Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Балканы хойг

Балканы хойг
**Балканы хойг** (мөн товчоор: **Балкан** гэх ба ихэнхдээ Зүүн Өмнөд Европтой утга ижил) нь Европын зүүн өмнөд хэсэгт, Туркийн Европын хэсэг, Грек, Албани, Болгар, мөн 1991 оноос өмнөх Югослав улсын ихэнх хэсэг (Македон, Серби, Монтенегро, Хорват, Босни ба Херцеговин) улсуудыг багтаасан бүс нутаг юм.

Балканы хойгийн хойд хилээр Дунай мөрөн, Сава голыг авч үздэг ч түүхийн гүн холбоотой Румын болон хуучин Югославын бүрэлдэхүүнд байсан Словени улсуудыг Балканы хойгт багтаах нь бий.

Эртнээс нааш олон янзын үндэстнүүд амьдарч ирсэн бөгөөд Дорнод Ромын эзэнт гүрэн, Османы эзэнт гүрэн, Австри-Унгарын эзэнт гүрэн зэрэг олон үндэстний улсууд оршин тогтнож байсан тул гаднаас ч бусад үндэстнүүд шилжин суурьшсан нь олон. Иймээс Баруун Европт нийтлэг байдаг, нэг үндэстнээс бүрдэх үндэстэн-улсын ойлголт орж ирэхэд олон удаа үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн гардаг. Дэлхийн нэгдүгээр дайны эхэлсэн шалтгаан нь мөн л Балканы хойгийн үндэстэн хоорондын зөрчил байв. Орчин үед ч Босни ба Херцеговины иргэний дайн, Косовогийн хямрал зэрэг шашин, үндэстэн хоорондын зөрчил, асуудлууд гарсаар буй.

## Мөн үзэх

* Зүүн Ромын эзэнт гүрэн
* Османы эзэнт гүрэн
* Балканы дайн
* Балканы нуруу
* Балканы хойгийн түүх

## Цахим холбоос

 **Commons: Балканы хойг** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Балканы хойг** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Ираны тэгш өндөрлөг

**Ираны тэгш өндөрлөг** — Евразийн хавтанд Арабын хавтан, Энэтхэгийн хавтан хоёр тулснаас атирч үүссэн ерөнхийдөө тэгш өндөрлөг газар орон. Нарийн хэлвэл Загрос (3000 м), Копетдаг гэх мэт уулын нуруудаар хүрээлэгдсэн Кавир, Лут цөл (300 м) гэх мэт нам доор газар ч байгаа уудам нутаг юм. Хойд хэсэгтээ сэрүүн, урд хэсэгтээ дулаан уур амьсгалтай.

Энгийнээр хэлвэл баруун зүгийн Месопотамын нам доор газар, зүүн зүгийн Инд мөрний сав газрын хооронд байна. Ахиулан хэлвэл өмнөх хоёроос гадна урд талдаа Персийн булан, Арабын тэнгис хүрч, хойд талаараа Каспийн тэнгис, Тураны нам доор газар тулж, зүүн захдаа Гиндукуш хүрнэ. Хөндлөн 2,500 км, гулд 1500 км байх 2.7 сая км² талбайтай. Хузестаны нам доор газрыг эс тооцвол Иран улс бүхэлдээ орно. Гиндукуш, Памир, Индийн хөндийг хасаад Афганистан, Пакистаны баруун зах орно.

 **Commons: Ираны тэгш өндөрлөг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Арабын тэнгис

| Арабын тэнгис |
| --- |
|  |
| Арабын тэнгисийн хөвөө, Энэтхэгийн Гоа мужийн далайн эрэг |
|  |
| Дээрх улс төрийн газрын зургийн голд Арабын тэнгисийг голлуулжээ. |
| **Ай савын улс орон** |  Йемен,  Мальдив,  Оман,  Пакистан,  Сомали,  Энэтхэг |
| **Урт** | 2,400 км |
| **Мандлын талбай** | 3,862,000 км² |
| **Гүнзгий** | 4,652 м |

**Арабын тэнгис** бол Энэтхэгийн далайн нэг хэсэг бөгөөд Арабын хойг ба Энэтхэгийн хойг хоёрын хооронд орших тэнгис юм. Нийт 3,862,000 ам дөрвөлжин километр усан гадаргыг Арабын тэнгист хамруулах бөгөөд хамгийн гүндээ далайн түвшнээс доош 4,652 метр хүрнэ.

