Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хятадын Шинжлэх ухааны академи

Хятадын ШУА-ийн төв байр. Бээжин хот
**Хятадын Шинжлэх Ухаан Академи** (Хятад: 中国科学院; пиньинь *Zhōngkēyuàn,* Англи: Chinese Academy of Sciences, CAS) нь БНХАУ-ын Шинжлэх ухааны дээд байгууллага юм. Хятадын Байгалийн шинжлэх ухааны суурь судалгаа хийдэг тэргүүлэх Төв юм.

Хятадын Шинжлэх ухааны академи 1949 оны 11-р сарын 1-нд Бээжинд байгуулагдсан. Тэр үед Академид 16 шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүд , 6 лаборатори, 224 эрдэмтний орон тоотой байжээ.

1962 онд Академийн эрдэмтдийн тоо 8 мянга хүрсэн бөгөөд 1967 онд Академийн бүрэлдэхүүнд 10 мянган эрдэмтэн болж өссөн байна.

1977 оны 5-р сард ШУА-ийн Нийгмийн ухаан, философийн салбарын үндсэн дээр БНХАУ-ын Нийгмийн ухааны Академи байгуулагдсан юм.

1980-аад оны дунд үеэс Шинжлэх ухааны академийн хүрээнд олон тооны арилжааны байгууламжууд, жишээлбэл "Lenovo" компьютерийн компани бий болсон.

2020 оны 12-р сараас хойш Ерөнхийлөгч Хоу Зяньго (англи. HOU Jianguo) Хятадын Шинжлэх ухааны академийг удирдаж байна.

Хятадын ШУА-ийн 2021 оны албан ёсны цахим хуудсанд мэдээлснээр 67,900 гаруй хүн судалгааны ажил эрхэлж байгаагийн 56,000 орчим нь мэргэжлийн судлаач, эрдэмтэд байна. Үүнээс 22,800 орчим нь профессор, дэд профессор юм. Академийн эрдэмтэд Хятад дахь суурь шинжлэх ухааны салбарын судалгааны гол төслийн 30 орчим хувийг хэрэгжүүлдэг байна.

## ШУА нь 5 үндсэн чиглэлүүдээр судалгаа хийдэг байна

* Математикийн шинжлэх ухаан;
* Физикийн шинжлэх ухаан;
* Химийн шинжлэх ухаан;
* Дэлхийн тухай шинжлэх ухаан;
* Техникийн шинжлэх ухаан.

Өнөөгийн байдлаар Хятадын ШУА-ийн дотор 104 эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, 12 салбарын академи болон 3 Их сургуультай байна.

## ШУА-ийн салбарууд

БНХАУ-ын ШУА-ийн олон салбар хүрээлэнгүүд Бээжин, Шэньян, Чанчунь, Шанхай, Наньжин, Хөфэй, Ухань, Гуанжоу, Чэнду, Нинбо, Куньмин, Сиань, Ланьжоу болон Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах оронд үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

## ШУА-ийн Ерөнхийлөгч нар

* Го Можо (郭沫若, 1949 оны 11 сараас —1978)
* Фан И (方毅, 1979 — 1981)
* Лу Зяси (卢嘉锡, 1981 — 1987)
* Жоу Гуанжао (周光召, 1987 — 1997)
* Лу Юнсян (路甬祥, 1997 — 2011)
* Бай Чуньли (白春礼, 2011 —2020)
* Хоу Зяньго (侯建国, 2020 оны 12-р сараас-)

Англи хэл дээрх албан ёсны цахим хуудас:
# Геометр

**Геометр**, хэмжих ухаан (*гре. γημετρεω*, Англи: Geometry) нь дүрсийг судалдаг математикийн нэг үндсэн салбар шинжлэх ухааны юм. Геометрийн салбар шинжлэх ухаануудад тус тусын "дүрс"-ийг судалгааны объект болгон авч үзэх бөгөөд геометрийг бусад шинжлэх ухаанд ашиглахыг "геометрлиг" судалгаа гэнэ.

Бодит объектыг судлахдаа геометр нь түүний нягтрал, жин, өнгө гэх мэт объектын бусад шинж чанараас хийсвэрлэн зөвхөн хэлбэр, нэг нэгэнтэйгээ харьцсан байрлалыг авч үздэг. Энэ нь бодит объектуудын хоорондын орон зайн харилцаанаас нэгэн төрлийн объектыг авч үзэхэд үүсдэг аливаа харилцаа холбоо, хэлбэр рүү шилжих боломжийг олгодог. Ялангуяа геометр нь функцүүдийн хоорондын зайг авч үзэх боломжийг олгодог байна.

