Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хиймэл дагуулын навигац

Хиймэл дагуулын навигац буюу satnav систем нь бие даасан газарзүйн байрлал тогтоох зорилгоор хиймэл дагуулыг ашигладаг систем юм. Дэлхийг хамарсан хиймэл дагуулын навигацийн системийг дэлхийн навигацийн хиймэл дагуулын систем (GNSS) гэж нэрлэдэг. 2023 оны байдлаар дэлхийн дөрвөн систем ажиллаж байна: АНУ-ын Глобал Байршлын Систем (GPS), Оросын Глобал навигацийн хиймэл дагуулын систем (ГЛОНАСС), Хятадын БэйДу навигацийн хиймэл дагуулын систем[1], Европын Холбооны Галилео[2].

Бүс нутгийн навигацийн хиймэл дагуулын системүүд нь Японы Quasi-Zenith Satellite System (QZSS), GPS-ийн нарийвчлалыг сайжруулах зорилгоор хиймэл дагуул дээр суурилсан GPS-ийн өргөтгөлийн систем бөгөөд 2023 онд GPS-ээс хамааралгүй хиймэл дагуулын навигаци,[3] болон Энэтхэгийн бүсийн навигацийн хиймэл дагуул юм. Систем (IRNSS) эсвэл NavIC, урт хугацаанд дэлхийн хувилбар болгон өргөжүүлэхээр төлөвлөж байна.[4]

Хиймэл дагуулын навигаци нь хиймэл дагуулын навигацийн төхөөрөмжүүдэд хиймэл дагуулаас радиогоор харааны шугамын дагуу дамждаг цаг хугацааны дохиог ашиглан байршлаа (уртраг, өргөрөг, өндөр/өндөр) өндөр нарийвчлалтай (хэдэн см-ээс метр хүртэл) тодорхойлох боломжийг олгодог. Системийг байрлал, навигаци, эсвэл хүлээн авагч суурилуулсан ямар нэг зүйлийн байрлалыг хянах (хиймэл дагуулаас хянах) зэрэгт ашиглаж болно. Мөн дохионууд нь цахим хүлээн авагчид одоогийн орон нутгийн цагийг өндөр нарийвчлалтайгаар тооцоолох боломжийг олгодог бөгөөд энэ нь цагийг синхрончлох боломжийг олгодог. Эдгээр хэрэглээг нийлээд Байрлал тогтоох, Навигаци ба Хугацаа (PNT) гэж нэрлэдэг. Сатнав системүүд нь ямар ч телефон утас эсвэл интернет хүлээн авахаас үл хамааран ажилладаг боловч эдгээр технологи нь үүсгэсэн байршлын мэдээллийн ашиг тусыг нэмэгдүүлэх боломжтой юм.
# Глонасс байршил тогтоох систем

Глонассын 24 хиймэл дагуулууд дэлхийгээс 20000км зайд тойрог замд ажиллаж тасралтгүй байршлийн дохиоллыг дэлхийд дамжуулдаг
Хиймэл дагуулын байршил тогтоох системуудийн харьцуулалт

**Глонасс** (орос: ГЛОНАСС, **Гло**бальная **на**вигационная **с**путниковая **с**истема) нь ОХУ-ын Батлан хамгаалах яамнаас хэрэгжүүлсэн цэрэг, иргэний зориулалтын байршил тогтоох систем юм. Глонассыг анх цэргийн зориулалттайгаар 1976 оноос эхлэн судалж хэрэгжүүлж эхэлсэн ба 90-ээд оноос хагас дутуу ажиллагаанд оруулж эдийн засгийн хүндрэлийн улмаас зогсонги байдалд орсон боловч 2000 оноос ОХУ-ын засгийн газраас идэвхитэй дэмжиж байгуулж 2011 оноос бүрэн ашиглалтанд оруулжээ. Нийт 24 хиймэл дагуулууд хэрэглэгчийн байршил тогтоогчид дохиолол дамжуулдаг.