Эх газраас Инд мөрөн, мөн Нетравати, Шаравати, Тапти, Махи гэх мэт томоохон голууд цутгадаг. Арабын тэнгисээс баруунтаа нь Адены булан, хойшоо нь Оманы булан, цаашилбал Персийн булан салбарладаг.

Арабын тэнгисийн ямар нэг хэсгээр Энэтхэг, Пакистан, Иран, Оман, Йемен, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс зэрэг улсууд хүрээлэгддэг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Арабын тэнгис** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Енисей мөрөн

**Горлог мөрөн**Загвар:Эшлэл хэрэгтэй буюу Енисей мөрөн (*бур. Горлог мүрэн*, Орос: Енисе́й) нь Оросын Холбооны Улсын нутгаар урсдаг мөрөн юм. Умард мөсөн далайд цутгадаг хамгийн том усны систем бөгөөд дэлхийд уртаараа 5-д орно. Монгол улсын Хөвсгөл аймгийн нутгаас эх авч, умард зүгийг чиглэн Сибирийн төв хэсгийг нэвтлэн урсч, Енисейн булангаар дамжин Хойд мөсөн далайн Карын тэнгист цутгадаг. Енисей хэмээх нэр нь эвэнк хэлний "Ионесси" буюу *их мөрөн* хэмээх үгнээс гаралтай.

Енисей мөрний ай сав
Енисейн сав
Енисей
Эхэн хэсэгтээ түргэн урсгалтай, их үерлэдэг, ай саваар нь хүн амын нягтшил маш бага. Мөрний дунд хэсэгт хэд хэдэн аварга том усан цахилгаан станцын далан байх бөгөөд ОХУ-ын олборлох аж ахуйн амин чухал түшиг тулгуур болж байдаг юм. Тэдгээр далангийн зарим нь Зөвлөлт Холбоот Улсын үе дэх албадан хөдөлмөрөөр бий болсон. Тайгын бүсээр урсах замдаа олон цутгалуудыг нийлүүлсний дараа жилийн хагас нь мөсөөр хучигдсан байдаг тундрын бүсээр урсч, эцэст нь Карын тэнгист цутгана. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн дулаарлын улмаас мөнх цэвдэг хайлж байгаагаас мөрний урсац нэмэгдэх хандлагатай байгаа.

Енисей мөрөн нь 2 гол эхтэй, Их Енисей буюу *Бий-Хем* гол нь Бүгд Найрамдах Тува Улсын зүүн хэсгийн Саяны нурууны өмнөд суга, Тагна уулын хойд хэсгээс эх авдаг бол Бага Енисей буюу *Каа-Хем* гол нь Хөвсгөл аймгийн Дархадын хотгороос эх авна. Дархадын хотгорын нарийн амсар нь мөсөн голоор хашигдсан байсан бөгөөд ойролцоо орших Хөвсгөл нууртай хэмжээгээрээ зэрэгцэхүйц мөсөн нуур байсан бөгөөд тэр нь хайлсны улмаас Бага Енисей үүссэн болох нь сүүлийн үеийн судалгаагаар тодорхой болжээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Yenisei River** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Information and a Map of the Yenisei's Watershed
* Bratsk Dam and Angara Photos
* Sayano-Shushenskaya Dam
* Krasnoyarsk Dam
* Yenisei Nature Photos (Krasnoyarsk Area)
# Их Хянган

| Их Хянган |
| --- |
|  |
| Хамгийн өндөр цэг |
| Өндөр | 2,035 м (6,677 фут) |

**Их Хянганы нуруу** (хялбаршуулсан Хятад: 大兴安岭; уламжлалт Хятад: 大興安嶺 *пиньинь*: Dà Xīng'ānlǐng; Манж: Amba Hinggan), бол БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны зүүн талаар зонхилон байх галт уулын тогтоцтой уулын нуруу юм. Монгол Улсын Дорнод, Сүхбаатар аймгийн нутгуудад мөн салбар уулс нь бий. Их Хянганы нуруу уртаараа 1,200 км газар сунан өргөнөөрөө 400 км тогтсон Манжуурын болон Монголын тал газрыг хооронд нь заагласан зүүн хойноос баруун урагшаа сунаглан оршдог байна.