## Түүх

Геометрийн үүсэл нь Эртний Египетэд Нил мөрний ус эргээсээ үргэлж хальдагтай холбоотойгоор газар хэмжих аргыг судалж байсантай холбоотой.

Геометр нь математикийн бусад салбарын адилаар Эртний Грект хөгжлийн шинэ шатанд гарсан. Тарес, Пифагор нарын эрдэмтдийн хөдөлмөрийн үрээр олон теорем батлагдсан юм. Цөөн тооны зарчим дээр үндэслэн, анх хараад шууд үнэн гэж хэлэхэд хэцүү зүйлсийг нотолж үзүүлэх арга Евклидийн "Эхлэл" бүтээлд дурдагдаж, хожмын математикийн шинжлэх ухааны үндсэн зарчим болсон юм.

## Геометрийн салбарууд

### Үндсэн геометр

* Евклидийн геометр (Уламжлалт геометр)
* Проектив геометр
* Евклидийн биш геометр
	+ Лобачевскийн геометр - Гиперболлиг геометр
	+ Эллиптик геометр
		- Бөмбөрцгийн геометр

### Аналитик

#### Топологи

* Топологи
	+ Алгебрлиг топологи
	+ Дифференциал геометр ба топологи

#### Дифференциал геометр

* Дифференциал геометр
	+ Риманы геометр
		- Спектр геометр
	+ Комплекс геометр
	+ Симплектик геометр
	+ Саб-Риманы геометр
	+ Мэдээллийн геометр
* Интеграл геометр

### Алгебр

* Аналитик геометр
* Алгебрлиг геометр
* Коммутатив биш геометр

## Гадаад холбоос

* Geometric ArtsAesthetic Geometry Site

 **Commons: Geometry** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Эшлэл

Энэ математикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Пифагорын теорем

**Пифагорын теорем** нь хавтгайн геометр дахь тэгш өнцөгт гурвалжны 3 талын уртуудын харьцааны тухай теорем юм.

 Леонардо да Винчигийн баталгаа
## Тодорхойлолт

Тэгш өнцөгт гурвалжны катетуудын уртын квадратуудын нийлбэр гипотенузын уртын квадраттай тэнцүү.
Өөрөөр хэлбэл, тэгш өнцөгт гурвалжны гипотенузын уртыг *c*, катетуудын уртыг *a*, *b* гэвэл

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
гэсэн тэнцэтгэл биелнэ.
Тус теоремыг 100 гаруй янзаар баталж болдог.

## Пифагорын тоонууд

Эерэг бүхэл тоо *a*,*b*,*c*-нүүдийн хувьд

*a*2 + *b*2 = *c*2
нөхцөл биелэгдэж байвал (*a*,*b*,*c*) гурвалыг **Пифагорын тоонууд** гэдэг. Мөн хамгийн их ерөнхий хуваагч нь 1 байх *a*, *b*, *c* Пифагорын тоонуудыг **анхны**, эсвэл **энгийн Пифагорын тоонууд** гэдэг бөгөөд бүх Пифагорын тоонууд нь энгийн Пифагорын тоонуудын үржвэр хэлбэртэй байна.

## Ерөнхийлөл

Косинусын теорем нь Пифагорын теоремын аливаа гурвалжны хувь дахь ерөнхийлөл гэж үзэж болно. Үнэхээр косинусын теорем ёсоор

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
байдаг бөгөөд *C* нь тэгш өнцөг байх үед cos *C* = 0 тул энэ тохиолдолд Пифагорын теорем гарч ирж байгаа юм.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Pythagorean theorem** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Пифагор
* Фермагийн их теорем
# Кембрийн тэсрэлт

Кембрийн тэсрэлт, кембрийн цацраг, кембрийн төрөлжилт, эсвэл биологийн том банг гэдэг нь кембрийн үед ойролцоогоор 538.8 сая жилийн өмнөх цаг хугацааны зайг хэлэх бөгөөд Палеозойн эхэн үе бол амьдралын нарийн төвөгтэй гэнэтийн цацраг туяа байсан бөгөөд бараг бүх гол амьтдын фила чулуужсан олдворуудад илэрч эхэлсэн. Энэ нь 13-25 сая орчим олон жил үргэлжилсэн бөгөөд орчин үеийн ихэнх метазоан филагийн ялгаа гарсан.Үйл явдал болсон бусад бүлгүүдийн организмын томоохон төрөлжилтийг дагалддаг [a] Jal Кембрийн эхэн үеийн төрөлжилтөөс өмнө юм.