### Системүүдийн харьцуулалт

| Систем | GPS байршил тогтоох систем | Глонасс байршил тогтоох систем | Бейдоу байршил тогтоох систем | Галилео байршил тогтоох систем | IRNSS байршил тогтоох систем |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Хэрэгжүүлэгч улс | АНУ | ОХУ | БНХАУ | Европын холбоо | Энэтхэг |
| Сувгын кодчилол | CDMA | FDMA/CDMA | CDMA | CDMA | CDMA |
| Тойрог зам | 20,180km | 19,130km | 21,150km | 23,220km | 36,000km |
| Хугацаа | 11.97 цаг (11 h 58 m) | 11.26 цаг (11 h 16 m) | 12.63 цаг (12 h 38 m) | 14.08 цаг (14 h 5 m) | - |
| 1 өдрийн эргэлт | 2 | 17/8 | 17/9 | 17/10 | - |
| Хиймэл дагуулын тоо | 24 | 31 | 5 тогтмол дагуул, 30 дундаж тойрог замын дагуул | 4 туршилтын дагуул, 22 ажиллагаатай дагуул | 7 тогтмол дагуул |
| Үелзэл | 1.57542 GHz (L1 signal) 1.2276 GHz (L2 signal) | ~ 1.602 GHz (SP) ~ 1.246 GHz (SP) | 1.561098 GHz (B1) 1.589742 GHz (B1-2) 1.20714 GHz (B2) 1.26852 GHz (B3) | 1.164–1.215 GHz (E5a and E5b) 1.260–1.300 GHz (E6) 1.559–1.592 GHz (E2-L1-E11) | - |
| Статус | Ажилладаг | Ажилладаг, CDMA -г бэлдэж байна. | 15 дагуул ажилладаг, 20 бусад дагуулыг төлөвлөсөн | Бэлдэж байгаа | 2 дагуул хөөргөсөн, 5 нэмэлтийг 2015 онд хөөргөнө |

## Бусад үзэх

* GPS байршил тогтоох систем
* Галилео байршил тогтоох систем
* Бейдоу байршил тогтоох систем
* IRNSS байршил тогтоох систем

## Цахим холбоос

 **Commons: GLONASS** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Галилео байршил тогтоох систем

Галилео байршил тогтоох системийн лого
Хиймэл дагуулын байршил тогтоох системуудийн харьцуулалт
2011-10-21-нд Галилео системийн анхны 2 хиймэл дагуулыг хөөргөсөн юм
**Галилео** нь Европын холбоо ба Европын сансрын агентлагаас хамтран хэрэгжүүлж буй хиймэл дагуулын байршил тогтоох систем юм. Одоогоор олон нийтийн хэрэгцээнд ашиглагддаг АНУ-ын GPS ба ОХУ-ын Глонасс системүүдийн адилаар Европоос бие даан тусдаа гадны хамааралгүйгээр байршил тогтоох үйлчилгээтэй болхыг 90-ээд оноос эхлэн европчууд хүсэх болжээ. 2011 оны 10 сарын 21-нд анхны 2ш хиймэл дагуулыг тойрог замд оруулсан цаашид 2019 он хүртэл 30ш хиймэл дагуулыг хөөргөж дэлхийг бүрэн бүрхэж хүн бүрт байршлын үнэгүй үйлчилгээг үзүүлэх болно. Мөн БНХАУ анх Галилей төсөлд оролцож байгаад цааш улс төрийн шалтгаанаар оролцох боломжгүй болж Бейдоу хэмээх зөвхөн өөрийн бүс нутгийг хамарсан байршлийн системтэй болхоор ажиллаж байна.

Галилей нь 1м хүртэл нарийвчилалтай байршлын дохиоллыг дамжуулна, ерөнхий дохиололтой үнэгүй үйлчилгээ ба нарийвчилалтай дохиотой үнэтэй 2 янзын үйлчилгээг үзүүлнэ. Галиилейн гол давуу тал нь хэрэглэгч хэрэгцээ гарсан үед аюул тулгарсан дохиог хиймэл дагуулын төвд дамжуулж байршлаа мэдээлж болхоос гадна төвөөс тусламж ирж байгааг мэдээлсэн дохиог авч болдог онцлогоороо GPS ба Глонасаас давуу юм.

