# Турк

| Бүгд Найрамдах Турк Улс ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠲᠦᠷᠻ ᠤᠯᠤᠰ*Türkiye Cumhuriyeti* (Турк) |
| --- |
|

Төрийн далбаа |
| **Төрийн дуулал:**  İstiklal Marşı (Турк) "Тусгаар тогтнолын марш" |
|  |
| Нийслэл | Анкара ﻿ / ﻿ |
| Томоохон хот | Истанбул ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Турк хэл |
| Ярианы хэл | * Голдуу турк хэл

Жагсаалт
* Курд хэл
* Заза хэл
* Араб хэл
* Черкес хэл
* Лаз хэл
* Грек хэл
* Армени хэл
* Албани хэл
* Босни хэл
* Болгар хэл
* Бусад хэл
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2016) | * 70–75% Туркууд
* 19% Курдүүд
* 6–11% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | Туркууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Режеп Тайип Эрдоган |
| • Дэд Ерөнхийлөгч  | Жевдет Йылмаз |
| • Их Чуулганы Дарга  | Нуман Куртулмуш |
| • Ерөнхий шүүгч  | Кадир Өзкая |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Үндэсний Их Чуулган |
| Түүх |
|  |
| • Османы эзэнт гүрэн  | 1299 оны ойролцоо |
| • Тусгаар тогтнолын дайн  | 5 сарын 19, 1919 |
| • Үндэсний Их Чуулганы засгийн газар  | 4 сарын 23, 1920 |
| • Султант улс татан буугдсан  | 11 сарын 1, 1922 |
| • Лозанны гэрээ | 7 сарын 24, 1923 |
| • Бүгд найрамдах улс тунхаглагдав  | 10 сарын 29, 1923 |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 11 сарын 9, 1982 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 783,356 км2 (302,455 бээр2) (36) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 2.03 |
| • Нягтаршил | 111/км2 (83) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2024 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $3.832 их наяд (11) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $43,921 (46th) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2024 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $1.114 их наяд (18) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▼ $12,765 (71) |
| ОТББИ (2019) |  41.9 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.838 маш өндөр · 48 |
| Мөнгөний нэгж | Турк лир (₺) (TRY) |
| Цагийн бүс | UTC+3 (TRT) |
| Огнооны формат | өө.сс.жжжж (МЭ) |
| Жолооны тал | баруун гарын |
| Утасны томьёо | +90 |
| Домэйн нэр | .tr |

**Турк** (Турк: *Türkiye* [ˈtyɾcije]), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Турк Улс** (Турк: *Türkiye Cumhuriyeti* [ˈtyɾcije dʒumˈhuːɾijeti]), нь тив дамнасан зүүн Европ болон өрнөд Азийн улс юм. Баруунаас нар зөв тойруулвал Грек, Болгар, Гүрж, Армени, Азербайжан, Иран, Ирак, Сири гэх 8 улстай хиллэдэг. Мөн урд, баруун, хойд талуудаараа Газар дундын тэнгис, Эгейн тэнгис, Хар тэнгисээр хүрээлүүлдэг байна. Гантиг тэнгис, Босфорын, Дарданеллын хоолойнуудаар тивүүдийг заагладаг. Нийслэл нь Анкара, хамгийн том хот нь Стамбул. Нийтээрээ шахуу Ислам шашны шүтлэгтэй, албан ёсны хэл нь Турк, бас Иран гаралтай өөрсдийн хэлээр ярилцдаг Курд, Заза нар байдаг.

Огуз түрэгүүд 11-р зууны үест одоогийн нутагт нүүдэллэн иржээ. Тухайн үед Түрэгийн Селжүкүүд баруун Азид ноёлж байгаад улс нь мөхсөний дараа Анатолийн хойгт (Туркийн Азийн нутаг) хүч нь шилжиж, Османы эзэнт гүрэн тогтож хүчирхэгжсээр Балканы хойг, Баруун Ази, Хойд Африкийг нэгтгэн (Өрнөдийн нэрлэдгээр Ойрх Дорнодыг) захирч байсан. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсанаар гүрэн задарч, дайнд ялсан улсуудын мэдэлд хуваагдсан үед Мустафа Кемал Ататурк чөлөөлөх дайныг удирдан ялснаар 1923 онд одоогийн Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсан.

