# Фосфор

Фосфор, 15P| Фосфорын хэлбэрүүдУлаан фосфорЛав шиг цагаанЦайвар улаанХар улаан, ягаанХар |
| Фосфор |
| Дуудлага | * /fɔːsfɔr/
* /pʰɔːspʰɔr/
 |
| Аллотропууд | цагаан, улаан, ягаан, хар болон бусад (Фосфорын аллотропуудыг үзэх) |
| Гадаад байдал | цагаан, улаан, нил ягаан нь лав, хар нь металл өнгөтэй |
|  |
| Стандарт атомын жин *A*r°(P) |
|  | * 30.973761998±0.000000005
* 30.974±0.001 (товчлогдсон)
 |
|  |
|  |
| Тархац |
| Дэлхийн царцдасд | 5.2 (цахиур = 100) |
|  |
| Үелэх систем дэх Фосфор |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Устөрөгч |  | Гели |
| Лити | Берилли |  | Бор (химийн элемент) | Нүүрстөрөгч | Азот | Хүчилтөрөгч | Фтор | Неон |
| Натри | Магни |  | Хөнгөн цагаан | Цахиур | Фосфор | Хүхэр | Хлор | Аргон |
| Кали | Кальци |  | Сканди | Титан | Ванади | Хром | Манган | Төмөр (химийн элемент) | Кобальт | Никель | Зэс | Цайр | Галли | Германи | Хүнцэл | Селени | Бром | Криптон |
| Рубиди | Стронци |  |  | Иттри | Циркони | Ниоби | Молибден | Технеци | Рутени | Роди | Паллади | Мөнгө (химийн элемент) | Кадми | Инди | Цагаан тугалга | Сурьма | Теллур | Иод | Ксенон |
| Цези | Бари | Лантан | Цери | Празеодим | Неодим | Промети | Самари | Европи | Гадолини | Терби | Диспрози | Гольми | Эрби | Тули | Иттерби | Лютеци | Гафни | Тантал | Вольфрам | Рени | Осми | Ириди | Цагаан алт | Алт | Мөнгөн ус | Талли | Хар тугалга | Висмут | Полони | Астат | Радон |
| Франци | Ради | Актини | Тори | Протактини | Уран | Нептуни | Плутони | Америци | Кюри | Беркли | Калифорни (химийн элемент) | Эйнштейни | Ферми | Менделеви | Нобели | Лоуренси | Резерфорди | Дубни | Сиборги | Бори | Хасси | Мейтнери | Дармштадти | Рентгени | Коперници | Нихони | Флерови | Москови | Ливермори | Теннессин | Оганесон |

 | N ↑ **P** ↓ As |
| цахиур ← **фосфор** → хүхэр |

 |

 |
| Атомын дугаар (*Z*) | 15 |
| Бүлэг | 15-р бүлэг (пниктоген) |
| Үе | 3-р үе |
| Блок |   p-блок |
| Электрон байгуулалт | [Ne] 3s2 3p3 |
| Давхарга бүрт | 2, 8, 5 |
| Физик шинж чанарууд |
| Төлөв | хатуу |
| Хайлах температур | цагаан: 317.3 K ​(44.15 °C, ​111.5 °F)  улаан: ∼860 K (∼590 °C, ∼1090 °F) |
| Буцлах температур | цагаан: 553.7 K ​(280.5 °C, ​536.9 °F)  |
| Уурших температур | улаан: ≈689.2–863 K ​(≈416–590 °C, ​≈780.8–1094 °F)  ягаан: 893 K (620 °C, 1148 °F) |
| Нягт (т.т.) | цагаан: 1.823 г/см3 улаан: ≈2.2–2.34 г/см3 ягаан: 2.36 г/см3  хар: 2.69 г/см3  |
| Хайлах энтальп | цагаан: 0.66 кЖ/моль  |
| Уурших энтальп | цагаан: 51.9 кЖ/моль  |
| Хувийн дулаан шингээлт | цагаан: 23.824 Ж/(моль·K)  |
| **Уурын даралт** (цагаан)

| *P* (Па) | 1 | 10 | 100 | 1 к | 10 к | 100 к |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *T* (K) | 279 | 307 | 342 | 388 | 453 | 549 |

 |
| **уурын даралт** (улаан)

| *P* (Па) | 1 | 10 | 100 | 1 к | 10 к | 100 к |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *T* (K) | 455 | 489 | 529 | 576 | 635 | 704 |

 |
| Атомын шинж чанар |
| Исэлдэлтийн зэрэг | нийтлэг: −3, +3, +5
−2, −1, 0, +1, +2, +4 |
| Цахилгаан сөрөг чанар | Полингийн шаталбар: 2.19  |
| Ионжилтын энерги | * 1-р: 1011.8 кЖ/моль
* 2-р: 1907 кЖ/моль
* 3-р: 2914.1 кЖ/моль
* (илүү үзэх)
 |
| Ковалент радиус | 107±3 пм  |
| Ван дер Ваальсийн радиус | 180 пм  |
| Спектрийн хүрээ дэх өнгөт шугамууд**фосфор элементийн спектрийн шугам** |
| Бусад шинж чанарууд |
| Байгалийн тархац | анхдагч |
| Талст бүтэц | α-цагаан: ​бие-төвтэй куб (бтк) (cI232) |
| Торны тогтмол | *a* = 1.869 нм (20 °C) |
| Талст бүтэц | хар: ​орторомб (oS8) |
| Торны тогтмолууд | *a* = 0.33137 нм *b* = 1.0477 нм *c* = 0.43755 нм (20 °C) |
| Дулаан дамжуулалт | цагаан: 0.236 Вт/(м⋅K)  хар: 12.1 Вт/(м⋅K)  |
| Соронзон чанар | цагаан, улаан, ягаан, хар: дисоронзон  |
| Моляр соронзон мэдрэмж | −20.8×10−6 см3/моль (293 K) |
| Эзлэхүүний модуль | цагаан: 5 ГПа улаан: 11 ГПа  |
| CAS дугаар | 7723-14-0 (улаан) 12185-10-3 (цагаан) |
| Түүх |
| Нэрийн үүсэл | Грекийн 'гэрэл тээгч' гэсэн утгатай Φωσφόρος үгнээс |
| Нээсэн | Хенниг Бранд (1669) |
| Элемент гэж тогтоосон | Антуан Лавуазье (1777) |
| Хамгийн тогвортой изотопууд* ү
* з
 |
|  |
|

| Гол изотопууд | Задрал |
| --- | --- |
|  | дэлбэг байдал | хагас задрал (*t*1/2) | хэлбэр | бүтээгдэхүүн |
| 31P | 100% | тогтвортой |
| 32P | мөр | 14.269 d | β− | 32S |
| 33P | мөр | 25.35 d | β− | 33S |

 |
|  |
|

**Фосфор** нь **P** тэмдэг, 15 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Маш өндөр химийн идэвхтэй учир цэвэр байдлаараа олддоггүй. Газрын гадаргын массын 0.5%-ийг эзэлдэг. Мөн фосфор 3 дүрс хувиралтай байдаг ба эдгээр нь хар, цагаан, улаан юм. Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь цагаан болон улаан.

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Фосфор** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Фосфор** – Викимедиа дуу дүрсний сан
## Эшлэл