Галилейг газраас Германы Мюнхенгээс ба Италийн Фучиногоос удирдах болно.

### Системүүдийн харьцуулалт

| Систем | GPS байршил тогтоох систем | Глонасс байршил тогтоох систем | Бейдоу байршил тогтоох систем | Галилео байршил тогтоох систем | IRNSS байршил тогтоох систем |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Хэрэгжүүлэгч улс | АНУ | ОХУ | БНХАУ | Европын холбоо | Энэтхэг |
| Сувгын кодчилол | CDMA | FDMA/CDMA | CDMA | CDMA | CDMA |
| Тойрог зам | 20,180km | 19,130km | 21,150km | 23,220km | 36,000km |
| Хугацаа | 11.97 цаг (11 h 58 m) | 11.26 цаг (11 h 16 m) | 12.63 цаг (12 h 38 m) | 14.08 цаг (14 h 5 m) | - |
| 1 өдрийн эргэлт | 2 | 17/8 | 17/9 | 17/10 | - |
| Хиймэл дагуулын тоо | 24 | 31 | 5 тогтмол дагуул, 30 дундаж тойрог замын дагуул | 4 туршилтын дагуул, 22 ажиллагаатай дагуул | 7 тогтмол дагуул |
| Үелзэл | 1.57542 GHz (L1 signal) 1.2276 GHz (L2 signal) | ~ 1.602 GHz (SP) ~ 1.246 GHz (SP) | 1.561098 GHz (B1) 1.589742 GHz (B1-2) 1.20714 GHz (B2) 1.26852 GHz (B3) | 1.164–1.215 GHz (E5a and E5b) 1.260–1.300 GHz (E6) 1.559–1.592 GHz (E2-L1-E11) | - |
| Статус | Ажилладаг | Ажилладаг, CDMA -г бэлдэж байна. | 15 дагуул ажилладаг, 20 бусад дагуулыг төлөвлөсөн | Бэлдэж байгаа | 2 дагуул хөөргөсөн, 5 нэмэлтийг 2015 онд хөөргөнө |

## АНУ-ын улс төрийн шахалт

АНУ-ын батлан хамгаалах сайдын Галилео төслийн эсрэг лобби захиа
Европчууд өөрсдийн бие даасан байршлын системтэй болход АНУ-ын цэргийн хүчнийх нь Европын холбоонд элдэв дарамт шахалт учируулж 1990-ээд онд Галилео төслийг зогсооход баггүй нөлөөлжээ.

## Бусад үзэх

* GPS байршил тогтоох систем
* Глонасс байршил тогтоох систем
* Бейдоу байршил тогтоох систем
* IRNSS байршил тогтоох систем

## Цахим холбоос

 **Commons: Галилео (хиймэл дагуулын навигац)** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# IRNSS байршил тогтоох систем

Хиймэл дагуулын байршил тогтоох системуудийн харьцуулалт
**Indian Regional Navigation Satellite System** (монг. *Энэтхэгийн бүс нутгийн хиймэл дагуулын байршил тогтоогч систем*) Энэтхэгийн засгийн газраас хэрэгжүүлж буй цэрэг иргэний зориулалтын байршил тогтоох систем юм. Системийг байгуулах үндсэн шалтгаан нь ноцтой хэрэгцээтэй үед гадны засгийн мэдэлд байгаа байршлын системийн эрх мэдэлд орохгүйн тулд Энэтхэгүүд өөрсдийн системийг байгуулж эхэлжээ.