Олон улсын Хөл бөмбөгийн холбоо, Олимпын хороодод бол Европын улс гэж явдаг. Эдийн засаг, улс төрийнхөө хувьд ч европ тивийн гишүүн гэгдэж, одоогийн байдлаар Европын Холбооны гишүүн улс болохоор албан ёсоор нэрээ дэвшүүлээд байна.

## Нэр

Туркууд голлон амьдардаг учир энэ улс орныг **Турк** гэнэ. Турк хэлээр [түүрькие] гэж хэлээд Türkiye гэж бичдэг. Үүнээс монголоор [Тү́рк] / [Түүрк] гэж дуудна. Мөн Монголчууд **Турк** гэж бичээд [Туурк] гэж дуудаж хэвшсэн. Харин монгол бичгээр яаж ч хэлсэн "түрк" гэж бичдэг. Энэ хос нэр нь Түрэгийн Билгэ хааны хөшөөнөө *түрүк* (монгол бичгээр *түрүг*, халимаг кириллээр *түрг*) гэж бичсэн **«Түрэг»** гэдэг үгний балархай эгшиг гээгдэж богиноссон хэлбэр бололтой. Удаах үе -*ие* нь Араб хэл бичгийн -*ияя*, Грек, Латин, Англи -*иа*, Орос -*ия* гэдэгтэй дүйх монголоор «-ын газар», «орон», «улс» гэсэн утгат дагавар юм. Сонирхвол энэ улсыг англиар Turkey [төөрки], оросоор Ту́рция, казахаар Түркия, хятадаар 土耳其 [түөрци] гэдэг.

## Засгийн газар, улс төр

Үндэсний Их Чуулган,
Анкара дахь хууль тогтоох танхимЕрөнхийлөгчийн цогцолбор, Туркийн Ерөнхийлөгчийн оршин суугаа газар болон ажлын байрКассацийн шүүх Туркийн эрүүгийн болон иргэний шүүхийн шийдвэрийг хянан шийдвэрлэдэг дээд шүүх.
Турк олон намын тогтолцоотой ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс юм. Эрдоган шүүхийг булаасан, сөрөг хүчний улс төрчид болон тэрс үзэлтнүүдийг шоронд хорьсон, эсэргүүцлийн хөдөлгөөнийг дарангуйлсан зэргээс шалтгаалан Турк улсыг ардчилсан гэхээс илүүтэйгээр өрсөлдөөнтэй эсвэл бүрэн авторитар систем гэж үздэг. Одоогийн үндсэн хуулийг 1982 оны бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан бөгөөд энэ хуулиар засгийн газрын бүтцийг тодорхойлж, төрийн үйл ажиллагааны үзэл санаа, стандартыг тогтоож, иргэдийнхээ өмнө төрийн хүлээх хариуцлагыг тодорхойлсон. Мөн энэ үндсэн хуульд ард түмний эрх, үүрэг, түүнчлэн Туркийн ард түмэнд хамаарах бүрэн эрхийг шилжүүлэх, хэрэгжүүлэх зарчмуудыг тодорхой заасан байдаг.

Туркийн нэгдмэл тогтолцоонд иргэд үндэсний, мужийн болон орон нутгийн гэсэн гурван түвшний засаглалд захирагддаг. Орон нутгийн засаг захиргааны үүргийг хотын захиргаа болон тойргуудийн хооронд хуваарилдаг бөгөөд гүйцэтгэх болон хууль тогтоох албан тушаалтнуудыг тойргийн иргэдийн олонхын саналаар сонгодог. Турк захиргааны 81 мужид хуваагддаг. Муж бүр тойрогт хуваагддаг бөгөөд нийт 973 тойрогтой.

