Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мэлхийн зам

Дэлхийн газрын зураг дээр мэлхийн замыг тодруулсан нь
**Мэлхийн зам** нь экватороос хойш 23°26′13.6″ (буюу 23.4371°) хэмийн өргөрөгт орших, дэлхийн бөмбөрцгийн нар эгц тусдаг хамгийн хойд талын шугам юм. 6 сарын 22-нд мэлхийн зам дээр нар эгц тусдаг. Энэ өдөр нь бөмбөрцгийн хойд хагаст хамгийн урт өдөр, богино шөнө болдог.
# Арабын хойг

Арабын хойг
**Арабын хойг** (Араб: شبه الجزيرة العربية) нь Ази, Африкийг холбосон, Баруун Азийн баруун өмнөд хэсэгт орших 3,25 млн км² газар нутагтай дэлхийн хамгийн том хойг юм.

Улаан тэнгис, Акаба булан, Арабын тэнгис, Адены булан, Персийн булан, Оманы булангаар хүрээлэгдэнэ. Хойгийн зүүн өмнөд хэсэгт Их Нефуд болон Руб-ал-хали цөл оршдог.

Тус хойг дээр Саудын Араб, Кувейт, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Катар, Оман, Йемен улсууд болон Ирак, Йордан оршино. Мөн Египет, Израил, Ливан, Йордан, Сири зэрэг улсууд Арабын хойгтой ойр оршдог.

## Хүн ам

Арабын хойгт бүхэлдээ арабчууд (Өмнөд Арабын зарим хэсгийг эс тооцвол) амьдардаг. Хойгийн оршин суугчдын дийлэнх нь эндээс үүссэн Исламын шашинтай. Мөн энэ хойгт Исламын шашны гол шүтээнүүд болох Мекка, Медина зэрэг хотууд оршдог юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Арабын хойг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Арабын хойг** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Улаан тэнгис

| Улаан тэнгис |
| --- |
|  |
| Хиймэл дагуулаас авсан зургийн голоор нь Улаан тэнгис |
|  |
| Улаан тэнгис, түүний эргэн тойрны байр зүйн газрын зураг |
| **Ай савын улс орон** |  Египет,  Жибути,  Израил,  Йордан,  Йемен,  Саудын Араб,  Сомали,  Судан,  Эритрей |
| **Урт** | 2,250 км |
| **Өргөн, эн** | 355 км |
| **Мандлын талбай** | 438,000 км² |
| **Эзлэхүүн** | 233,000 км³ |
| **Дундаж гүн** | 490 м |
| **Гүнзгий** | 2,211 м |

**Улаан тэнгис** (араб. اَلْبَحرْ الأحمر‎, *Al-Baḥr Al-Aḥmar*; евр. יַם סוּף‎, *Yam Suf*; тигр. ቀይሕ ባሕሪ, *Кэйх-Бахри*; сомал. *Badda Cas*, англи. *Red Sea*, франц. *Mer Rouge*) Африкийн зүүн хойд хэсэг болон Арабын хойгийг заагласан, Энэтхэгийн далайн дотоод тэнгис юм.

Эзлэх талбай нь 438,000км2, дундаж гүн нь 491м.
Умард хэсэгт нь Синайн хойг байх бөгөөд Тираны хоолойгоор Акабагийн булантай холбогдоно. Мөн баруун хойд хэсэгт нь Суэцийн булан орших бөгөөд худалдаа, эдийн засгийн маш их ач холбогдолтой Суэцийн сувгаар дамжин Газар дундын тэнгис рүү гарах усан зам бий. Өмнөд хэсэг нь Баб эль Мандебийн хоолойгоор Адены булантай холбогддог.

Улаан тэнгис нь газрын хагарлын үр дүнд бий болсон тэнгис юм.

Улаан тэнгистэй хиллэдэг улсууд:

* Жибути
* Эритрей
* Судан
* Египет
* Израил
* Йордан
* Саудын Араб
* Йемен

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Тайвань арал

*Энэ өгүүлэл нь Тайвань арлын тухай болно. Тайванийг захирдаг улсын тухай мэдээллийг Бүгд Найрамдах Хятад Улс өгүүллээс харна уу.*

Тайвань арал| Интерактив газрын зураг: Тайвань арал |

**Тайвань арал** (Ханз: 臺灣 / 台灣) нь зүүн өмнөд aзид Япон, Филиппин улсуудын хооронд байрладаг томоохон арал юм. Тайвань нь Хятадын эх газраас Тайванийн хоолойгоор зааглагддаг бөгөөд нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 36 мянган хавтгай дөрвөлжин км, уртаашаа 394 км, өргөөшөө 144 км бөгөөд хойноосоо урагшаа үргэлжилсэн тогтоцтой. Тайвань бол Австронезийн ард түмний өлгий нутаг бөгөөд түүхэндээ Нидерланд, Манж, Япон улсууд захирч байжээ. Эдүгээ Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газрын мэдэлд байна.

## Мөн үзэх

* Японы эзэнт гүрэн
* Бүгд Найрамдах Хятад Улс

Энэ Бүгд Найрамдах Хятад Улс хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Сахарын цөл

Хиймэл дагуулаас авсан зураг
**Сахарын цөл** (Арабаар الصحراء الكبرى, дуудлага нь *aṣ-ṣaḥrā´ al-koubra*, утга нь "Их цөл") нь газар нутгийн хэмжээгээр Антарктидын дараа орох 2 дахь том цөл юм. Уг цөл нь Хойд Африкийг эзлэн орших ба нийт талбай нь 9,000,000 ам дөрвөлжин км.