### Системүүдийн харьцуулалт

| Систем | GPS байршил тогтоох систем | Глонасс байршил тогтоох систем | Бейдоу байршил тогтоох систем | Галилео байршил тогтоох систем | IRNSS байршил тогтоох систем |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Хэрэгжүүлэгч улс | АНУ | ОХУ | БНХАУ | Европын холбоо | Энэтхэг |
| Сувгын кодчилол | CDMA | FDMA/CDMA | CDMA | CDMA | CDMA |
| Тойрог зам | 20,180km | 19,130km | 21,150km | 23,220km | 36,000km |
| Хугацаа | 11.97 цаг (11 h 58 m) | 11.26 цаг (11 h 16 m) | 12.63 цаг (12 h 38 m) | 14.08 цаг (14 h 5 m) | - |
| 1 өдрийн эргэлт | 2 | 17/8 | 17/9 | 17/10 | - |
| Хиймэл дагуулын тоо | 24 | 31 | 5 тогтмол дагуул, 30 дундаж тойрог замын дагуул | 4 туршилтын дагуул, 22 ажиллагаатай дагуул | 7 тогтмол дагуул |
| Үелзэл | 1.57542 GHz (L1 signal) 1.2276 GHz (L2 signal) | ~ 1.602 GHz (SP) ~ 1.246 GHz (SP) | 1.561098 GHz (B1) 1.589742 GHz (B1-2) 1.20714 GHz (B2) 1.26852 GHz (B3) | 1.164–1.215 GHz (E5a and E5b) 1.260–1.300 GHz (E6) 1.559–1.592 GHz (E2-L1-E11) | - |
| Статус | Ажилладаг | Ажилладаг, CDMA -г бэлдэж байна. | 15 дагуул ажилладаг, 20 бусад дагуулыг төлөвлөсөн | Бэлдэж байгаа | 2 дагуул хөөргөсөн, 5 нэмэлтийг 2015 онд хөөргөнө |

## Бусад үзэх

* GPS байршил тогтоох систем
* Галилео байршил тогтоох систем
* Бейдоу байршил тогтоох систем
* Глонасс байршил тогтоох систем

[[Ангилал:Нислэгийн байршил тогтоогч ]
# Сфероид

Сфероид буюу эргэлтийн эллипсоид нь эллипсийг гол тэнхлэгүүдийнх нь аль нэгээр эргүүлж үүсгэсэн квадрик гадаргуу юм. Өөрөөр хэлбэл, хоёр тэнцүү хагас тэнхлэгтэй эллипсоидыг хэлнэ. Сфероид нь симметр тэнхлэгүүдтэй бөгөөд энэ нь эллипсийг эргүүлэх замаар бий болдог.

Хэрэв эллипсийг урт тэнхлэгээр нь эргүүлбэл сунгасан сфероид (пролат сфероид) үүсдэг. Энэ нь регби бөмбөг шиг сунасан хэлбэртэй байдаг. Америкийн хөлбөмбөгний бөмбөгтэй төстэй боловч сфероидтой харьцуулахад үзүүртэй байдаг. Хэрэв эллипсийг богино тэнхлэгээр нь эргүүлбэл хавтгай сфероид (облат сфероид) үүсдэг бөгөөд энэ нь шош эсвэл энгийн M&M чихэр шиг хавтгай хэлбэртэй байдаг. Хэрэв эллипс нь төгс дугуй байвал үр дүнд нь бөөрөнхий (бөмбөрцөг) үүснэ.

Таталцал ба эргэлтийн хам нөлөөнөөс болж Дэлхий (мөн бусад бүх гаригууд) яг бөөрөнхий биш бөгөөд эргэх тэнхлэгийнхээ дагуу бага зэрэг хавтгай байдаг. Иймээс газрын зураг зүй болон геодези судлалд Дэлхийг ихэвчлэн бөмбөрцөг бус, харин облат сфероид буюу лавлах эллипсоидоор ойролцоолон тооцдог. Одоогийн Дэлхийн геодезийн системийн загварт экваторын радиус 6,378.137 км (3,963.191 миль), туйлын радиус 6,356.752 км (3,949.903 миль) хэмжээтэй сфероидыг ашигладаг.