Бага Хянганы нуруу Их Хянганаас зүүн хойш байна.

Дунджаар 1,200-1,300 метрийн өндөртэй, хамгийн өндөр оргил Хуанганшань -2,034 метрийн өндөртэй. Их Хянганы нуруу нь урд хэсгээсээ (97 км) илүү хойд хэсэгтээ (306 км) өргөн байдаг.

Нуруу нь өтгөн ойгоор бүрхэгдсэн байдаг: хойд цайвар шилмүүст тайга аажмаар өмнө зүг рүү шилмүүст өргөн навчит ой болж хувирдаг.

Их Хянганы умард хэсэг олон жилийн цэвдэгээс улбаалж намаг ихтэй болсон байна. Их Хянганы баруун хэсэг Төв азиас салхиар нүүсэн элсэрхэг болжээ.

"Рашаан" галт уул нь нурууны нутаг дэвсгэр дээр байрладаг.

1945 оны 8-9 дүгээр сард "ЗХУ-Японы дайн" буюу "Чөлөөлөх дайн"-ы талбар болсон түүхтэй юм.

 **Commons: Их Хянган** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ Монгол улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ уулын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Бохайн тэнгис

Сансраас авсан Бохайн тэнгисийн зураг
**Бохайн тэнгис** (Хятадаар 渤海) нь Хятадын зүүн хойд хэсэгт, Ляодуны хойг болон Шаньдуны хойгийн хооронд орших булан юм. Гадаргуугийн талбай нь 78,000 км2, дундаж гүн нь 25м. Зүүн талаараа **Бохайн хоолой**гоор Шар тэнгистэй холбогдоно. Бохайн тэнгист Шар мөрөн, Ляо мөрөн, Хай мөрөн зэрэг томоохон гол мөрнүүд цутгадаг.

Загасны нөөц ихтэй, мөн давсаар баялаг тэнгис юм. 1960 оноос Бохайн тэнгист газрын тос, шатдаг хийн хайгуул хийгдэж, олборлож буй.

Хятадын засгийн газраас Бохайн тэнгисийн эдийн засгийн чөлөөт бүсийг байгуулсан боловч ойрын жилүүдэд Тянжинь болон Таншань зэрэг аж үйлдвэрийн бүс нутгуудаас үйлдвэрийн хаягдал агуулсан бохир ус цутгах нь ихэсч, усны бохирдол нь анхаарал татах болсон.
# Камчаткын хойг

Камчатка нь зурагт үзүүлсэн Авачинскийн галт уул зэрэг олон олон галт уулсын эх орон юм
**Камчаткын хойг** (Орос: полуостров Камчатка) нь Евразийн эх газрын зүүн хязгаарт, Оросын Холбооны Улсын Алс Дорнодод 1,250-км урт сунаж тогтсон хойг юм. Нийт талбай нь 472,300 км². Номхон далай, Агнуурын тэнгисээр хашигдан оршино.

Камчаткын хойг нь засаг захиргааны хувьд Коммандерын арлууд болон Карагинскийн аралтай хамтдаа Оросын Холбооны Улсын Камчаткын хязгаарыг бүрдүүлнэ. 402,500 оршин суугчийн нь ихэнх нь оросууд бөгөөд 13,000 коряк оршин сууна. Хүн амын хагасаас илүү нь Петропавловск-Камчаткий (198,028) болон Елизово (41,533) орчимд төвлөрөн амьдардаг.

Камчаткын хойг нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад **Камчаткын хойгийн галт уулс** гэсэн нэрээр бүртгэгдсэн байдаг.

Камчаткад жилд 2700 мм хур тунадас унадаг.

## Газар зүй

Камчаткын хойгийн топографын зураг
Камчаткын хойгийн өмнөд цэг нь Лопаткын хошуу юм. Номхон далай талд Петропавловск-Камчатский хот эрэг дээр нь байх хойг руу дугуйрч орсон Авача булан байна. Камчатка гол Авачагийн баруун хойноос эх авч, төв хөндийгөөр умрыг чиглэн урсч байгаад Ключигийн орчимд зүүн тийш эргэн, Усть-Камчатскаар Номхон далайд цутгана. Мөн Камчатка голын эхийн урдхан талаас эх авах Бистрая гол баруун өмнийг чиглэн урссаар Агнуурын тэнгист цутгадаг.

