# Исланд

| Исланд*Ísland* (Исланд) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Төрийн дуулал:** Lofsöngur "Төрийн дуулал" |
| Дэлхийн бөмбөрцөгЕвропын газрын зураг**Исландын** байршил (хар ногоон)  |
| Нийслэлба томоохон хот | Рейкьявик ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Исланд хэл |
| Угсаатны бүлгүүд (2021) | * 86% Исландчууд‎
* 6% Польш
* 1% Литвачууд
* 7% Бусад
 |
| Шашин (2022) | * 72.4% Христийн шашин
* —60.9% Исландын сүм
* —11.5% Бусад урсгал
* 25.2% Шашингүй
* 1.5% Аскетик
* 0.9% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | * Исландчууд‎
 |
| Төр засаг | Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Гудни Ёханнессон |
| • Ерөнхий Сайд  | Катрин Якобсдоуттир |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Альтинг |
| Түүх |
|  |
| • Суурьшил  | 9-р зуун |
| • Хамтын Нийгэмлэг Альтингийг байгуулав | 930–1262 |
| • Норвеги Хуучин гэрээг байгуулав
 | 1262–1397 |
| • Кальмарын холбоо  | 1397–1523 |
| • Дани–Норвеги  | 1523–1814 |
| • Килийн гэрээ Данид шилжэв | 1 сарын 14, 1814 он |
| • Үндсэн хууль ба хязгаарлагдмал автономит эрх Исландын сайдыг томилов | 1 сарын 5, 1874 он |
| • Өргөтгөсөн автономит эрх  | 2 сарын 1, 1904 он |
| • Бүрэн эрхт байдал Дани–Исландын Холбооны тухай хууль | 12 сарын 1, 1918 он |
| • Бүгд найрамдах улс  | 6 сарын 17, 1944 он |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 102,775 км2 (39,682 бээр2) (106) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 2.07 (2015) |
| Хүн ам |
| • 2022 тооцоо | 376,248 (171) |
| • 2022 тооллого | 387,800 |
| • Нягтаршил | 3.66/км2 (240) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $24.888 тэрбум (152) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $66,467 (15) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $27.702 тэрбум (109) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $73,981 (8) |
| ОТББИ (2018) |  ▼ 23.2 бага |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.959 маш өндөр · 3 |
| Мөнгөний нэгж | Исландын крон (ISK) |
| Цагийн бүс | UTC (ГДЦ/БЕЦ) |
| Огнооны формат | өө.сс.жжжж |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +354 |
| Домэйн нэр | .is |

**Исланд**, албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Исланд Улс** (Исланд хэл: *Ísland* буюу *Lýðveldið Ísland*- мөсөн орон) нь эх газрын Европ ба Гренландын хооронд Умард Атлантын далайд орших арал улс юм. Хүн ам нь 320,000 орчим бөгөөд нийт 103,000 км² газар нутагтай.

Нийслэл нь Рейкьявик нийт улсын хүн амын 65% аж төрдөг байна.

Исланд нь 1949 онд НАТО болон Шенгений гэрээний гишүүн орон боловч Европын Холбоонд элсээгүй юм.

## Цаг агаар

Исланд
Нийслэл Рейкьявик хотод 7-8 сард хамгийн дулаан байдаг (7 сард +20 °C). Рейкьявикт жилийн дундаж температур +5 °C, 1 дүгээр сарын дундаж −1 °C, 7 сараас +11 °C байдаг байна.

## Тээвэр

Исландад автобус, автомашин, ачааны машин, усан онгоц, онгоцоор тээвэр хийдэг байна. Төмөр зам огт байхгүй. Исландад цорын ганц амин чухал тээврийн хэрэгсэл бол машин юм, учир нь Исландын нөхцөлд энэ нь хамгийн тохиромжтой тээвэр юм. Зарим исландчууд орон нутгийн хэрэгцээнд зориулж жижиг онгоцтой байдаг. Тээврийн гол судас нь бараг бүх сууринг холбосон 1339 км урт Тойргийн авто зам юм.

## Улс төрийн тогтолцоо

Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Ерөнхийлөгч (Forseti) юм. 2016 оны 6-р сарын 26-нд бие даан нэр дэвшигч, түүхийн профессор Гудни Ёханнессон сонгуульд ялсан. Өмнөх ерөнхийлөгч Оулавур Рагнар Гримссон 1996 оны 6-р сарын 29-нд сонгогдсон бөгөөд 2000 оны 6-р сарын 29-нд өөр нэр дэвшигч байгаагүйн улмаас хоёр дахь удаагаа сонгогдсон; 2004 оны 6-р сарын 26-нд тэрбээр гурав дахь удаагаа сонгогдсон бөгөөд 2008 онд өөр нэр дэвшигч байгаагүй тул автоматаар дөрөв дэх удаагаа албан тушаалдаа үлдсэн; 2012 онд тав дахь удаагаа сонгогдсон. Гүйцэтгэх байгууллага - мужийн засгийн газар (Ríkisstjórn) нь дарга сайд (Forsætisráðherrar) ба сайд нараас (ráðherrar) бүрдэнэ;

Одоогоор "Тусгаар тогтнолын нам", "Дэвшилтэт нам" гэсэн хоёр намын төлөөллөөс бүрдэж байна. Ерөнхий сайдыг парламентын сонгуулийн үр дүнд Алтинги дахь намын бүлгийн дарга нартай зөвшилцсөний дараа Ерөнхийлөгч батламжилдаг. Бьярни Бенедиктссон 2017 оны нэгдүгээр сарын 11-нээс хойш Ерөнхий сайдын албыг хашиж байгаа юм. Исланд нь Нордикийн зөвлөл (1952 оноос), НҮБ (1946 оноос), НАТО (1949 оноос), Европын чөлөөт худалдааны гэрээний (1970 оноос хойш) гишүүн болно.