[b] ихэнх организмууд харьцангуй энгийн, бие даасан эсүүд эсвэл жижиг олон эст организмууд болон колони хэлбэрээр зохион байгүүлагддаг. Төрөлжүүлэх хурл нь удалгүй хурдасч, амьдралын олон зүйлс нарийн төвөгтэй болон өнөөдрийнхтэй төстөй болж эхлэв. Өнөөгийн бараг бүх амьтны төрөл энэ үед гарч ирсэн[14][15] бөгөөд үүнд хамгийн эртний хөвч амьтдыг оруулдаг.
# Тэнгэрийн заадас

Тэнгэрийн заадас
Тэнгэрийн заадас галактикийн төсөөлөл зураглал
Тэнгэрийн заадас галактикт манай нарны аймгийн орших байрлал
Тэнгэрийн заадсын төвөөс дээш ба доошоо 25000 гэрлийн жилийн хэмжээтэй сунасан ийм гамма ба рентген цацраган бөмбөлөгийг 2010 онд Харвардын их сургуулийн одон орончид нээжээ. Одоогоор эрдэмтэд энэ цацраган бөмбөлөг ямар шалтгаанаар үүссэнийг олж тогтоохыг оролдож байна.
**Тэнгэрийн заадас** нь Нарны аймгийг агуулдаг огторгуйд одоогоор ажиглагддаг 100 тэрбум орчим галактикуудын нэг юм. Одоогоор Тэнгэрийн заадас галактикт 100-400 тэрбум орчим од байна гэж үздэг. Тэнгэрийн заадас галактикийн диаметр нь 100 000-120 000 гэрлийн жилийн хэмжээтэй, огторгуйд 600км/сек хурдтай шилждэг, 13,6 тэрбум жилийн настай болно. Манай дэлхий буюу нарны аймаг нь Тэнгэрийн заадсын төвөөс 27000 гэрлийн жилийн зайтай оршдог ба дэлхийгээс ажиглахад тэнгэрийг хуваасан маягийн зурвас мэт ажиглагддаг. Тэнгэрийн заадас галактикт 10 хэт аврага оддыг одоогоор илрүүлээд байгаа бөгөөд хамгийн сүүлд 2014 оны 3 сард одон орончид HR5171 A аврага шар одыг илрүүллээ.

Энэ галактикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ одны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ одон орны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

## Нэршил

Тус галактикийг монголчууд эрт үеэс **Тэнгэрийн оёдол**, **Эрхтийн зам**, орчин үед мөн **Сүүн зам** (Англи: Milky Way) гэж нэрлэдэг**.**

Тэнгэрийн заадас
Тэнгэрийн заадас
## Дэлхий ба Тэнгэрийн заадсыг огторгуйд тодорхойлох

 Энэ диаграмаар манай дэлхий нийт ажиглаж болох огторгуйд орших байрллыг харуулав
## Эшлэл
# Тэмз мөрөн

**Тэмз мөрөн** (Англи: Thames, [ˈtɛmz], Латин: *Tamesis*, Оксфорд орчим **айзис**, англи. *Isis*) Их Британийн өмнө хэсэгт Лондон хотын дундуур урсах мөрөн юм.

Тэмз мөрний газрын зураг
Урт нь - 330 км, голын ай сав газар нь - 14 250 км² юм.

Далайн түвшнээс дээш 108 метр Котсуолд-Хилс өндөрлөгт эх авч Лондон хотын нутгаар өнгөрч, Хойд тэнгист цутгадаг. Борооны усаар тэжээгддэг.

Тэмз мөрөн Оксфордын болон бусад сувгаар дамжин Бристолийн булан, Ирландын тэнгистэй холбогддог. Тэмз гол дээр 1839 оноос хойш жил бүр Хааны нэрэмжит Хенли завины уралдаан (англ. *Henley Royal Regatta*) зохион байгуулагддаг.