“Сфероид” гэдэг үг анхандаа “ойролцоогоор бөөрөнхий бие” гэсэн утгатай байсан бөгөөд би-эсвэл три-голт эллипсоидын хэлбэрээс гадна илүү жигд бус хэлбэрийг ч хүлээн зөвшөөрдөг байв. Энэ утгаар нь геодезийн эртний судалгаанд, тухайлбал Дэлхийн таталцлын геопотенциалын загварын бөмбөрцөг гармоник цувааны хураангуйлалтад дурдсан байдаг.
# Далайн түвшин

Сүүлийн 500 сая жилийн далайн түвшиний өөрчдөдтийг хоёр янзаар илэрхийлэв
Далайн төвшин нь далайн дундаж төвшинг илэрхийлнэ. Далайн түрлэгээс хамаарч төвшин өөрчлөгддөг тул хэмжихэд ДТ-нг (Далайн төвшин) ашигладаг. Өндөрлөг болон нам дор газрыг ДТ-тэй харьцуулдаг.

## Тодорхойлолт

ДТ гэдэг нь геодезийн суурь хэмжигдэхүүнүүдийн нэг юм. Үүнийг газрын зураг болон навигацид хэрэглэх ба нисэх хүчинд ДТ-нг ашиглан агаарын даралтыг тодорхойлдог. Мөн их буюу бага түрлэгийн гол цэгийг ДТ-өөр тогтоох зорилгоор түгээмэл ашиглагддаг.
ДТ өөрчлөгдөхөд олон хүчин зүйлс нөлөөлдөг. Геологийн цаг хугацаанд маш их өөрчлөлтүүд гарсан ба цаг уур гол үүсвэр нь болдог. Тухайлбал одоогийн дэлхийн дулаарал байна.

## ДТ-ний удаан хугацааны өөрчлөлтүүд

Сүүлийн 500 сая жилийн дотор хэрхэн өөрчлөгдсөнийг илэрхийлэх 2 арга байдаг. Ихэнх геологийн хугацааны турш ДТ өнөө үеийнхээс илүү өндөр байсан нь тодорхой болсон.
ДТ сүүлийн мөстлөгөөс хойш тогтвортой байдлаа алдаж эхэлсэн (өөрчлөлтийг м-ээр илэрхийлсэн).
Дэлхийн түүхэнд тив болон далайн ёроолын зэрэгцээ далайн сав газар, мөсөн гол тектоник хавтангийн хөдөлгөөнөөс болж өөрчлөгдсөөр иржээ.

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Газрын зураг

Дэлхийн газрын зураг
**Газрын зураг** нь ямар нэг нутаг дэвсгэр дээрх объект болон бүс нутаг тэдгээрийн тайлбар, харилцан хамаарлыг тусгай дүрс тэмдэглэгээ ашиглан дүрсэлсэн зураглал юм.
# Бөмбөлөг

3-хэмжээст Бөмбөрцөг
**Бөмбөлөг** (Англи: Sphere, гре. σφαῖρα) буюу **Сфер** нь бөмбөрцгийн гадаргуу. Математикт бөмбөлгийг зайн тухай ойлголт өгөгдсөн огторгуйн тодорхой цэгээс ижил зайд орших элементүүдийн олонлог хэмээн тодорхойлдог. Тэрхүү цэгийг бөмбөлгийн төв гэх бөгөөд бөмбөлөг нь төвийнхөө хувьд, мөн төвийг дайрсан дурын шулуун, дурын хавтгайн хувьд тэгш хэмтэй дүрс болно. Бөмбөлгөөр хашигдсан огторгуйн хэсэг нь бөмбөрцөг юм. Ерөнхийдөө бөмбөлөг гэвэл Евклидийн огторгуй *E*3-д тодорхойлогдсон буюу 3-хэмжээст бөмбөлгийг ойлгоно.

Бөмбөлөгийн талбайг градусаар илэрхийлвэл (нумуудын хэмжээнүүд тогтмол бус гэдгийг тооцон) 41252.96 кв. градус гарна.

