# Орос дахь хятадууд

**Орос дахь хятадууд** (хятад. 华裔俄罗斯人, орос. *Китайцы в России*) — Оросын хүн амын нэг үндэстэн бөгөөд 2002 оны Бүх Оросын хүн амын тооллогоор 34,577 хүн, 2010 оны хүн амын тооллогоор 28,943 хүн, Тайванийн Эх орончдын асуудал эрхэлсэн комиссын мэдээлснээр 2014 онд 490,000 хүн байсан гэдэг. 2021 оны Бүх Оросын хүн амын тооллогоор Оросын Холбооны Улсын 19,644 (0.01%) оршин суугч өөрсдийгөө Хятад хүн гэж бүртгүүлсэн байна.

## Түүх

1860 онд Бээжингийн гэрээ байгуулсны дараа Чин гүрэн зүүн нутгаасаа татгалзаж, Орост шилжүүлэн өгсөн юм. 19-р зууны сүүлчээр хятадууд энэ бүс нутаг руу их хэмжээний нүүдэллэж эхэлсэн. Бээжингийн гэрээнд гарын үсэг зурах үед Уссури мужид Оросуудын "Манзи" (хятад. 蛮子, пиньинь *mánzi*, дуудлага. *маньзы*) гэгддэг 2,000-3,000 орчим хятад амьдарч байжээ.

Хожим нь 1878 оноос 1880-аад оны эхэн үе хүртэл мянга мянган хятад дунганчууд Шинжаан, Ганьсу, Нинся мужуудаас зугтаж, Тэнгэр уулын нурууг гатлан ​​Төв Азид суурьшжээ. Энэхүү олноороо дүрвэх явдал нь Дунганы бослогыг дарах, дараагийн хэлмэгдүүлэлтээс үүдэлтэй юм.

19-р зууны сүүлчээр Хятадын ажилчид Оросын Алс Дорнод руу олноор ирэх болжээ. Тэднийг алтны уурхай, барилгын ажлуудад ашиглаж байжээ. Хятадуудын ихэнх нь эхлээд Шаньдун, Жилигээс Орос руу цагаачилсан боловч сүүлдээ Манжуур ажиллах хүчний гол эх үүсвэр болжээ. Ажилчдыг авах гол төв нь Чифу хот байсан бөгөөд тэндээс ажилчдыг далайгаар Владивосток руу тээвэрлэдэг байжээ. Бусад нь Манжуураар дамжин Орост төмөр зам, голын завиар эсвэл бүр явганаар ирэх болжээ.

1900 онд Ихэтхуаны бослоготой холбоотой Благовещенск хотод амьдардарч байсан хятадуудыг хядсан. Тэр жилдээ Зея голын цаана амьдардаг 10,000 гаруй Манжийг Хятад руу буцаан хөөжээ. 1910 он гэхэд Оросын Алс Дорнодод 200,000-250,000 орчим хятад амьдарч байсан тоо бий.

Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлснээр Орос улсад төмөр замын барилга, бусад барилгын төслүүд, нүүрсний уурхай, мод бэлтгэл болон бусад ажилд ажиллах хүчний эрэлт огцом нэмэгдсэн тул Оросын Засгийн газар хятадуудыг олноор ажилд авахаар шийдсэн. Оросын мэдээллээр 1915 оны 1-р сараас 1917 оны 4-р сар хүртэл төмөр замаар 159,972 хятад ажилчин оруулсан байна. Азиас гадна Оросын эзэнт гүрний Европын хэсэгт бүхэлдээ хятадуудын суурьшлын бүс болжээ. Дүрвэж гарсан эсвэл ажлаас халагдсан хятадууд жижиглэн худалдаа эсвэл энгийн ажил эрхэлж, улс орноор тэнүүчилж эхлэв. 1917 оны 7-р сард Оросын Түр засгийн газар хятад ажилчдыг оруулахаа зогсоохоор шийдэж тэднийг эх орон руу нь буцаах ажиллагаа эхэлсэн бөгөөд 1918 оны 5-р сар гэхэд Зөвлөлт Оросын засгийн газар 40,000 гаруй хятад хүнийг нүүлгэн шилжүүлжсэн ажээ. Гэвч Чехословакийн корпусын бослогын дараа эх орон руу нь буцах ажиллагаа зогссон юм. 30,000-70,000 хятад ажилчид Улаан арми болон Улаан партизануудад элссэн байна. Олон хүн хоол хүнстэй залгахын тулд элссэн боловч хожим нь хувьсгалт үзэл санаануудыг дагаж орсон байна. Улаан талд орсон хятадуудын дунд Жэнь Фучен, Пау Тисан нар байв. Цагаантнууд хятадуудыг дайсан гэж үзэж, тэднийг хэлмэгдүүлж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч, жишээлбэл, Атаман Семёновын удирдлага дор Төв Армийн хамгаалалтад байсан хятад цэргүүдийг ажиллуулж байжээ.

1920, 1930-аад онд Оросын Алс Дорнодын бүс нутагт Хятадын сургууль, техникийн коллежууд нээгдэж, хятад хэл дээрх сонинууд хэвлэгдэж эхэлсэн (хамгийн том нь (工人之路, Gōngrén zhīlù, Ажилчны зам).

1927 оны Кантоны бослого ялагдсаны дараа Өмнөд Хятадад байсан олон цагаантнууд 12-р сард ЗХУ-д эргэж ирсэн боловч тэднийг 1928 онд баривчилжээ.

1929 онд Дорнод хятадын төмөр зам дээрх мөргөлдөөний үеэр Хятад худалдаачдыг Владивостокт баривчилж, албадан гаргасан. Мөргөлдөөний үеэр олзлогдсон 1240 хятад цэргийн хоригдол ЗХУ-д үлдэхийг хүссэн өргөдөл гаргаж байсан ажээ.