## Газарзүй

Сахарын цөл нь Газар дундын тэнгис хүртэл үргэлжилнэ
Сахарын цөл нь Алжир, Чад, Египет, Ливи, Мали, Марокко, Нигер, Сенегал, Судан, Тунис зэрэг орныг дамнан байрлана.

Сахарын цөл нь янз бүрийн гадаргуугийн хэлбэрийг агуулна. Үүнд Нил мөрөн, Сенегал мөрөн, Эйр уул, Ахагар уул, Сахар Атлас уул, Тибести уул, жижиг цөлүүд болох Ливийн цөл, Тенер цөл, Египтийн элсэн тэнгис, Катарын тал, Чад нуур зэргийг дурьдаж болно.

Жилд унах хур тунадсын хэмжээ:

* хойд хэсэгт нь: жилд 100 мм,
* өмнөд хэсэгт нь: жилд 150 мм байдаг байна. Гэхдээ унах тур тунадсын хэмжээ жил жилд янз бүр байна.

Сахарын цөлийн 15%-г л элс эзэлдэг ба үлдсэн 85%-г ургамал, чулуу, хайрга, хог хаягдал эзэлдэг.

## Байгалийн баялаг

Сахарын цөлөөс Алжир, Ливи улсууд газрын тос, байгалийн хий, Морокко улс фосфат олборлож байна.

## Мөн үзэх

* Африк
* Цөл

## Эшлэл

* Michael Brett and Elizabeth Frentess. *The Berbers*. Blackwell Publishers, 1996.
* Charles-Andre Julien. *History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830*. Praeger, 1970.
* Abdallah Laroui. *The History of the Maghrib: An Interpretive Essay*. Princeton, 1977.
* Hugh Kennedy. *Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus*. Longman, 1996.
* Richard W. Bulliet. *The Camel and the Wheel*. Harvard University Press, 1975. Republished with a new preface Columbia University Press, 1990.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Sahara** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Trans-Sahara routes
* Sahara pictures from Algerian UN Permanent Mission website
* Flora and Fauna of the Sahara, in French
* About Sahara subsurface hydrology and planned usage of the aquifers
# Амазоны нам дор газар

5 сая км² талбай бүхий **Амазоны нам дор газар** (bacia do rio Amazonas, cuenca del Amazonas — Амазон мөрний сав газар) манай гарагийн хамгийн том нам дор газар юм.

*
*
*

## Цахим холбоос

 **Commons: Амазоны нам дор газар** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* www.amazonwatch.org
# Матрын зам

Дэлхийн газрын зураг дээр матрын замыг тодруулсан нь
**Матрын зам** нь экватороос урагш 23°26′13.6″ (буюу 23.4371°) хэмийн өргөрөгт оршдог, дэлхийн бөмбөрцгийн нар чанх эгц тусах хамгийн урд үзүүрийн шугам юм. 12 сарын 22-нд нар матрын зам дээр эгц тусах бөгөөд энэ өдөрт нь бөмбөрцгийн хойд хагаст хамгийн богино өдөр урт шөнө, өмнөд хагаст хамгийн урт өдөр, богино шөнө болдог.
# Атлантын далай

| **Дэлхийн далайнууд** |
| --- |
| * Атлантын далай
* Номхон далай
* Өмнөд далай
* Умард мөсөн далай
* Энэтхэгийн далай
 |

Атлантын далай

Атлантын далайн сав газар
**Атлантын далай** - Номхон далайн удаах хоёрдугаар том далай бөгөөд 91,6 сая км² талбайд, дэлхийн далайн усны 25% болох 329.7 сая км³ эзлэхүүнтэй юм. Дундаж гүн - 3736 м, гүнзгийдээ - 8742 метр (Пуэрто Рикогийн хонхор).

Грек домогийн Атлас (Аталанта) гэх дүрээс юм уу Атлантида гэх домгийн арлын нэрийн аль нэгнээс үүсэж нэрлэгджээ.

Мөн Алтантын далай нь цэвэр усны маш их нөөцтэй бөгөөд эдгээр нь уг далайд айсберг(мөсөн уул) хэлбэрээр хадгалагдана.

Тус далай нь S хэлбэрээр хойноос урагш чиглэсэн байрлалаар оршдог. Экваторын шугамаар Умард ба Өмнөд Атлантын далай болж хуваагдана. Баруун талаараа Америк тив, зүүн талаараа Европ болон Африкаар хашигдаж, Номхон далайтай хойд талаараа Умард мөсөн далайгаар, өмнө талаараа Дрейкийн гарцаар холбогдоно. Мөн Хойд ба Өмнөд Америкийн хооронд байгуулсан Панамын сувгаар Номхон далайтай холбогдоно.

Манай гаригийн гадаргуун 20%-ыг эзлэх Атлантын далай нь хэмжээгээрээ зөвхөн Номхон далайн дараа ордог. Ойролцоох тэнгисүүдийг хамруулвал 106,400,000 км², хамруулахгүй бол 82,400,000 км² талбай эзлэнэ.

## Биарриц

Атлантын далайтай хиллэдэг энэ хот Бискэй булангийн хөндийд 4 км урт эрэг хавтай. Энэ хот нь хөрш зэргэлдээ Байонна хотын захын хоёр бүсийг нэгтгэсний үр дүнд үүссэн бөгөөд нэг нь газар тариалан эрхэлдэг, нөгөө нь далайн аж үйлдвэр эрхэлдэг байв. Францын анхны халим хийх боомт энд байсан юм.

## Тэмдэглэл

## Мөн үзэх

* Номхон далай
* Энэтхэгийн далай