |
| Жү Южань |
| Эрин үеийн огноо |
| Чунжэнь: 1628 оны 2 сарын 5 – 1645 оны 1 сарын 27 |
| Нас барсны дараах нэр |
| Жаотянь Идао Ганмин Кэжянь Күэйвэнь Фэньвү Дүньрэнь Маошяо Ле хаан Чиньтянь Шоудао Миньи Дүньжянь Хунвэнь Шяньвү Тирэнь Жишяо Дуань хаан Жуанле Минь хаан |
| Сүмийн нэр |
| Сизун (нийтлэг) → Изун → Вэйзун Huaizong |

 |
| Гэр бүл | Жү |
| Династи | Мин |
| Эцэг | Тайчан |
| Эх | Шяочүнь хатан эх |
| Гарын үсэг |  |
|  |
|  |
| Хятад нэр |
| Уламжлалт | 崇禎帝 |
| Хялбаршуулсан | 崇祯帝 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Chóngzhēn Dì |

 |
|  |
|  |

**Чунжэнь** (овог нэр: **Жү Южань**; 1611-1644; 33 насалсан) — 1627–1644 онд төр барьсан Мин улсын сүүлчийн, 16-р **хаан** байв.

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Тяньчи** | **Мингийн хаан** 1627–1644 он | Дараах **—**
Өмнөд Мин улсын Хунгуан хаан |
# Чаоян

| Чаоян
朝阳市 |
| --- |
| Аймгийн энтэй хот |
| Чаоян дахь эртний гудамж. |
| Ляонин дахь Чаоян хотын харьяаллын байршил |
| ЧаоянЛяонин дахь хотын төвийн байршил |
| Солбицол (Чаоян ардын хүрээлэн): ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс |
| Муж | Ляонин |
| Захиргааны төв | Шуанта дүүрэг |
| Дүүрэг ба хошуу |
Жагсаалт
* Шуанта дүүрэг
* Лунчэн дүүрэг
* Бэйпяо хот
* Линюань хот
* Чаоян хошуу
* Жяньпин хошуу
* Харчин Зүүн Монголын Өөртөө Засах Хошуу
 |
| Засаг захиргаа |
|  • ХКН-ын дарга | Чэнь Тешинь |
|  • Хотын дарга | Жан Теминь |
| Газар нутаг |
|  • Аймгийн энтэй хот | 19,698 км2 (7,605 бээр2) |
|  • Хотын бүс (2017) | 570.00 км2 (220.08 бээр2) |
|  • Дүүрэг | 1,170.5 км2 (451.9 бээр2) |
| Өндөр | 170 м (560 фут) |
| Хүн ам (2010) |
|  • Аймгийн энтэй хот | 3,044,641 |
|  • Нягтрал | 150/км2 (400/бээр2) |
|  • Хотын бүс (2017) | 537,800 |
|  • Дүүрэг | 639,000 |
| Цагийн бүс | UTC+8 (Хятадын Стандарт) |
| Шуудангийн код | 122000 |
| Бүсийн дугаар | 0421 |
| ISO 3166 код | CN-LN-13 |
| Улсын дугаарын угтвар | 辽N |
| Захиргааны нэгжийн код | 211300 |
| Вэб сайт | zgcy.gov.cn |

| Чаоян |
| --- |
|  |
| Хятад нэр |
| Уламжлалт | 朝陽 |
| Хялбаршуулсан | 朝阳 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Cháoyáng |

 |
| Монгол нэр |
| Монгол бичиг | ᠴᠤᠤᠶᠠᠩ |
|  |

Хятад улсын Ляонин мужийн аймгийн энтэй **Чаоян** (хятад ханзаар 朝阳 гэж бичиж хятад хэлний умард аялгуугаар [Cháoyáng = Чаао-яан] хэмээдэг) хотод 2010 оны байдлаар 3.0 сая хүн амьдран сууж байна.

Дотроо 2 дүүрэг, хошууны энтэй 2 хот, 2 шянь (хошуу), 1 өөртөө засах шянь (хошуу) болж хуваагддаг. Үүнд Монгол үндэстэн өөртөө засах Харчин зүүн гарын шянь орно.

## Зураг

*
*

## Цахим холбоос

 **Commons: Чаоян хот** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Бохирдуулагч

Бохирдуулагч эсвэл шинэ төрлийн бодис гэдэг нь байгаль орчинд оруулж буй сөрөг нөлөөтэй эсвэл ямар нэг нөөцийн ашигтай байдлыг бууруулах нөлөөтэй бодис эсвэл эрчим хүч юм. Эдгээр нь байгалийн гаралтай (жишээлбэл, эрдэс бодис эсвэл олборлосон нефьт гэх мэт) эсвэл хүний гаралтай (жишээлбэл, үйлдвэрлэсэн материал эсвэл хаягдал бүтээгдэхүүн) байж болно. Бохирдуулагч нь байгаль орчны бохирдол үүсгэх эсвэл хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх өндөр агууламжинд хүрэн үед ноцтой асуудал болж хувирдаг.