## Түүх

Ромын байлдан дагуулалтын үед Ромын легионууд Их Британид удаа дараа хүрч байв. Юлий Цезарь НТӨ 55 онд Британид анхны цэргийн довтолгоогоо хийсэн байна. Жилийн дараа тэр буцаж ирсэн боловч Тамесис (Thamesis) гэж нэрлэсэн гол нь түүнийг урагшлахад саад тотгор болж байжээ.
# Их Британий Үндсэн хууль

**Их Британий Үндсэн хууль** (англи. *Constitution of the United Kingdom*) Нэгдсэн Вант Улсын үндсэн хууль нь Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Хант Улсыг улс төрийн байгууллага болгон тогтоосон бичмэл болон бичигдээгүй баримт бичигүүдээс бүрддэг. Ихэнх улс орнуудаас ялгаатай нь ийм зохицуулалтыг нэг баримт бичигт нэгтгэх албан ёсны оролдлого хийгээгүй тул үүнийг хуульчлагдаагүй үндсэн хууль гэж нэрлэдэг. Энэ нь ямар ч заалт албан ёсоор батлагдаагүй тул үндсэн хуулийг өөрчлөх хялбар боломжийг олгодог байна. Бусад улс орнуудын Үндсэн хуулиудаас ялгаатай тодорхой нэгтгэсэн баримт бичиг биш олон хуулийн баримт бичгээс бүрддэг байна.
# Ньюкасл апон Тайн

| Ньюкасл апон Тайн
Newcastle upon Tyne |
| --- |
| Хот ба хотын тойрог |
| Тайн гүүр болон Миллениум гүүрСэндхилл дээрх барилгуудЦайзГрэйнжер ТаунХааны театрГэгээн Мэригийн сүмИргэний Төв |
| Сүлд |
| Хоч: The Toon |
| Уриа: Латин: *Fortiter Defendit Triumphans*, ш.о. 'Зоригтой хамгаалалтын ялалт' |
| Тайн-энд-Уир дахь Ньюкасл |
| Wikimedia | © OpenStreetMapИнтерактив газрын зураг |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Бүрэн эрхт улс | Нэгдсэн Хаант Улс |
| Улс | Англи |
| Бүс нутаг | Зүүн Умард Англи |
| Ёслолын хошуу | Тайн-энд-Уир |
| Түүхэн хошуу | Нортамберленд |
| Хотын бүс нутаг | Зүүн Умард |
| Байгуулагдсан | МЭ 2-р зуун |
| Хотын статус | 1882 |
| Хотын тойрог | 4 сарын 1, 1974 |
| Захиргааны байр | Ньюкасл Иргэний Төв |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хотын тойрог |
|  • Биет | Ньюкасл хотын зөвлөл |
|  • Гүйцэтгэх | Дарга ба засгийн газар |
|  • Хяналт | Labour |
|  • Дарга | Карен Килгор (Л) |
|  • Хотын дарга | Хенри Галлахер |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 115 км2 (44 бээр2) |
|  • Газар | 113 км2 (44 бээр2) |
| Хүн ам (2022) |
|  • Нийт | 307,565 |
|  • Нягтрал | 2,711/км2 (7,020/бээр2) |
| Угсаатны бүтэц (2021) |
|  • Угсаатны бүлгүүд | дэлгэх
Жагсаалт
* 80.0% Цагаан
* 11.4% Ази
* 3.3% Хар
* 2.3% Холимог
* 3.1% бусад
 |
| Шашин шүтлэг (2021) |
|  • Шашин | дэлгэх
Жагсаалт
* 41.3% Христийн шашин
* 40.8% шашингүй
* 9.0% Ислам
* 1.4% Хиндүизм
* 0.5% Сикхизм
* 0.5% Буддизм
* 0.2% Иудаизм
* 0.4% бусад
* 6.0% хариулаагүй
 |
| Цагийн бүс | UTC+0 (GMT) |
|  • Зун (ЗЦ) | UTC+1 (BST) |
| Шуудангийн код | * NE1–7
* NE12–20
 |
| Залгах код | 0191 |
| ISO 3166 код | GB-NET |
| GSS код | E08000021 |
| Вэб сайт | newcastle.gov.uk |

**Ньюкасл** (Newcastle), **Ньюкасл-апон-Тайн** (Newcastle upon Tyne) — Их Британи улсын Англи орны Дорно-Умар-Англи мужийн Тайн-энд-Уир хошуунаа байгаа 279,100 хүний хот, 879,996 хүнтэй хотын бөөгнөрөл. Тайн голын эрэгт Умард тэнгисээс 13.7 км зайнд байна.