Бөмбөлөгийг дараах байдлаар мөн тодорхойлдог:

* Бөмбөлөг нь бүх гурван тэнхлэг нь ижил хэмжээтэй эллипсоид юм.
* Бөмбөлөг нь **бөмбөрцгийн** гадаргуу юм.

Цилиндрийн эзлэхүүн V1, түүн дотор багтаасан, хоёр суурийг нь шүргэх сферын эзлэхүүн V2, цилиндрийн нэг суурьтай давхацсан суурьтай, нөгөө суурийн төвд оройтой конусын эзлэхүүн V3 бол V1:V2:2V3=3:2:1 байна.

## Ерөнхий тодорхойлолт

Метрийн огторгуй (*X*, *d*)-ийн хувьд *c* цэгийг бэхлэн, уг *c* цэгээс нэгэн ижил *r* > 0 зайд орших бүх цэгүүдийн олонлог

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
-ийг *c* төвтэй, *r* радиустай **бөмбөлөг** гэнэ. *r* → 0 үед {*c*} хэмээх ганц элемент бүхий олонлог үүсэх тул *r* = 0 үеийг мөхсөн бөмбөлөг гэж авч үзэх нь бий.

## Евклидийн огторгуй дахь бөмбөлөг

*xyz*-тэгш өнцөгт координатын систем бүхий 3-хэмжээст Евклидийн огторгуй байг. Түүн дээрх (*x*0, *y*0, *z*0) координаттай цэгээс *r* зайд орших (*x*, *y*, *z*) цэгүүд нь

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
нөхцлийг хангана. Энэ нөхцлийг хангах бүх цэгүүдийн олонлог нь бөмбөлөг болох юм. *r* = 1 үед **нэгж бөмбөлөг** гэнэ. Уг бөмбөлгийн гадаргуугийн талбай *S* = 4π*r*2 болно. Координатын эх дээр төвтэй бөмбөлгүүд нь дараах дифференциал тэгшитгэлийг хангана.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Энд бөмбөлгийн дээр орших дурын (*x*, *y*, *z*) цэгийн хувьд түүний шүргэгч вектор (*dx*, *dy*, *dz*) нь бөмбөлгийн гадаргуутай перпендикуляр байна.

Бөмбөлөг нь хавтгайтай огтлолцоход тойрог үүснэ.

## Геометрийн үндсэн томъёнууд

Сферын талбай

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
Сферээр хязгаарлагдсан бөмбөрцөгийн эзлэхүүн

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
Сферын сегментийн талбай

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ,
үүнд: H — сегментийн өндөр, WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 — зенитын өнцөг.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Бөмбөлөг** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Экватор

<div style="font-size:88%;line-height:1.2em;position:absolute;z-index:2;right:0;left:0;top:**Expression error: Unrecognized punctuation character "[".**%">0° **Экватор**
Экватор (улаан) буюу Гринвичийн голдоц (хөх) дайран өнгөрдөг улс орнууд
**Экватор** (Англи: Equator), **Улаан зам** гэж ерөнхийдөө бөмбөрцгийн хүндийн төвийг агуулсан эргэлтийн тэнхлэгт перпендикуляр хавтгайнууд болон бөмбөрцгийн гадаргуугийн огтлолцлыг хэлдэг. Гэхдээ Экватор гэвэл Дэлхийн экваторыг заах нь элбэг. Экватор орчмын бүс нутаг нь халуун уур амьсгалтай.

Энгийнээр хэлбэл, Экватор гэдэг нь Дэлхийг умард болон өмнөд туйлаас нь харахад тэнцүүгээр хойд хагас бөмбөрцөг, өмнөд хагас бөмбөрцөг болгон хуваадаг хийсвэр шугам юм. Бусад гараг, одон орны биетүүдийн экваторыг мөн ижлээр тодорхойлдог.