### Үндэсний засгийн газар

Туркийн үндсэн хуулиар тодорхойлсон эрх мэдлийг хуваарилах тогтолцоогоор зохицуулагддаг засгийн газар гурван салбараас бүрддэг:

* Хууль тогтоох: нэг танхимт Парламент хууль батлах, төсвийн төслийг хэлэлцэж, батлах, дайн зарлах, гэрээ хэлэлцээрийг батлах, өршөөл үзүүлэх, засгийн газрын одоогийн гишүүдийг огцруулах эрх мэдэлтэй. Парламент санал өгөх эрхтэй 600 гишүүнтэй бөгөөд тус бүр тойргоо таван жилийн хугацаатай төлөөлдөг. Парламентын суудлыг хүн амын тооллогын дагуу тодорхойлсон мужийн хүн амын тоогоор хуваарилдаг.
* Гүйцэтгэх: Ерөнхийлөгч нь цэргийн ерөнхий командлагч бөгөөд хуулийн төслийг хууль болохоос өмнө хориг тавих эрхтэй (парламентын хяналтад хамаарна), үндсэн эрх, хувь хүний ​​эрх болон улс төрийн тодорхой эрхээс бусад тохиолдолд гүйцэтгэх эрх мэдлийн асуудлаар ерөнхийлөгчийн зарлиг гаргаж болно (парламентын хууль ерөнхийлөгчийн зарлигаас давамгайлдаг), мөн үндэсний хууль тогтоомж, бодлогыг хэрэгжүүлдэг Засгийн газрын гишүүд болон бусад албан тушаалтнуудыг томилдог. Ерөнхийлөгчийг шууд санал хураалтаар сонгодог бөгөөд таван жилийн хугацаатай ажилладаг. Ерөнхийлөгчийн хоёрдугаар бүрэн эрхийн хугацаанд парламент ерөнхийлөгчийн сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө дахин сунгахгүй бол ерөнхийлөгч хоёр бүрэн эрхийн дараа дахин сонгуульд нэр дэвших боломжгүй. Парламентын болон ерөнхийлөгчийн сонгуулийг нэг өдөр явуулдаг.
* Шүүх: Үндсэн хуулийн шүүх (үндсэн хуулийн дагуу шийдвэр гаргах, хүний ​​эрхийн талаарх хувь хүний ​​өргөдлийг хянан үзэх), Кассацийн шүүх (ердийн шүүхийн байгууллагад эцсийн шийдвэр гаргагч), Төрийн зөвлөл (захиргааны шүүхийн байгууллагад эцсийн шийдвэр гаргагч) болон Харьяаллын маргааны шүүх (үндсэн хуулийн харьяаллын асуудлаар шүүхийн хоорондох маргааныг шийдвэрлэх) Үндсэн хуульд дээд шүүх гэж тодорхойлсон дөрвөн байгууллага. Үндсэн хуулийн шүүх арван таван шүүгчээс бүрдэх бөгөөд Ерөнхийлөгч болон парламентаас томилогддог. Гишүүнийг арван хоёр жилийн хугацаагаар сонгодог бөгөөд дахин сонгогдох боломжгүй. Үндсэн хуулийн шүүхийн гишүүд жаран таван нас хүрсэн үедээ тэтгэвэрт гарах үүрэгтэй.

Гүйцэтгэх засаглал хууль тогтоох байгууллагын нэг хэсэг байдаг парламентын системээс ялгаатай тул гурван салаатай системийг ерөнхийлөгчийн систем гэж нэрлэдэг.

### Засаг захиргааны хуваарь

Турк нэгдмэл улс юм. Туркийн засаг захиргааны системд төв болон орон нутгийн засаг захиргаа багтдаг. Төв засаг захиргаа Анкара дахь төв засгийн газар, 81 муж болон тэдгээрийн дэд нэгж зэрэг орон нутгийн яамдуудаас бүрдэнэ. Орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагууд их хотын захиргаа, хотын захиргаа, хороолол эсвэл тосгон, мужийн тусгай захиргаанаас бүрдэнэ. Эдийн засаг, газар зүйн шалтгаанаар Туркийг мөн долоон бүс нутаг, 21 дэд бүсэд хуваадаг.

Анкара
Кыркларели
Эдирне
Текирдаг
Чанаккале
Балыкесир
Бурса
Ялова
Стамбул
Кожаэли
Сакарья
Дюзже
Зонгулдак
Болу
Билежик
Эскишехир
Кютахья
Маниса
Измир
Айдын
Мугла
Денизли
Бурдур
Ушак
Афьонкарахисар
Ыспарта
Анталья
Конья
Мерсин
Караман
Аксарай
Кыршехир
Кырыккале
Чанкыры
Карабюк
Бартын
Кастамону
Синоп
Чорум
Йозгат
Невшехир
Нигде
Адана
Хатай
Османие
К. Мараш
Кайсери
Сивас
Токат
Амасья
Самсун
Орду
Гиресун
Эрзинжан
Малатья
Газиантеп
Килис
Шанлыурфа
Адыяман
Гюмюшхане
Трабзон
Ризе
Байбурт
Эрзурум
Артвин
Ардахан
Карс
Агры
Ыгдыр
Тунжели
Элязыг
Диярбакыр
Мардин
Батман
Сиирт
Ширнак
Битлис
Бингёль
Муш
Ван
Хаккяри