* Тайн гол
* Үзэмж
* «Мянганы гүүр»
* Метроны буудал

## Цахим холбоос

 **Commons: Newcastle upon Tyne** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Албан ёсны цахим хуудас

## Зүүлт
# Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн

**Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн** (товчоор- **Уимблдо́н**, Англи: *The Wimbledon Championships*) — Олон улсын теннисний тэмцээн бөгөөд 4 Их дуулга тэмцээний нэг юм. 1877 оноос хойш ихэнх тоглолтоо Бүх Английн зүлэгний теннис, крокет клубийн (Уимблдон, Их Британи) зүлгэн талбайд зохион байгуулж ирсэн.

Үндсэн сугалааг уламжлал ёсоор 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр хоёр долоо хоногийн хугацаанд зохион байгуулж, насанд хүрэгчдийн таван ангилал, ахлах ангийн дөрвөн ангилал, тэргэнцэртэй дөрвөн ангилалд ялагчдыг тодруулдаг.

Энэхүү тэмцээнийг Британийн зүлэгний теннисний холбоо зохион байгуулдаг. 1988 оноос хойш Уимблдон нь зүлгэн талбайд зохиогдож буй цорын ганц Их дуулга тэмцээн юм. 2021 оны нийт шагналын сан 35 сая фунт стерлингээс давсан бөгөөд ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн тамирчид тус бүр 1.7 сая фунт стерлинг хүртсэн байна.
# Таоюань

| Таоюань хот
桃園市 |
| --- |
| Тусгай хотын захиргаа |
|  |
| ДалбааЛого |
|  |
|  |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) |
| Захиргааны төв | Таоюань дүүрэг |
| Дүүрэг |
13
* Таоюань
* Жунли
* Даши
* Янмэй
* Лүжү
* Даюань
* Гуйшань
* Бадэ
* Лунтань
* Пинжэнь
* Шиньвү
* Гуаньинь
* Фүшин
 |
| Засаг захиргаа |
|  • Биет | * Таоюань Хотын Захиргаа
* Таоюань Хотын Зөвлөл
 |
|  • Хотын дарга | Чан Саньчэн (ГМД) |
| Газар нутаг |
|  • Тусгай хотын захиргаа | 1,220.95 км2 (471.41 бээр2) |
|  • Хотын бүс | 1,140 км2 (440 бээр2) |
|  • Байр | 14 of 22 |
| Хүн ам (2023 оны 3 сар) |
|  • Тусгай хотын захиргаа | 2,293,509 |
|  • Байр | 5- байр |
|  • Нягтрал | 1,900/км2 (4,900/бээр2) |
|  • Хотын бүс | 8,535,000 |
|  • Нягтрал | 7,500/км2 (19,000/бээр2) |
| Цагийн бүс | UTC+8 (Үндэсний Стандарт Цаг) |
| Шуудангийн код | 320-338 |
| ISO 3166 код | TW-TAO |
| Вэб сайт | www.tycg.gov.tw/eng/ (Англи хэлээр) |
|  |

| Таоюань хот |
| --- |
|  |
| Уламжлалт | 桃園市 |
| Хялбаршуулсан | 桃园市 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Táoyuán Shì |
| Бопомофо | ㄊㄠˊ   ㄩㄢˊ   ㄕˋ |
| Гоюй ломацы | Taur'yuan Shyh |
| Вэйд — Гайлс | Tʻao2-yüan2 Shih4 |
| Тунюн пиньинь | Táoyuán Shìh |
| Иелийн латинчлал | Táuywán Shr̀ |
| MPS2 | Táuyuán Shr̀ |
| IPA | Загвар:IPAc-cmn |
| Хакка |
| Pha̍k-fa-sṳ | Thò-yèn-sṳ |
| Өмнөд Минь хэл |
| Хоккиен ПВЖ | Thô-hn̂g-chhī |
| Tâi-lô | Thô-hn̂g-tshī |

 |
|  |

**Таоюань** (桃園市, *Taoyuan*) — Тайвань орны **улсын хот**.

Энэ Бүгд Найрамдах Хятад Улс хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Тайванийн Үндэсний Их Сургууль

| Тайванийн Үндэсний Их Сургууль |
| --- |
| Байгуулагдсан | 1928 он |
| Харьяалал | Улсын |
| Суурин | Тайбэй |
| Улс | Бүгд Найрамдах Хятад Улс |
| Оюутны тоо | 31,747 (2018) |
| Цахим хуудас | ntu.edu.tw/ |

**Тайванийн Үндэсний Их Сургууль** (товч. **ТҮИС**; Хятад: 國立臺灣大學) — Тайвань орны Тайбэйд байгаа, 1928 онд үүсэн байгуулагдсан **их сургууль**.