Бохирдуулагч нь ургамал, амьтны өсөлтийн хурданд нөлөөлөх, эсвэл хүний эрүүл мэнд, сайн сайнхан байдал, өмч хөрөнгийн үнэлгээнд сөргөөр нөлөөлөх замаар урт болон богино хугацааны хор хөнөөл учруулж болно. Зарим бохирдуулагч нь биологийн задралд ордог бөгөөд урт хугацааны туршид байгаль орчинд үлдэхгүй. Гэвч зарим бохирдуулагчийн задралын бүтээгдэхүүн нь өөрсдөө бохирдуулагч байж болно. Жишээлбэл, ДДЕ болон ДДД нь ДДТ-ийн задралын үр дүн юм.

Бохирдол нь байгаль орчинд өргөн хүрээнд сөрөг нөлөө үзүүлдэг Дэлхийн хязгаарын үзэл баримтлалын үүднээс харахад, хүн төрөлхтөн шинэ төрлийн бодисыг аюулгүй түвшнээс хэтрүүлэн гаргаж байна.
# Аньхуй муж

**Аньхуй** (хятадаар 安徽 гэж бичээд латинд Ānhuī гэж галиглаад умард аялгуугаар [ánxwéi] гэж дууддаг) бол Хятад улсын дорнод хэсэгт Хөх Хуай хоёр мөрний сав газарт оршдог муж юм. Дорнодоос нар зөв тойруулвал Жянсү, Жөжян, Жянши, Хүбэй, Хэнань, Шаньдун гэсэн зургаан мужтай хаяалдаг. 139,600 км² газар, 99% Хятад үндэстэн байдаг 59 сая хүнтэй. Мужийн төв болсон 74 буман хүнтэй Хөфэйгээс гадна Аньчин (53 бум), Сүжоу (53), Лүань (56) мэтийн арван долоон нутагт хуваагддаг.

## Зураг

*
*
*

## Тайлбар
# 1932 оны Өвлийн Олимп

|  |
| --- |
| **Өвлийн олимпын III наадам III Olympic Winter Games** |
|  |
| **Зохиогдсон хот** |  Америкийн Нэгдсэн Улс, Лэйк-Плэсид |
| **Нээлтийн ёслол** | 1932 оны 2 сарын 4 |
| **Хаалтын ёслол** | 1932 оны 2 сарын 15 |
| **Төв цэнгэлдэх хүрээлэн** |  |

**Өвлийн олимпын III наадам** буюу **Лэйк-Плэсидийн олимп** (Англи: III Olympic Winter Games) нь 1932 оны 2 сарын 4-нөөс 15-нд Лэйк-Плэсид хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
# Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог

| Баянгол - Монголын өөртөө засах тойрог |
| --- |
| Өөртөө засах тойрог |
| Нэрийн галиглал |
|  • Хятад | 巴音郭楞蒙古自治州 |
|  • Уйгур | بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى |
|  • Монгол | ᠪᠠᠶᠠᠨᠭᠣᠣᠯ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠵᠧᠦ |
| Хэжин дэх Баянбулгийн тал |
| Шинжаан дахь Баянголын байршил (улаан) |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс |
| Өөртөө засах орон | Шинжаан |
| Захиргааны төв | Хорол хот |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 471,480.28 км2 (182,039.55 бээр2) |
| Хүн ам (2020) |
|  • Нийт | 1,509,233 |
|  • Нягтрал | 3.2/км2 (8.3/бээр2) |
| Цагийн бүс | UTC+8 (Хятадын Стандарт) |
| ISO 3166 код | CN-XJ-28 |
| ДНБ (2022) | CN¥152 тэрбум $22.6 тэрбум |
| ДНБ нэг хүнд ноогдох | CN¥100,143 US$14,889 |
|  – Өсөлт | ▲ 4.3% |
| Вэб сайт | www.xjbz.gov.cn |

**Баянгол** — Хятад улсын Шинжаан орны харьяа монгол үндэстний өөртөө засах **тойрог**.

Нутаг дэвсгэр - 462,700 км². 2000 оны тооллогоор 1,056,970 хүнтэй.

Засаг захиргааны төв - Хорол хот.