### Гадаад харилцаа

Турк 1952 оноос хойш НАТО-гийн гишүүн, холбооны хоёр дахь том армитай бөгөөд Холбоотны Газрын командлалын төв байр байрладаг.
Турк улсыг шинээр гарч ирж буй, өсөн дэвжиж буй, дунд, хагас бүс нутгийн болон бүс нутгийн гүрэн гэж тодорхойлсон. Туркийн гадаад бодлогын байнгын зорилго нь үндэсний ашиг сонирхлоо хангах явдал юм. Эдгээр ашиг сонирхол голчлон эдийн засгийг өсгөх, дотоодын террорист болон гадны аюул заналхийллээс аюулгүй байдлыг хангах явдал юм. Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа Ататурк, Инөнү нар Хүйтэн дайн эхлэх хүртэл "гэртээ энх тайван, дэлхийд энх тайван" гэсэн зарчмыг баримталж ирсэн. Зөвлөлт Холбоот Улсын заналхийллийн дараа Турк АНУ-тай холбоотон болохыг эрмэлзэж, 1952 онд НАТО-д элссэн.

Түрэг орнуудын байгууллагын гишүүн болон ажиглагч улсууд
Ерөнхийдөө Турк Төв Ази, Кавказ, Орос, Ойрх Дорнод, Ирантай сайн харилцаатай байхыг зорьж байна. Турк мөн барууны орнуудтай тогтоосон зохицуулалтаа хадгалахыг зорьж байна. Турк улс зүүн бүстэй худалдаа хийж, Европын Холбоонд элссэнээр эдийн засгийн өсөлтөд эрмэлздэг. Турк 1995 онд Европын Холбооны Гаалийн Холбоонд элссэн ч Европын Холбоонд элсэх хэлэлцээ 2024 он гэхэд зогсонги байдалд орсон.

Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа Турк Төв Азийн Түрэг орнуудтай ойр дотно харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж ирсэн. Соёлын хувьд ойрхон улс болох Азербайжантай илүү ойр харилцаатай болсон. Турк Олон Улсын Түрэг соёлын байгууллага болон Түрэг орнуудын байгууллагын үүсгэн байгуулагч гишүүн улс. Мөн Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага, Европын Зөвлөл, Исламын хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн.

Арабын хаврын дараа Турк Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Саудын Араб, Египет зэрэг орнуудтай асуудалтай тулгарсан. Түүнээс хойш эдгээр улстай харилцаа сайжирсан. Грек болон Кипр улстай далайн хил хязгаарын талаар маргаантай байгаа. 2018 онд Туркийн арми болон Туркийн дэмжлэгтэй хүчин АНУ-ын дэмжлэгтэй YPG (Турк хориотой PKK-ийн салбар гэж үздэг)-ийг Африны бүс нутгаас шахан гаргах зорилготой Сирид ажиллагаа эхлүүлсэн. Турк мөн Иракийн Курдистанд агаарын цохилт өгсөн бөгөөд Ирак үүнийг түүний тусгаар тогтнолыг зөрчиж, энгийн иргэдийг хөнөөсөн хэмээн шүүмжилж байсан. 2010 онд Газын зурваст хийсэн дайралтын дараа Израилтай дипломат харилцаа тасарч, 2016 онд хэвийн болж, Израил Газын зурваст халдсаны дараа дахин тасарсан. 2024 онд Турк Израилтай худалдаа хийхээ зогсоосон.