Энэ Бүгд Найрамдах Хятад Улс хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Мазү

Мазү олтригийн байршил
**Мазү** (馬祖列島 – *Mǎzǔ Qúndǎo*) — Тайвань арал (хол) болон Хятадын эх газар (ойр) хоёрын хооронд Тайванийн хоолойд 29.6 км2 эзлэн байгаа **олтриг** юм. Их, бага 36 арлыг хамаарна. Хүн ам, газар нутгаар Тайванийн 22 нутгийн хамгийн бага нь болно.

Засаг захиргааны хуваариар Тайвань орны Фужянь мужийн **Ляньжянь шянь** (連江縣, хошуу нутаг) юм. Төв нь Наньгань балгас.

## Хүн ам зүй

2014 онд 12,506 оршин суугчтай байв.

## Нутгийн хуваарь

Ляньжянь шянь дотроо дөрвөн балгас болж хуваагдана.

* Бэйгань балгас (北竿鄉)
* Дунъинь балгас (東引鄉)
* Жүгуан балгас (莒光鄉)
* Наньгань балгас (南竿鄉)

## Зураг

* Нутгийн хуваарь
* Наньгань балгас
* Дунжү арал

## Цахим холбоос

 **Commons: Ляньжянь шянь** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ Бүгд Найрамдах Хятад Улс хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Uber

**Uber Technologies Inc.** ; **Uber** (Убер) — АНУ-ын Сан-Франциско хотын олон улсын олон нийтийн компани. Такси болон хувийн жолоочийг байгаа газраа дуудах, хоол хүргэлтийн үйлчилгээг үзүүлж тэдгээр үйлчилгээнийхээ төлбөрийг төлөх зориулалттай гар утасны програмыг бүтээсэн компани юм. Хэрэглэгч Uber програмыг ашиглан жолоочтой машинаа захиалж, заасан цэг хүртэлх хөдөлгөөнийг хянадаг байна. Ихэнх тохиолдолд жолооч нар өөрсдийн машин, түүнчлэн такси компаний машиныг ашигладаг байна. Мөн нэг давуу тал нь анх такси захиалахад хүргэж өгөх үйлчилгээний үнэ урьдчилан гардаг байна. Ихэнх улс оронд төлбөрийн 67% нь жолооч, 33% нь Uber авдаг байна.

## Нэр

Герман хэлээр "über" гэдэг нь "дээд" эсвэл "дээд талд" гэсэн утгатай бөгөөд ихэвчлэн өндөр түвшний эсвэл дээд зэрэглэлийн гэсэн утгаар ашигладаг. АНУ-д "uber" нь 20-р зууны эхний хагаст "супер" гэсэн үгний хэллэг болсон юм. "UberCab" компанийн анхны нэрийг монголоор "Супер такси" гэж орчуулж болно.

## Түүх

Uber (анх UberCab) компанийг 2009 онд анх Тревис Каланик, Гарретт Кэмп нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд тэр жилийн зун ижил нэртэй программыг гаргасан юм. Эхэндээ Uber системд хамрагдсан жолооч нар зөвхөн "Lincoln Town Car", "Cadillac Escalade", "BMW Series 7", "Mercedes-Benz S550" зэрэг тансаг зэрэглэлийн автомашинуудыг ашиглаж байсан бол 2012 онд автомашинуудын жагсаалтыг хямд ангиллаар өргөжүүлсэн (шинэ үйлчилгээ нь UberX ) гэж нэрлэгдэж, компанийг олон улсад ашиглаж өргөжүүлэх ажил эхэлсэн байна. Дара Хосровшахи нь технологи, бизнесийн ертөнцийн нэр хүндтэй, алдартай удирдагчдын нэг бөгөөд өнөөдөр тэрээр дэлхийн хамгийн том онлайн тээврийн үйлчилгээний компани болох Uber-ийн гүйцэтгэх захирлаар танигдаж байна.
# Арван зургаан улс