## Ном зүй

* Moritz, H (September 1980). "Geodetic Reference System 1980". *Bulletin Géodésique*. **54** (3). Berlin: Springer-Verlag: 395–405. doi:10.1007/BF02521480. (IUGG/WGS-84 data)
* Taff, Laurence G (1981). *Computational Spherical Astronomy*. New York: Wiley. ISBN 047106257X. OCLC 6532537. (IAU data)

## Цахим холбоос

 **Commons: Экватор** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Дэлхий дээрх, Экваторын хөшөөнүүд
# Умард туйлын цагираг

Дэлхийн газрын зурагт Умард туйлын
цагираг доторхийг тод хөх өнгөөр будав
**Умард туйлын цагираг** (Англи: Arctic Circle) бол дэлхийн газрын зурагт Экватор (Улаан зам), Матрын зам, Мэлхийн зам, Өмнөд туйлын цагираг, *Умард туйлын цагираг* гэх нэрээр тэмдэглэгдэх таван онцлох өргөрөгийн нэг юм.

Энэ нь хойд өргөрөгийн 66° 33′ 44″-тай параллель бүслүүр юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Умард туйлын цагираг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Умард туйлын цагираг** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Норвегийн тэнгис

Газрын зураг
**Норвегийн тэнгис** нь Атлантын далайд харьяалагдах, Хойд тэнгис болон Гренландын тэнгисийн хооронд орших тэнгис юм.
Нийт талбай нь 1,380,000км2, гүн нь дунджаар 1600-1750м бөгөөд хамгийн гүн цэг нь 3,970м болно.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Берингийн хоолой

Берингийн хоолой
**Берингийн хоолой** (*Англи: Bering Strait*, **Орос: Бе́рингов проли́в**) нь Аляска ба Дорнод Сибирь, Чукоткын хойгийн хооронд орших хоолой юм. АНУ, ОХУ-ын хил дайрч гардаг учраас "Америк-Оросын хоолой" гэж нэрлэх нь ч бий. Хүйтэн дайны үед дайсагнагч хоёр том гүрний хиллэдэг тус бүс нутаг нь дэлхийн хамгийн түгшүүртэй бүс нутгийн нэг байв. Одоо ч хоёр улсын цөмийн цэнэгт пуужингуудаас нэлээд нь энэ бүс нутагт байрладаг.

Хойд талд нь Чукоткын тэнгис, өмнөд талд нь Берингийн тэнгис байх бөгөөд хоолойн урт нь 96км. Хамгийн нарийн хэсэг болох Дежневийн хошуу ба Уэльсийн хунтайжийн хошууны хооронд 86км өргөнтэй. Гүн нь 30–50м. Хоолойн дунд Диомидийн арлууд оршино. Жилийн 7-10 сараас бусад үед мөсөн бүрхүүлтэй байдаг. Тус хоолойн голоор өдөр солигдох шугам татагдсан байдаг. 1648 онд Семён Дежнев хоолойг нээжээ. 1728 онд тус хоолойг анх гаталсан Витус Берингийн нэрээр нэрлэгдсэн түүхтэй.

## Түүх

30 орчим мянган жилийн өмнө Монголорхог төрхтнүүд тус хоолойг эх газар байхад нь гаталж, Америк тивийн анхны оршин суугчид болсон гэгддэг. Тийнхүү Хойд Америк тивд хүрсэн Монголорхог төрхтнүүд нь өмнө зүг нүүдэллэсээр 10 мянган жилийн өмнө гэхэд Өмнөд Америк тивийн өмнөд үзүүр болох Магелланы хоолой хүрсэн болох нь батлагдсан.

## Туннель барих төлөвлөгөө

Берингийн хоолойгоор тусгаарлагдсан ОХУ ба Аляскыг холбох далайн ёроолын туннель барих төлөвлөгөө байдаг. Энэ төлөвлөгөө хэрэгжвэл урт нь 100 орчим км болох бөгөөд 2007 оны байдлаар дэлхийн хамгийн урт туннель болох Японы Сэйкан туннель (53.8км), Англи, Францыг холбосон Ла-Маншийн туннель (50.5км)-ийг давж гарах юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Bering Strait** – Викимедиа дуу дүрсний сан