## Газар нутаг

Турк орны байр зүйн газрын зураг
Турк орон 800 км өргөн, 1600 км урт бүхий бараг тэгш өнцөгт хэлбэрийн 783,562 км2 газрыг эзлэн оршдог. Газар нутгийн хэмжээгээр 37-р том орон бөгөөд Европ Ази хоёр тивийг дамнан тогтсоноор олон улсын зам харилцааны чухал харгуй болжээ. Туркийн нийт нутгийн 97% (үндсэндээ Анатолийн хойг) нь Ази, 3% (дорно Фрак) нь Европ тивд харъяалагддаг. Энэ хоёр хэсгийг Босфорын хоолой, Гантиг тэнгис, Дарданеллын хоолой гурав цувран заагласан байна. Турк орныг өрнө өмнө зүгээс Газар дундын тэнгис, өрнөөс Эгейн тэнгис, умраас Хар тэнгис хүрээлж, дорно зүгийн урт зурвасаар бусад улстай хиллэдэг. Тухайлбал дорно талаараа Гүрж (252 км зурвасаар хиллэнэ), Армени (268 км), Азербайжан (9 км), Иран (499 км), Ирак (352 км), Сири (822) таван улстай, Европын өрнө талаараа Грек (240 км) Болгар (206 км) хоёртой хил залгадаг. Нутгийн ихэнх нь субтропикийн уур амьсгалтай. Хар тэнгисийн эрэг дагуу 3000 мм хүртэл тунадас унадаг. Баруун Понтийн уулс, Тавра, Баруун Анатолийн хөндийгөөөр хуурай зун, чийглэг өвөлтэй. Төв хэсгийн уулархаг нутаг хагас цөлийн уур амьсгалтай тул зун нь халуун, зарим жил сэрүүн, хүйтэн өвөл болдог. Дорнод уулсаас Тигр, Евфрат, Аракс, Кызылырмак, Их Мендерес зэрэг томоохон гол мөрөн эх авч урсдаг. Гол мөрнийг газар тариаланд өргөн ашигладаг. Мөн энд Арарат уул (5,137 м), Ван нуур (3,755 км2) байдаг.

## Нийгэм

### Боловсрол

Ерөнхий боловсролын сургууль (ilk öğretim okulu) нь найман жилтэй. Их дээд сургуульд элсэн сурагчид нь гурван жилийн ахлах сургуулийг дүүргэх хэрэгтэй. Гэхдээ 2004 оны 9-н сараас хойш сургуульд орсон бол 3 биш 4-н жил ахлах сургуульд суралцах хэрэгтэй. Мөн сургуулиас өмнөх боловсрол олгох цэцэрлэг бий. Хувийн сургуулиуд бас бий боловч цөөн. Сурагчын нэг сард төлөх ёстой сургалтын төлбөр, болон хоол, дотуур байрны зардал нь дундаж сарын цалинтай дүйцэхүйц байдаг байна.

## Соёл

### Тамир, спорт

«Галатасарай» багийн шинэ талбай - Али Сами Ен тамирын цогцолбор
Хөлбөмбөг бол Турк улсад хамгийн их дэлгэрсэн спорт юм. Хөлбөмбөгийн лиг дээд, дунд, доод гэсэн гурван ангитай. «Фенербахче», «Галатасарай», «Бешикташ», «Трабзонспор» зэрэг багууд олон улсад танигдаж чаджээ. Туркийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 2002 оны ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн. Нэг спорт нийгэмлэгийн харъяат болохоор хөл бөмбөг, сагсан бөмбөг, гар бөмбөгийн сайн багууд адилхан нэртэй байх нь таарна. Сагсан бөмбөгийн «Анадолу Эфес», эмэгтэй гар бөмбөгийн «Фенербахче» баг тив, дэлхийд сайн амжилт үзүүлдэг. НБА-д тоглодог Хидайет Туркоглу гэдэг сагсан бөмбөгч бий. Мөн Туркчүүд хүч чадлын спортод сайн. Турк үндэстний «Ягли гүреш» (Тосон барилдаан)-ийн бөхчүүд биеэ тосолж, зүлгэн дээр өрсөлдөгчийн далыг дээш харуулан дарахын төлөө барилддаг. Чөлөөт, сонгомол барилдаанаар Яшир Догу мэтийн алдартадтай. Эр, эм хүндийг өргөлтийн олимп, дэлхийн аваргуудтайгаас Наим Сулейманоглу, Халиль Мутлу хоёр домог болсон.

## Зургийн цомог

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Лавлах холбоос

## Гадаад холбоос

* **Commons: Турк** – Викимедиа дуу дүрсний сан