**Арван зургаан улсын үе** нь 304-439 оны хооронд Хятадын хойд нутагт богино хугацаанд бие биенээ мөхөөж гарч ирсэн нүүдэлчдийн улсуудыг хэлнэ. Энэ үеийг бас "**Таван Ху**гийн 16 улсын үе" гэдэг. Энэ улсуудыг багцлан үзвэл:

* таван Лянь (Түрүү Лян, Хожуу Лян, Умард Лян, Өмнөд Лян, Баруун Лян)
* дөрвөн Янь (Түрүү Янь, Хожуу Янь, Умард Янь, Өмнөд Янь)
* гурван Цинь (Түрүү Цинь, Хожуу Цинь, Баруун Цинь)
* хоёр Жао (Хань Жао, Хожуу Жао)
* Чэн Хань
* Хэ Лянь Бобогийн байгуулсан Ся улс зэрэг болно.

Эдгээр улсуудыг Өмнөд Хүннү, Юйвэнь, Динлин, Сяньби, Ди аймгийнхан байгуулсан ба 439 онд хамгийн сүүлийн улсыг Тоба Вэй улс эзлэн авснаар Хятадын умард нутаг Тобагийн мэдэлд орсон.

## Мөн үзэх

1. Хятадын түүх
2. Тоба Вэй

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Баруун Жинь улс** | **Арван зургаан улс** 304-439 | Дараах **Умард ба Өмнөд улсуудын үе** |
# Инд мөрөн

| Инд мөрөн |
| --- |
| Пакистан дахь Инд мөрний сав газрын хиймэл дагуулын зураг |
| Эх | Төвдийн өндөрлөг |
| Адаг | Арабын тэнгис |
| Усаа цуглуулдаг орнууд |  Пакистан  Энэтхэг  Хятад |
| Урт | 3,200 км |
| Урсац | 6,600 м³/с (Арабын тэнгисийн ам орчим) |
| Ус цуглуулах талбай | 1,165,000 км² |

**Инд мөрөн** (төвөд. སེང་གེ།་གཙང་པོ, хятад. 印度河, хинди सिन्धु नदी, санск. सिन्धु *Sindhu*) Хятадын нутгаас 5300 м өндрөөс эх авч дийлэнхдээ Энэтхэг, Пакистаны нутгаар урсч, Арабын тэнгист цутгадаг томоохон мөрөн юм. Инд мөрний урт нь- 3180 км бөгөөд нийт 960 000 км² талбай бүхий сав газартай, жилийн урсацаараа дэлхийн 21 дэх том мөрөн юм. Котри хотын орчим усны зарцуулалт - 390 м³/с ажээ.

Энэ мөрөн жил болгон цас, борооны усаар тэжээгдэн үерлэнэ.

Инд мөрний усан цахилгаан станцын хүчин чадал 20 сая кВт гэж тооцоолсон байдаг. Суккур далан зэрэг 14 том далан барьсан. Тунадасны дундаж ачаалал жилд ойролцоогоор 450 сая тонн байдаг.

Инд голын сав газрын усны нөөцийг ашиглах нь Энэтхэг, Пакистаны хооронд, мөн тус тусын мужуудын хооронд удаа дараа зөрчилдөөн үүсгэж ирсэн. 1960 онд байгуулагдсан Инд мөрний ус ашиглалтын гэрээ нь Пенжаб мужийн 5 голын усны хуваарилалтыг зохицуулдаг байна.

 **Commons: Инд мөрөн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Түрэг хэлний язгуур

Түрэг төрлийн хэл олонход тархсан улс, муж, өөртөө засах орон, аймаг
**Түрэг хэлний язгуур** хамаарагдах хэлүүдээр нийт 165-180 сая хүн хэлэлцдэг юм. Турк, Казахстан, Киргиз, Узбекистан, Туркменистан, Азербайжан улсуудад яригддагаас гадна Хятад улсын Шинжаан-Уйгурын автономит нутагт болон Оросын Холбооны Улсын Тува, Татарстан, Саха-Якут, Алтай зэрэг өөртөө засах бүгд найрамдах улсуудад хэрэглэгдэнэ.