## Засаг захиргааны хуваарь

Баянгол өөрөө БНХАУ-ын 2-р түвшний нэгж болохоор дотроо 3, 4, 5-р түвшний нэгжүүдтэй. Яг Баянголын доор харьяалагдах 3-р түвшний гурван зүйлийн 9 нэгж бий. Эдгээрт доорх 1 шяний энтэй хот, 7 шянь, 1 өөртөө засах шянь орно.

|  |
| --- |
|  |
| # | Нэр | Ханз | Ханзын латин галиг (пинь-инь) | Уйгур (араб үсэг) | Уйгур латин үсэг | Монгол (монгол үсэг) | Хүн ам (2003 он) | Талбай (км²) | Нягтшил (/км²) |
| 1 | Хорол хот | 库尔勒市 | Kù'ěrlè Shì | كورلا شەھىرى | Korla Shehiri | ᠬᠣᠷᠣᠯ ᠬᠣᠲᠠ | 420,000 | 7,219 | 58 |
| 2 | Бүхэр (Луньтай) шянь | 轮台县 | Lúntái Xiàn | بۈگۈر ناھىيىسى | Bügür Nahiyisi |  | 100,000 | 14,185 | 7 |
| 3 | Лобнуур шянь (Юли) | 尉犁县 | Yùlí Xiàn | لوپنۇر ناھىيىسى | Lopnur Nahiyisi |  | 110,000 | 59,402 | 2 |
| 4 | Чакилик (Ручян) шянь | 若羌县 | Ruòqiāng Xiàn | چاقىلىق ناھىيىسى | Chaqiliq Nahiyisi |  | 30,000 | 199,222 | 0 |
| 5 | Черчен (Чемо) шянь | 且末县 | Qiěmò Xiàn | چەرچەن ناھىيىسى | Cherchen Nahiyisi |  | 60,000 | 138,680 | 0 |
| 6 | Хэжин шянь | 和静县 | Héjìng Xiàn | خېجىڭ ناھىيىسى | Xéjing Nahiyisi |  | 180,000 | 34,984 | 5 |
| 7 | Хошууд шянь | 和硕县 | Héshuò Xiàn | خوشۇت ناھىيىسى | Xoshut Nahiyisi |  | 70,000 | 12,754 | 5 |
| 8 | Бостнуур (Боху, Баграш) шянь | 博湖县 | Bóhú Xiàn | باغراش ناھىيىسى | Baghrash Nahiyisi |  | 60,000 | 3,597 | 17 |
| 9 | Яньци - Хотон өөртөө засах шянь | 焉耆回族自治县 | Yānqí Huízú Zìzhìxiàn | يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى | Yenji Xuyzu Aptonom Nahiyisi |  | 120,000 | 2,429 | 49 |

## Угсаатны бүтэц

2000 оны тооллогын дүнгийн дагуу:

| Угсаатан | Тоо | Хувь |
| --- | --- | --- |
| Хятад | 607,774 | 57.5% |
| Уйгур | 345,595 | 32.7% |
| Хотон | 52,252 | 4.94% |
| Монгол | 43,544 | 4.12% |
| Бусад | 7,805 | 0.74% |

## Мөн үзэх

* Бост нуур
# Бага Ази

Бага Ази
Анатоли| *Anadolu* (Турк) |
| --- |
|  |
| Нэрийн гарал | 'Дорнод' (Грек: Ἀνατολή, *Anatolḗ*) |
| Газар зүй |
| Байршил | Баруун Ази |
| Солбицол | ﻿ / ﻿ |
| Талбай | Хойг |
| 537,886 км2 (207,679 бээр2) |
| Хамгийн том хот | Анкара (5,803,482 хүн) |
| Хүн ам зүй |
| Хэл | * Голдуу Турк

Бусад:
* Курд
* Заза
* Араб
* Черкес
* Лаз
* Грек
* Гүрж
* Армени
* Нео-Арамей
* Бусад хэл
 |
| Угсаатны бүлэг | * ОЛонх: Туркууд
* Цөөнх: Курдууд ба бусад ард түмэн
 |
| Нэмэлт мэдээлэл |
| Цагийн бүс | * TRT (UTC+03:00)
 |

**Бага Ази** (Латин: *Asia minor*, Эртний Грек: Μικρὰ Ἀσία) эсвэл **Анатоли** (Эртний Грек: ἀνατολή *анатоли* монг. «Дорнод»; Турк: *Anadolu*; *осман тур. اناطولی‎* *Анатоли*) нь Өрнөд Азид харьяалагдах, өнөөгийн Турк Улсын нэг хэсэг юм.