1931 онд Япон Манжуурыг эзэлсний дараа хэдэн мянган хятад цэргийн албан хаагч, энгийн иргэд ЗХУ руу нэвтэрсэн. 1932 оны 12-р сард 4177 хятад хүн Зөвлөлтийн нутаг дэвсгэрт нэвтэрч, цагдан хоригдсон бол 1933 оны 1-р сард ойролцоогоор 5500 хүн нэмж тусгаарлагдсан. 1933 онд тусгаарлагдсан хүмүүсийн ихэнхийг Шинжаан руу илгээсэн бөгөөд Бээжин Москвад тэдний үйлчилгээний төлбөрт 10 сая доллар төлсөн байна.

1917 оны Зөвлөлтийн хувьсгалаас 1960-аад оны Хятад-Зөвлөлт хоорондын харилцаа муудах хүртэл олон залуу Хятадын коммунистууд Москвад боловсрол эзэмшсэн бөгөөд тэдний дунд БНХАУ-ын ирээдүйн дарга Лю Шаоцы болон Чан Кайшигийн хүү Зян Зинго нар байсан юм.

1954 онд Зөвлөлтийн засгийн газар Хятадын удирдагчдад Сибирь рүү, голчлон мод бэлтгэх зорилгоор олон тооны Хятад ажилчдыг илгээхийг санал болгов. Хятад ажилчид ирж эхэлсэн боловч хожим нь төлөвлөгөө цуцлагдаж Хятад ажилчдын сүүлчийн бүлэг 1962 онд Усолье-Сибирскоегоос буцсан байна.

Цагаачлалын хамгийн сүүлийн давалгаа бол 1982 онд Ху Яобан Харбинд айлчилж, хилийн худалдааны харилцааг сэргээхийг дэмжсэнээр эхэлсэн бөгөөд энэ давалгаа 1988 онд Хятад, Зөвлөлт Холбоот Улсын хооронд визгүй аялал жуулчлалын гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа оргил үедээ хүрсэн. Энэхүү гэрээг 6 жилийн дараа цуцалсан юм.

## Орчин үе

2002 оны хүн амын тооллогоор Оросын 34,500 оршин суугч (Орос болон гадаадын иргэд хоёулаа) өөрсдийгөө хятад үндэстэн гэж тодорхойлсон бөгөөд тэдний тал хувь нь Оросын баруун хэсэгт (голчлон Москвад) амьдарч байжээ. Оросын олон хүн ам зүйчид хүн амын тооллогын өгөгдлийг дутуу тоолсон байж магадгүй гэж үзэж байгаа бөгөөд 200,000-400,000 буюу 500,000 гэсэн илүү бодитой тооцооллыг хамгийн найдвартай гэж үзэж байна.

Оросын Алс Дорнод дахь ихэнх Хятад цагаач ажилчид зүүн хойд Хятадын, голчлон Хэйлунцзян мужийнх. Тэд Оросын байгалийн баялгийг ашиглан өөрийн эдийн засгийг хөгжүүлэх стратегийн чухал хэсгийг бүрдүүлдэг гэж үздэг. 1988-2003 оны хооронд тус мужаас 133,000 гэрээт ажилчин Орост ажиллахаар ирсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь барилга, хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж байжээ.

Орос дахь хоёр гол хятад нийгэмлэг нь Москва болон Оросын Алс Дорнодод байрладаг. Москвагийн хятад нийгэмлэг нь хамгийн том нь бөгөөд нийт хүн ам нь 20,000-25,000 хооронд байдаг гэж тооцоолж байна. Хятадын нийгэмлэгийн удирдагчид хүн амыг 40,000-50,000 хооронд гэж тооцоолжээ. Хятад цагаачид Хятадын бараг бүх мужаас ирдэг. Москвагийн хятадууд хамгийн их суурьшсан бөгөөд байнгын оршин суугчдын эзлэх хувь хамгийн өндөр байдаг (3 жилээс дээш хугацаанд нэг газарт амьдардаг хүмүүс): 34%.

Оросын Алс Дорнодод хамгийн том хятад нийгэмлэгүүд Хабаровск, Владивосток, Уссурийск, Благовещенск, Өмнөд-Сахалинск хотуудад байрладаг.

2021 он болон ойрын ирээдүйд Орос улсад "Хятадын аюул заналхийлэл" учрах магадлал хэд хэдэн хүчин зүйлээс шалтгаалан бага байна: Хятадууд Зүүн Азийн бусад ард түмний (Япон, Солонгос гэх мэт) нэгэн адил хүн ам шигүү суурьшсан, томоохон эдийн засгийн төвүүд болон бөөгнөрөлүүдэд суурьшихыг илүүд үздэг бөгөөд эдгээр нь нийгэм, эдийн засгийн илүү боломж, илүү сайн хөгжсөн дэд бүтэцтэй байдаг юм.

Мөн Хятадад цалингийн өсөлт Оросоос өндөр бөгөөд хурдан, амьжиргааны түвшин өндөр, дундаж наслалт өндөр, хөрөнгө оруулалтын орчин сайжирч, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд сайжирч, ажилчид болон ажил олгогчдын аль алиных нь хувьд боломжууд нэмэгдэж байгаа юм. Ирэх жилүүдэд Оросоос илүү Хятад улс Зүүн Европын орнуудаас ерөнхийдөө, тэр дундаа Оросоос эдийн засгийн цагаачлал нэмэгдэх аюулд өртөх бөгөөд яг л Орос улс Азийн бусад орнууд болох Япон, Өмнөд Солонгос, Хонконг, Тайвань, Сингапур, Малайз руу эдийн засгийн цагаачлал аль хэдийн өсөн нэмэгдэж байгаатай адил юм.