Хууль тогтоох байгууллага - нэг танхимтай парламент (Althing, Alshingi), 930 оноос хойш үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн (63 гишүүн (Þingmaður, tingmans; гишүүд нь 4 жилийн хугацаатай шууд сонгогддог); гишүүдээсээ Алтинги (Forseti Alshingis) ерөнхийлөгчийг сонгодог. 1991 он хүртэл Алтинги хоёр танхимтай парламент нь Засгийн газарт итгэл үзүүлэх эсэх асуудлаар санал хураалт явуулах боломжтой.

Бүгд Найрамдах Исланд Улсын **Үндсэн хуулийг 1920** онд баталсан. Хожим нь 1944, 1991 онуудад томоохон өөрчлөлт шинэчлэлтүүд хийжээ. Үндсэн хууль батлагдсан 6-р сарын 17-ны өдрийг Исландын тусгаар тогтнолын өдөр гэж тэмдэглэдэг байна.

## Зэвсэгт хүчин

Исланд бол Зэвсэгт хүчингүй цөөн орны нэг. Гэхдээ зөвхөн Эргийн харуул гэж цэрэгжсэн байгууллага байдаг.

## Хотууд

Нийслэл хот Рейкьявик (202 мянган хүн амтай), Парламент, Засгийн газар нь байралдаг бөгөөд Улсын санхүү, соёл, жил хэргийн төв нь юм. Бусад том хотууд: Коупавогюр (33 045 хүн амтай), Хабнарфьордюр (28 085 хүн амтай), Акюрейри (17 770 хүн амтай), Хусавик, Сейдисфьордюр, Акранес. Гол боомт хотууд: Рейкьявик, Акюрейри, Грюндарфьордюр, Хабнарфьордюр зэрэг юм.

2007 онд НҮБ-аас Исланд улсыг хүн амьдрахад хамгийн тааламжтай орон гэж зарласан байна.

## Түүх

Исланд IX зуунд I Харальд хаантай Норвеги Улстай нэгдсэний дараа хүмүүс ирж сууршиж эхэлсэн байна. Харальд хаантай зөрчилдөж байсан иргэд дүрвэж өөр газар руу нүүсэн байдаг. 1262 онд Исланд Норвеги улстай "Хуучин гэрээ" хэмээх гэрээнд гарын үсэг зурахаас өөр аргагүй болсон бөгөөд үүний дагуу Норвегийн хаадын дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрч, тэд эргээд жил бүр мод, үр тариа болон бусад бараа бүхий хэд хэдэн хөлөг онгоц илгээдэг байжээ. Скандинавын орнууд дотор эрх мэдлийн шилжилт болох тоолонд Исландын харьяалал өөрчлөгдөж байжээ.

1551 оны 2-р сарын 23-нд Исландад эрх баригч Данийн дарангуйллын эсрэг бослого гарчээ. Исландын католик шашны сүүлчийн хамба лам Ион Арансон болон түүний хөвгүүдийг цаазалсан нь бослогын үндсэн шалтгаан болсон юм. Бослого гаргасан исландчууд арал дээрх бүх даничуудыг устгасан боловч Данийн хаан III Христ шийтгэлийн экспедиц илгээж жижиг Исландад улсад "дэг журам"-ыг сэргээсэн ажээ.

Дани, Норвегийн холбоо 1814 онд салахад Исланд болон жижиг арлууд Данийн бүрэлдэхүүнд оржээ. 1845 онд "Альтинг" гэх эртний Исландын нэртэй парламентыг сэргээсэн байна.

Зуу гаруй жил үргэлжилсэн тусгаар тогтнолын төлөөх тайван замын тэмцлийн үр дүнд 1918 оны 12-р сарын 1-нд Исланд улс Данитай нэгдэн тусгаар тогтносон Вант улс болсноо зарлав. Дэлхийн 2-р дайны үеэр 1940 оны 4-р сарын 9-нд Герман Данийг эзлэн авснаар Исланд Даниас хараат бус болжээ. 1940 оны 5-р сард Их Британи Исландыг эзлэн авч, 1941 онд арлыг эзэлсэн эрхийг АНУ-д шилжүүлсэн байна. Удалгүй 1944 оны 6-р сарын 17-нд Исланд бүрэн тусгаар тогтнолоо олж, Бүгд Найрамдах улс болсон түүхтэй.

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

## Цахим холбоос

* **Commons: Iceland** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Исландын засгийн газар