## Газар зүй

### Газар нутаг ба түүний зааг

Анатоли гэх нэрээр угтаа тус хойгийн зөвхөн төв хэсгийг л нэрлэдэг байв. Нэр нь 7-р зуунд үүссэн византын цэргийн дүүрэг (фема) *«Анатолик»*-оос гаралтай аж. Үүнээс өмнө Эгейн тэнгис ба Евфрат мөрний дундах хойгийг латин хэлний *Asia Minor* («Бага Ази») гэх нэрээр нэрлэж байсан ажээ. 1923 онд Турк Улс байгуулагдсанаас хойш *Анатоли* гэх нэршилд Дорнод Фракийг оруулалгүйгээр Туркийг бүхэлд нь нэрлэх болсон. Бага Азийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 757.000 км² бөгөөд үүний 97 %-г туркийн газар нутаг, 2 %-иас багагүйг нь Ази тивийн газар нутаг бүрдүүлнэ. Энэ нутаг нь өмнөд хэсгээрээ Газар дундын тэнгис, хойд талаараа Хар тэнгис, баруун талаараа Эгейн тэнгис, баруун хойд талаараа Босфорын хоолой, Гантиг тэнгис, Дарданеллын хоолойгоор хязгаарлагдана.

Анатолийн зүүн хилийг нарийвчлан тогтоогоогүй. Тиймээс хялбарчлан Турк Улсын зүүн хилийг адилтган тооцдог байна. Харин Бага Азийн зүүн хил нь түүхэн талаасаа ч тэр соёлын талаасаа нь ч тэр Евфрат мөрнөөр хязгаарлагдах ба мөрний зүүн талд нь Месопотами оршдог.

### Хүн ам ба шашин

Хүн ам нь 1930 оноос хойш (тухайн үед 12 сая) өдгөө 55-58 сая болж өссөн (туркийн европын талыг нь эс тооцвол) бөгөөд энэ нь 34 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг гэсэн үг юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Бага Ази** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Бага Ази** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* *Centre for Asia Minor Studies*
* Aegean and Balkan Prehistory: Articles, site-reports and bibliography database concerning the Aegean, Balkans and Western Anatolia

## Эх сурвалж
# Гоо үзэсгэлэн

**Гоо үзэсгэлэнг** ерөнхийдөө объектын хүний мэдрэмжинд тааламжтай нөлөөлөх онцлог шинж чанар гэж тодорхойлдог. Байгаль, нар жаргах, хүн төрөлхтөн, урлагийн бүтээл зэрэг зүйлсийг гоо үзэсгэлэнгийн жишээнд авч үздэг. Гоо үзэсгэлэн нь философийн нэгэн гол салбар болох гоо зүйн үндсэн ойлголт бөгөөд энэ нь эерэг гоо зүйн үнэлэмжийг илэрхийлдэг. Мөн үүнийг муухайтай эсрэгцүүлэн авч үздэг.

Гоо үзэсгэлэнг ойлгоход тулгардаг нэг томоохон бэрхшээл бол түүний обьектив ба субъектив шинж юм. Нэг талаас, гоо үзэсгэлэн нь эд зүйлсийн шинж чанар гэж үзэгддэг бол, нөгөө талаас, тухайн үзэгчийн сэтгэл хөдлөл болон мэдрэмжийн хариу үйлдэл дээр тулгуурладаг. Субъектив шинж чанарын хувьд гоо үзэсгэлэнг “харагчийн нүдэнд оршдог” гэж үздэг. Үүний адилаар гоо үзэсгэлэнг мэдэрч, дүгнэхэд шаардлагатай “амт мэдрэмжийн чадвар”-ыг хөгжүүлэх боломжтой гэж үздэг бөгөөд энэ нь урт хугацаанд сурч, дасгалжуулж болохуйц чадвар юм. Энэ нь гоо үзэсгэлэнгийн тухай шүүгчдийн үнэлэмжийг зөвхөн субъектив эсвэл обьектив биш харин бүлэг хүмүүсийн үзэл бодол дээр тулгуурладаг болохыг харуулдаг.

Гоо үзэсгэлэнгийн тухай үзэл баримтлалууд нь гоо сайхан бүхий бүх объектод зайлшгүй хамаарах мөн чанарыг тодорхойлоход чиглэгддэг. Сонгодог үзэл баримтлал нь гоо үзэсгэлэнг объектын хэсгүүдийн хоорондын зөв харьцаа, тэдгээрийн нэгдмэл зохицолтой байдалд үндэслэдэг гэж үздэг. Харин гедонист үзэл баримтлал нь гоо үзэсгэлэнтэй байх гол нөхцөл нь тухайн объект таашаал авчрах чадвартай байх явдал гэж тодорхойлдог. Бусад үзэл баримтлалд гоо үзэсгэлэнтэй объектын үнэ цэнийг түүний үйл ажиллагааны зорилго, ач холбогдлын үүднээс тодорхойлох оролдлогууд багтдаг.