## Галт уулс

| Камчаткын галт уулс\* |
| --- |
| ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв |
|

---

 |
| Петропавловск-Камчаткын дэргэд сүндэрлэх Корякский галт уул

---

 |
| **Улс** |  Орос |
| **Төрөл** | Байгалийн |
| **Шалгуур** | vii, viii, ix, x |
| **Дугаар** | 765 |
| **Бүс**\*\* | Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд |
| **Бүртгэсэн түүх** |
| **Бүртгэсэн** | 1996  (20-р чуулган) |
| **Сунгалт** | 2001 |
| \* Нэр нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэний дагуу. \*\* Бүс нь ЮНЕСКО-гийн тогтоосны дагуу. |

Камчатка нь галт уулсын орон билээ. Тус хойгт 160 орчим галт уул байдгаас 29 нь идэвхтэй галт уул юм. Галт уулс нэг дор бөөгнөрсөн, дэлхийд ховор тогтоцтой тул ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэн авч, хамгаалж буй.

Хамгийн өндөр нь далайн түвшнээс дээш 4,750 метр өргөгдсөн Ключевская Сопка галт уул бөгөөд энэ нь умард өргөргийн идэвхтэй галт уулсын дунд хамгийн том нь юм.

Мөн цунами, газар хөдлөлт ч тус бүс нутагт их тохиолддог. 1737 оны 10 сарын 16, 1952 оны 11 сарын 4-нд тус тус магнитудын ~9.3, 8.2 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болж байв. Сүүлийн үед гэвэл 2006 оны 4 сард хэд хэдэн удаа газар хөдөлсөн нь бүртгэгдсэн.

## Цахим холбоос

* **Commons: Камчаткын хойг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Commander Islands
* Photos of Kamchatka
* "A Tale of Two Airplanes" by Ltc. Kingdon R. Hawes
* Google maps of Kamchatka
* Volcanoes of Kamchatka at Natural Heritage Protection Fund
* Kamchatka – Land of Fire and Ice: Light & Shadow documentary film
* Nechayev picture gallery

## Эшлэл

* Diana Gealdhill, 'Kamchatka', Odyssey Books, 2007
# Соломоны арлууд

| Соломоны арлуудSolomon Aelan (Пижин)
  |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:**"To Lead is to Serve" "Удирдах нь үйлчлэх юм" |
| **Төрийн дуулал:** "God Save Our Solomon Islands" |
|  |
| Нийслэлба томоохон хот | Хониара ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Англи
* Пижин хэл
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2016) | * 95.3% Меланези
* 3.1% Полинез
* 1.2% Микронези
* 0.4% бусад
 |
| Шашин (2016) | * 97.4% Христ
* —76.6% Протестант
* —19.0% Католик
* —1.8% бусад урсгал
* 1.2% ардын шашин
* 1.4% бусад / шашингүй
 |
| Ард түмний нэршил | Соломоны арлынхан |
| Төр засаг | Нэгдмэл парламентын үндсэн хуульт хаант засаг |
|  |
| • Хаан  | III Чарльз |
| • Амбан захирагч  | Дэвид Вунаги |
| • Ерөнхий Сайд  | Манассе Согаваре |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Үндэсний Парламент |
| Тусгаар тогтнол |
|  |
| • Их Британиас  | 7 сарын 7, 1978 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 30,407 км2 (11,740 бээр2) (139-д) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 3.2% |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 734,887 (167-д) |
| • 2019 тооллого | 720,956 |
| • Нягтаршил | 24.2/км2 (200-д) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $1.783 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $2,410 |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $1.690 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $2,285 |
| ОТББИ (2013) |  37.1 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▼ 0.564 дундаж · 155-д |
| Мөнгөний нэгж | Соломоны арлуудын доллар (SBD) |
| Цагийн бүс | UTC+11 |
| Жолооны тал | зүүн |
| Утасны томьёо | +677 |
| Домэйн нэр | .sb |

**Соломоны арлууд** (Англи: Solomon Islands) нь Австралийн зүүн хойд хэсэгт байрладаг Меланезийн 6 том арал болон жижиг 900 гаруй арлаас бүтдэг улс юм.

## Тэмдэглэл

## Эх сурвалж
# Тонга

| Тонгагийн Хаант Улс*Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga* (Тонга) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:**"Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa" "Бурхан Тонга хоёр миний өв" |
| **Төрийн дуулал:** "Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga" "Тонга арлуудын Хааны дуулал"  |
|  |
| Нийслэлба томоохон хот | Нукуалофа ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Тонга
* Англи хэл
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2018) | * 97% Тонгачууд
* 0.7% Евронезичууд
* 2.3% бусад
 |
| Шашин (2016) | * 96.9% Христ
* —53.7% Методизм
* —18.6% Мормон
* —14.2% Католик
* —10.4% бусад урсгал
* 2.2% Бахай шүтлэг
* 0.5% Шашингүй
* 0.3% бусад
 |
| Ард түмний нэршил | Тонгачууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл парламентын хагас үндсэн хуульт хаант засаглал |
|  |
| • Хаан  | VI Тупоу |
| • Ерөнхий Сайд  | Сиаоси Совалени |
| • Ассамблейн Дарга  | Фатафехи Факафануа |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Хууль Тогтоох Ассамблей |
| Тусгаар тогтнол (Их Британиас) |
|  |
| • Тусгаар тогтнолоо тунхагласан  | 6 сарын 4, 1970 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 748 км2 (289 бээр2) (175) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 4.0 |
| Хүн ам |
| • 2021 тооллого | 100,209 (199) |
| • Нягтаршил | 139/км2 (76a) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2019 тооцоо |
| • Нийт | $655 сая |
| • Нэг хүнд ноогдох | $6,496 |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2019 тооцоо |
| • Нийт | $493 сая |
| • Нэг хүнд ноогдох | $4,888 |
| ОТББИ (2015) |  37.6 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.745 өндөр · 91 |
| Мөнгөний нэгж | Паанга (TOP) |
| Цагийн бүс | UTC+13 |
| Жолооны тал | зүүн |
| Утасны томьёо | +676 |
| Домэйн нэр | .to |
| 1. 2005 оны тоо баримт дээр үндэслэсэн.
 |

**Тонга** буюу албан ёсоор **Тонгагийн Хаант Улс** (Тонга хэл: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*, Англи: Kingdom of Tonga) нь Өмнөд Номхон далайд орших 169 арлаас бүрдэх ольтриг дээр орших улс бөгөөд тэдгээр 169 арлын 36-д нь хүн оршин суудаг. Вант Улсын газар нутаг нь хойноос өмнө зүгт 800 километр сунан тогтсон байдаг.

Тонгад анх 1773 онд Ахмад Жэймс Күүк очиход арлын уугуул оршин суугчид найрсгаар хүлээн авсан тул **Найрсаг арлууд** гэж тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Тэр үед Тонгачуудын ургацын баяр болж байсан учраас баяртаа урьсан юм байжээ. Зохиолч Виллиам Маринерын бичсэнээр бол угтаа омгийн ахлагч Күүкийг баярын үеэр алахыг хүсч байсан боловч төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлж чадаагүй аж.

Номхон далайн арлын орнуудаас хаант засагтай цорын ганц орон болох Тонга нь мөн албан ёсоор колоничлогдож байгаагүй тус бүс нутгийн цорын ганц улс юм.
Өдгөө Тонга улс хууль эрх зүйн шинэчлэл хийж байгаа бөгөөд жинхэнэ утгаараа үндсэн хуульт хаант засаглалт орон болох юм.

## Эшлэл
# Хүнни

Гуннугийн эзэнт улс
**Хүнни** (гре. Ούννοι, Латин: *Hunni*), эсвэл **Гунну** нь Төв Ази, Кавказ, Зүүн Европ хавьцаа амьдарч байсан нүүдэлчин ард түмэн юм. Гунну нарын гарал үүсэл тодорхойгүй, зөвхөн Азиас гаралтай болох нь мэдэгддэг.

Гунну нарыг Хүннүгийн удам угсаа гэж үзэх тохиолдол бий. Хүннү нарыг англи хэлэнд *Xiongnu*, орос хэлэнд *Хунну* гэж нэрлэдэг бол гунну нарыг англи хэлэнд *Hun*, орос хэлэнд *Гунну* гэж тэмдэглэн нэрлэдэг. Хүннү нар болон гунну нарын хооронд удам угсааны холбоо хамаарал буй эсэх дээр судлаачдын дунд янз бүрийн санал байх ажээ.

Гунну нар Төв Азиас баруун тийш Европ руу аян дайн хийж, тэнд *Гуннугийн эзэнт улсыг* (*Hunnic Empire*, *Империя гуннов*) байгуулсан болой. Тэдний хамгийн алдартай удирдагч нь Аттила хаан (434—453 он) байв.

## Цахим холбоос

 **Commons: Хүнничүүд** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Жонс Хопкинс Их Сургууль

**Жонс Хопкинсийн Их Сургууль** (Англи: Johns Hopkins University) - АНУ-ын Мэрилэнд мужийн Балтимор хотод Жонс Хопкинсийн үүсгэн байгуулсан хувийн судалгааны их сургууль юм. Их сургуулийн салбарууд мөн БНХАУ-ын Нанжин, Италийн Болонья хотод байрладаг.

Жонс Хопкинсийн Их сургууль, АНУ-ын Мэрилэнд мужийн Балтимор хот.
2013 онд Дэлхийн Их сургуулиудын Академик (Шанхайн эрэмбэ гэж мөн нэрлэдэг) эрэмбээр 17 дугаар байр, "Times"-ын (Times Higher Education World University Rankings) эрэмбээр 15 дугаарт орсон байна.

Тус их сургуульд үе үеийн 36 Нобелийн шагналтнууд шинжлэх ухааны судалгааны үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Хопкинсын их сургууль нь дэлхийн хамгийн их иш татсан их сургуулийн нэг юм.

1876 ​​оны 2 дугаар сарын 22-нд АНУ байгуулагдсаны 100 жилийн ой, АНУ-ын анхны ерөнхийлөгч Жорж Вашингтоны төрсөн өдрийг тохиолдуулан тус Их сргуулийн нээлт болсон байна. Их сургуулийн анхны ерөнхийлөгч Гилман тангараг өргөхдөө хэлсэн үгэндээ нэр хүндтэй эрдэмтдэд судалгаа хийж, тусламж үзүүлэхийг чухалчилах болох тухай хэлжээ. Түүхийнхээ туршид их сургууль энэ хандлагыг байнга баримталж ирсэн.

## Сургуулийн бүтэц

Их сургууль нь найман сургууль, Пибоди консерватори, Хэрэглээний физикийн лаборатори зэрэг таван кампустай. Балтиморт гурван их сургуулийн кампус байдаг. Хотын хойд хэсэгт байрлах "Home wood" кампус нь Кригерийн урлаг, шинжлэх ухааны сургууль, инженер, багш бэлтгэх сургуультай. Зүүн Балтиморын кампус нь Анагаах ухаан, Сувилахуйн сургууль, Нийгмийн эрүүл мэнд, Нийгмийн эрүүл мэндийн сургууль, Жонс Хопкинс эмнэлэгтэй. Балтиморын төв хэсэгт 1977 онд их сургуульд нэгдсэн Пибоди бизнесийн сургууль, консерватори байрладаг байна. Вашингтон хотод олон улсын харилцаа, дэлхийн эдийн засаг, дипломат харилцаа, улс төрийн чиглэлээр төгсөгчдийг бэлтгэдэг дэлхийд тэргүүлэгч сургуулиудын нэг болох Пол Нитцегийн нэрэмжит олон улсын судлалын гүнзийрүүлсэн сургалттай сургууль байрладаг байна.

Жонс Хопкинсийн Их Сургуулийн Лого.
## Их сургуулийн ерөнхийлөгч нар

* Даниэль Гилмен (1875-1901)
* Айре Ремсен (1901-1913)
* Франк Гуднау (1914-1929)
* Жозеф Эймс (1929-1935)
* Исайя Боумен (1935-1948)
* Детлев Бронк (1949-1953)
* Ловелл Рид (1953-1956)
* Милтон Эйзенхауэр (1956-1967)
* Линкольн Гордон (1967-1971)
* Милтон Эйзенхауэр (1971-1972)
* Стивен Мюллер (1972-1990)
* Уильям Ричардсон (1990-1995)
* Даниэль Натанс (1995-1996)
* Уильям Броуди (1996-2009)
* Роналд Даниэлс (**Ronald J. Daniels**-2009 оны 3 дугаар сараас өнөөг хүртэл)

## Цахим холбоос

 **Commons: Жонс Хопкинс Их Сургууль** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Их сургуулийн албан ёсны цахим хуудас ( (англ.))
# Байр зүй

Дэлхий, түүний гадаргуун тэгш бус бүх хэлбэр дүрс, түүн дээр оршин тогтнож байгаа байгалийн ба орон нутгийн бодит зүйлүүдийг математикийн тодорхой хууль зүйн дагуу хавтгайн байдалд (цаасан дээр) дүрслэн үзүүлэх бүх аргуудыг судалдаг шинжлэх ухааныг **байр зүй** гэнэ.

Байр зүйн нь шинжлэх ухааны биеэ даасан салбар бөгөөд маш эртний шинжлэх ухаан юм. Одоо үед цэргийн байр зүйн зургуудыг, түүний мэргэжлийн хүмүүс өөрсдийн багаж хэрэгслүүдийн тусламжтайгаар хийж байна. Дэлхийн бүх гадаргуу буюу эсвэл түүний хэсгийг аль нэг талын тусгалын хавтгай дээр (урьдчилан татсан зураг зүйн тороор) зохиож гүйцэтгэсэн дүрслэлийг **зураг** гэнэ.

Бүх зургийг дотор нь хоёр

үндсэн хэсэгт ангилдаг

1. Байр зүйн ерөнхий зураг. Энэ нь зурагт орон нутгийн бүх элементүүд тэгш эрхтэйгээр хамрагдан дүрслэгдэнэ.

2. Байр зүйн тусгай зураг. Энэ орон нутгийн ямар нэг элементэд захирагдангуй хийгдэнэ. өөрөөр хэлбэл энэ зурагт газар орны ямар нэг элементийг онцлон үзнэ. Тухайлбал: замын сүлжээний тусгай зураг, ус зүйн тусгай зураг гэх мэт.
# Одон орны координатын систем

| **Одон орны координатын чигүүд** |
| --- |
|
Тухайн одны галактикийн байршлын систем нь шараар, Зууван байршлын систем нь улаанаар, экваторын байршлын систем нь цэнхэрээр огторгуйн тойргон тооцоолол дээр тэмдэглэгдэнэ. |

**Одон орны координатын систем** нь огторгуйд ажиглагдах бүх биет үзэгдлүүдийн байршлыг тогтоох зориулалттай. Байршлыг гурван хэмжээсээр тогтооно, эсвэл чухал бус үед тухайн биетийн чиглэлд ерөнхий байршлыг тооцдог. Байршлыг тойргон эсвэл дөрвөлжин тооцооллын аргаар хэмжинэ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Одон орны координатын систем** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# 1978 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1973 · 1974 · 1975 · 1976 1977 —  **1978**  — 1979 1980 · 1981 · 1982 · 1983
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1970-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| XX зуун
 |

**1979 он** (**Нэгэн мянга есөн зуун далан наймдугаар он**) — Нийтийн он тоолол (аргын тоолол)-ын 1978-р он, жил.
# Америго Веспуччи

**Америго Веспуччи** (итали. *Amerigo Vespucci*, латин. *Americus Vespucius*; 1454 оны 3-р сарын 9-нд Флоренцийн Бүгд Найрамдах улсын Флоренц хотод төрсөн- 1512 оны 2-р сарын 22-нд Испани улсын Севилья хотод нас барсан) -флоренцийн далайн аялагч. Түүний дурсгалд Америк тивийг нэрэлсэн байна.

1501-1502 онд Бразилийн эрэг рүү хийсэн аялалаараа энэ газар бол Ази тивийн зүүн хэсэг биш (Колумбын аялалын анхны төлөвлөгөө байсан) харин тусдаа "Шинэ Ертөнц" гэж тэмдэглэсэн тив байжээ. 1507 онд шинэ тивийг Америк гэж Веспуччи-гийн нэрний латин хувилбараар нэрэлсэн ажээ.
# Билл Клинтон

|  |
| --- |
| **Билл КлинтонBill Clinton |
|  |
|

---

**Америкийн Нэгдсэн Улс  42-р ерөнхийлөгч** |
| Бүрэн эрхийн хугацаа: | 1993 оны 1 сарын 20 – 2001 оны 1 сарын 20 |
| Дэд ерөнхийлөгч: | Ал Гор |
|

---

 |
| Төрсөн: | 1946 оны 8 сарын 19 АНУ, Арканзас, Хөүп |
| Улс төрийн нам: | Ардчилсан Нам |
| Эхнэр (нөхөр): | Хиллари Родхэм Клинтон |
| Гарын үсэг |  |

**Уильям Жефферсон „Билл“ Клинтон** (Англиар *William Jefferson „Bill“ Clinton*, төрөхдөө **III Уильям Жефферсон Блайт** (Англи: William Jefferson Blythe III) гэдэг нэртэй байв, 1946 оны 8 сарын 19-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын 42 дахь ерөнхийлөгч юм. Түүний эхнэр Хиллари Родхэм Клинтон өдгөө тус улсын Төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна.

## Намтар

Тэрээр 1946 оны 8 сарын 19-нд Арканзас муж, Хөүп хотод төржээ. Биллийг төрөхөөс 3 сарын өмнө автомашины ослоор нас барсан эцгийн нэрнээс авж Уильям Жефферсон Блайт хэмээн нэрлэжээ. Биллийг төрсний дараа эх Виржини Дэлл Касиди нь сувилагчийн мэрэгжлээр сурахаар Нью-Орлеансруу шилжиж, Билл 4 нас хүртлээ эхийн талын өвөө, эмээ дээр өсжээ. 1950 онд ээж нь буцаж ирэх ба машинй худалдаа эрхэлдэг Рожер Клинтонтой гэрлэж хойт эцгийн хамт гурвуул амьдрах болно. 1953 онд тэднийх нүүв. Хойт эцэг нь архаг архичин байсан ба гэр дотроо агсан тавьж, хэрүүл зодоон хийдэг байв. Биллийг бага ангийн сурагч байхад архинд согтсон эцгийнх нь буудсан сум чихийг нь шүргэсэн хэрэг гарах зэргээр хүүхэд нас нь хэцүүхэн өнгөржээ. 1956 онд дүүтэй болсон байна. Үүний дараа Билл өөрийн хүсэлтээр овгоо "Клинтон"болгожээ.

Түүний амьдралд нөлөө үзүүлсэн 2 үйл явдал тохиосон ба нэг нь 1963 оны зун, ахлах ангид байхдаа "Boys Nation"-н гишүүнээр Цагаан ордонд очиж ерөнхийлөгч Жон Кеннедитэй гар барисан, нөгөө нь Мартин Лютер Кингийн алдарт "Надад мөрөөдөл бий" (*I have a Dream*) яриаг сонссон явдал байлаа.

1964 онд Жоржтауны Их Сургуульд гадаад харилцааны ангид элсэн орж, суралцаж байх хугацаандаа Фулбрайт гишүүний удирдлаганд Гадаад харилцааны хороонд ажиллав. 4-р курст байхад эцэг нь нас баржээ. 1968 онд сургуулиа төгсөөд Фулбрайт гишүүний сонгуулийн ажилд оролцсоны дараа Оксфордын Их Сургуульд явж 2 жил философи, улс төр болон эдийн засгаар сурсан байна. Англид байхдаа үе үе Вьетнамын дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөнд оролцож байв. Буцаж ирснийхээ дараа Йэлийн Хуулийн Сургуульд орсон ба тэнд ирээдүйн эхнэр болох Хиллари Родхэмтэй танилцана. 1973 онд Хуульзүйн доктор зэрэгтэй төгссөн байна.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Жорж Хэрбэрт Уокер Буш** | **АНУ-ын Ерөнхийлөгч** 1993 - 2001 | Дараах **Жорж Уокер Буш** |