## Эшлэл

Энэ хэл ярианы тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Бурбон

Францын Хааны Сүлд
**Бурбон** (Франц: *Maison de Bourbon*) нь Капетын угсааны Францын хаадын овог юм. Бурбоны хаад Франц болон Наваррыг 16-р зуунаас эхлэн удирдсан байдаг бол Испани дахь Бурбончууд 18-р зуунаас эхлүүлэн Испани, Неаполь, Сицили, Пармагийн хаан ширээнд сууж байв. Бурбоны гэр бүл өнөөг хүртэл Испани, Люксембургийн хаан ширээг удирдсаар байна.
# Аж үйлдвэр

Дипполдисвалдед орших асфальт бетон зуурмагийн үйлдвэр, Герман
**Аж үйлдвэр(латинаар “индустриа“ “хөл үймээн“, “ажилч байдал“)* гэж эдийн засгийн нэгэн хэсгийг нэрлэх ба энэ нь үйлдвэрлэл болон материаллаг бараа бүтээгдэхүүний боловсруулалтаар эсвэл үйлдвэр дэх бараа болон тоног төхөөрөмжөөр илэрхийлэгдэх ба гар аргаар хийх үйлдвэрлэлийн хэлбэртэй харьцуулахад өндөр хэмжээнд механикжсан эсвэл автоматжуулсан байдаг. Хөгжлийн процесс болон аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн хэлбэрийн гүйцэтгэлийг аж үйлдвэржүүлэлт хэмээн нэрлэдэг.

Дээрх тодорхойлолтонд таардаггүй ч аж үйлдвэр хэмээн нэрлэгдэх худалдаа үйлчилгээний албанууд байх ба үүнд жишээлбэл аялал жуулчлалын аж үйлдвэрлэл, хөгжмийн аж үйлдвэрлэл, үзвэр үйлчилгээний аж үйлдвэрлэл зэрэг хамаарна. Эдгээр салбарыг аж үйлдвэрт тооцох шалтгаан нь англи хэлний industry гэх үг нь аж үйлдвэр гэсэн утгаас гадна аж ахуйн салбар болон эдийн засгийн салбар гэсэн утгуудыг илэрхийлэх учраас аж үйлдвэрт тооцогддог ажээ. Нөгөө талаас хөгжмийн аж үйлдвэрлэл нь нийтэд зориулсан их хэмжээний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл (жишээлбэл CD, DVD гэх мэт) явуулан энэ төрлийн салбар өндөр хэмжээнд автоматжуулагдсан буюу механикжсан байх тул ингэж нэрлэх шалтгаан болдог.

## Аж үйлдвэрийн салбарууд

Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлт нь дэлхий даяар төрөл бүрийн үйлдвэрийн салбарт хийгдэж байна. Эдгээрийг хуваарилан ангилаx үүрэгтэй чухал байгууллагын тоонд НҮБ-ын олон улсын эдийн засгийн салбарын стандарт ангилал болон европын холбооны эдийн засгийн салбарын статистик системчлэлийн европын нийгэмлэг зэрэг байгууллага байна. Аж үйлдвэрийн чухал салбарт уул уурхайн аж үйлдвэр, хүнд аж үйлдвэр, төмөрлөгийн аж үйлдвэр (үүнд төмөр- болон гангийн аж үйлдвэр, жижиг төмрийн аж үйлдвэр, машин үйлдвэрлэл, зэвсгийн аж үйлдвэр, автомашины аж үйлдвэрлэл, агаар- болон сансрын тээврийн аж үйлдвэр, усан онгоцны аж үйлдвэр, цахилгааны аж үйлдвэр, радио, телевизийн төхөөрөмж гэх мэт), химийн аж үйлдвэр (үүнд газрын тосны аж үйлдвэр, цементийн аж үйлдвэр, шилний аж үйлдвэр, хуванцарын аж үйлдвэр, цаасны аж үйлдвэр, эмийн бүтээгдэхүүний үйлдвэр), дахин боловсруулалт болон хог хаягдлын аж үйлдвэр, мод, болон үйсэн бүтээгдэхүүн, ахуйн хэрэглээний барааны аж үйлдвэр / хөнгөн үйлдвэр (үүнд хүнсний технологийн аж үйлдвэр, тамхины аж үйлдвэр, нэхмэлийн аж үйлдвэр, бэлэн хувцасны үйлдвэр нь үслэг эдлэл болон арьс ширэн эдлэлийн хамт, тавилгын үйлдвэр, тоглоомын үйлдвэр, компьютерийн үйлдвэр) зэрэг орно.

## Цахим холбоос

 **Commons: Аж үйлдвэр** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Аж үйлдвэр** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |