# Унгар

| Унгар*Magyarország* (Унгар) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Төрийн дуулал:** "Himnusz" (Унгар) (Монгол: "Төрийн дуулал")  |
|  Унгар улсын байршил (хар ногоон)– Европ (ногоон & хар саарал) – Европын Холбоо (ногоон)  –  [Legend] |
| Нийслэлба томоохон хот | Будапешт ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Унгар хэл |
| Угсаатны бүлгүүд (2022 тооллого) | * 98.3% Унгарчууд‎
* 3.2% Цыганууд
* 1.8% Германчууд
* 0.4% Румынчууд‎
* 1% тунхаглаагүй
 |
| Шашин (2011 тооллого) | * 54.3% Христ
* —39.0% Католик
* —11.8% Протестант
* —3.5% бусад урсгал
* 18.2% шашингүй
* 0.3% бусад
* 27.2% хариулаагүй
 |
| Ард түмний нэршил | Унгарчууд‎ |
| Төр засаг | Нэгдмэл ноёрхогч-намын парламентын бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Шуйок Тамаш |
| • Ерөнхий Сайд  | Мадьяр Петер |
| • Үндэсний Ассамблейн дарга  | Форстхоффер Агнеш |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Үндэсний Ассамблей |
| Түүх |
|  |
| • Унгарын гүнт улс  | 895 |
| • Христийн хаант улс  | 12 сарын 25, 1000 он |
| • 1222 оны Алтан бух  | 4 сарын 24, 1222 он |
| • Мохачийн тулаан | 8 сарын 29, 1526 он |
| • Будаг чөлөөлөв | 9 сарын 2, 1686 он |
| • 1848 оны хувьсгал | 3 сарын 15, 1848 он |
| • Австри-Унгар  | 3 сарын 30, 1867 он |
| • Трианоны гэрээ  | 6 сарын 4, 1920 он |
| • Гуравдугаар бүгд найрамдах улс  | 10 сарын 23, 1989 он |
| • НАТО-д нэгдэв  | 3 сарын 12, 1999 он |
| • Европын Холбоонд элсэв  | 5 сарын 1, 2004 он |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 93,030 км2 (35,920 бээр2) (108) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 3.7 |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 9,678,000 (92) |
| • Нягтаршил | 105/км2 (78) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $427 тэрбум (54) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $43,907 (42) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $188 тэрбум (58) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $19,385 (57) |
| ОТББИ (2020) |  ▲ 28.3 бага |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.846 маш өндөр · 46 |
| Мөнгөний нэгж | Форинт (HUF) |
| Цагийн бүс | UTC+1 (ТЕЦ) |
| • Зуны цаг (ЗЦ) | UTC+2 (ТЕЗЦ) |
| Огнооны формат | жжжж.сс.өө. |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +36 |
| Домэйн нэр | .hu |
| 1. **^**  Европын Холбооны бусад гишүүн орнуудтай хамт .eu домэйныг мөн ашигладаг.
 |

**Унгар** (Унгар: *Magyarország*, *Мажярорсааг*), албан ёсоор **Унгар Улс** нь Карпатын нам дор газарт орших далайд гарцгүй, төв Европын улс юм. Хуурай газраар Австри, Словак, Украин, Румын, Серби, Хорват, Словени улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Будапешт.

Унгар улс нь НҮБ, НАТО, Европын Холбоо болон ЭЗХАХБ-ын гишүүн, Шенгений гэрэнд нэгдсэн. Албан ёсны хэл нь Урал хэлний бүлгийн унгар буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч Энэтхэг-Европ хэлний язгуурт багтдаггүй.

## Түүх

235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь Аттила хаан (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг.

Кельт (НТӨ 450 оноос хойш) болон Ромын (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч Арпад Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч I Иштван 1000 онд Ромоос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа.

ХХ зуунд Унгарын хаант улс (1920–1946) залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан 1956 оны Унгарын хувьсгал, 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм.

Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг. Тус улсын одоогийн зорилго нь ОУВС-гийн стандартаар (тус улсын ХХИ дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино.

Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан. Нийслэл Будапешт хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун Хэвиц нуур, Төв Европын хамгийн том Балатон нуур, Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг.

## Хүн ам

2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм.

2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна.

Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг.

Унгарын томоохон хотууд — Дебрецен, Сегед, Мишкольц, Печ болон бусад.

## Төрийн тогтолцоо

Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган (унгар. *Országgyűlés*) юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (*elnök*) юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (*Miniszterelnök*) болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм.

2010 оноос хойш Орбан Виктор Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.

## Орон нутаг

| Газар (орон)  | Муж (бүс)  | Аймаг (хошуу)  | Хүн ам (2012) |
| --- | --- | --- | --- |
| Төв Унгар (Унгарын төв газар) | Төв Унгар (Унгарын төв муж) |  Будапешт | 1,740,041 |
|  Пешт | 1,245,048 |
| Дунантуль (Дунайн цаад газар) | Төв Дунантуль (Дунайн цаад газрын төв муж) |  Фейер | 425,581 |
|  Комаром-Эстергом | 310,200 |
|  Веспрем | 354,565 |
| Өрнө Дунантуль (Дунайн цаад газрын өрнөд муж) |  Дьёр-Мошон-Шопрон | 451,827 |
|  Ваш | 256,458 |
|  Зала | 285,154 |
| Өмнө Дунантуль (Дунайн цаад газрын өмнөд муж) |  Баранья | 388,907 |
|  Шомодь | 315,850 |
|  Тольна | 229,116 |
| Умард Альфёльд хоёр (Умард газар ба Нам доор газар) | Умар Унгар (Унгарын умард муж) |  Боршод-Абауй-Земплен | 678,261 |
|  Хевеш | 305,336 |
|  Ноград | 198,933 |
| Умар Альфёльд (Умард нам доор газар) |  Хайду-Бихар | 538,037 |
|  Яс-Надькун-Сольнок | 383,128 |
|  Сабольч-Сатмар-Берег | 551,871 |
| Өмнө Альфёльд (Өмнөд нам доор газар) |  Бач-Кишкун | 522,312 |
|  Бекеш | 357,740 |
|  Чонград | 419,366 |
| 3 газар | 7 муж | 19 аймаг + Будапешт | 9,957,731 |

## Эдийн засаг

Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна.

Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм.

Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг).

Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм.

Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк (унгар. Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг.

2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон.

Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай.

### Аж үйлдвэр

* Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL.
* Автомашин үйлдвэрлэл:
	+ Suzuki (Эстергом хотод);
	+ Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»;
	+ Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот);
	+ Mercedes-Benz — Кечкемет хотод;
	+ Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод.
* Химийн аж үйлдвэр:
	+ BorsodChem (Боршодхем);
	+ TVK.
* Эм зүйн аж үйлдвэр:
	+ Gedeon Richter;
	+ Egis.

Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд:

* экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%;
* импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%.

## Боловсролын тогтолцоо

Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (*alap*), магистр (*mester*) болон доктор (*doktor*); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (*szakközépiskola*); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (*gimnázium*); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (*általános iskola*).

Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан Печийн Их Сургууль багтдаг. Обудагийн Их Сургууль 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь Мишкольцын Их Сургууль юм. Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх "*Institutum Geometrico-Hydrotechnicum*"-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан.

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

## Цахим холбоос

* Official site of the National Assembly
* hungary.hu
* History of Hungary: Primary Documents
* History of Hungary – The Corvinus Library
* In The Land of Hagar - The Jews of Hungary – A Virtual Exhibition
* Translation of Hungarian literary works - a database
* Hungary Open Directory Project төслийн вэбсайт дахь
* Agricultural land use profile