Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 7 сарын 5

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 6 сар · **7 сар** · 8 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**7 сарын 5** нь Григорийн тооллын жилийн 186 дахь (өндөр жил бол 187 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 179 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

1925 оны 7-р сарын 5-нд Зөвлөлтийн эрдэмтэн еврей гаралтай Исай Шмидтээр ахлуулсан М.М.Громов, М. А. Волковойнов нарын 6 нисгэгч нар Москва-Бээжин-Токио нислэг анх үйлдэх үеэр Улаанбаатарт түр газардаад 8-нд Бээжин рүү ниссэн.

## Энэ өдөр төрсөн хүн

## Энэ өдөр нас барагсад

## Тэмдэглэлт баярууд

---

 **Commons: 7 сарын 5** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Таван салаа

Таван салаа ( латинаар Plantаgo ) нь Plantaginaceae овогт багтдаг нэг ба олон наст өвслөг ургамлын төрөл зүйл юм. Дэлхий даяар тархсан 250 гаруй зүйл байдаг. Үүний олонхи нь хогийн ургамал гэж тооцогддог.
Олон наст, нэг наст өвслөг ургамал, хааяа бут сөөгөөр, Номхон далайн арлуудад өвслөг мод хэлбэрээр ургадаг.

Ихэвчлэн нимгэн, судалтай, богино үндэслэг иштэй байдаг.

Навчнууд нь үндэсэн иштэй байдаг.

Цэцэг нь босоо, навчгүй. Зарим зүйлд цэцгийн иш нь салаалсан, ташуу хэлбэртэй байдаг. Цэцэг нь жижиг, үл үзэгдэх, өтгөн ба толгойн хэсэгт бөөгнөрсөн хэлбэртэйгээр ургадаг.

Жимс нь олон үртэй булцуутай юм. Тоосжилт нь салхины тусламжтайгаар явагддаг.

Таван салааны тархалт ба экологи
Таван салаа нь Европ, Ази, Африк, Америк тивийн сэрүүн болон субтропик бүсэд ургадаг. Хамгийн алдартай нь: Plantago дунд (Plantago media), Plantago major (Plantago major) болон Plantago lanceolata (Plantago lanceolata) - олон наст өвслөг ургамал. Кавказын нурууны хойгоор болон Төв Азид элсэний таван салаан зүйл (Plantago arenaria) олддог - 40 см хүртэл өндөр салбарласан өвслөг ургамал.

Таван салаа нь зам дагуу цөл, тал хээр, нуга, элсэнд хогийн ургамал байдлаар ихэвчлэн ургадаг.

Ихэвчлэн замын хажуугаар ургаж хүн амьтаны хөл ба хүний гутлын уланд наалдах маягаар үрээ цацан тархадаг байна. Маш хачирхалтай нь ийм аргаар нутагшан тархсан таваан салааг Америкийн уугуул иргэд болох индианчууд "цагаан хүний мөр" гэсэн хоч өгчээ.
# Цэцэг

Боловсорсон цэцэгЦэцэг буюу дэлбээ, цэцэглэлтийн эрхтэн нь цэцэгт ургамал (Angiospermae ангилалд хамаарах ургамлууд)-ын үржлийн эрхтэн юм. Цэцэг нь вегетатив эрхтнүүдээс бүрддэг бөгөөд үүнд: цэцгийн хөгжиж буй үеийг хамгаалж, бүрхэж байдаг дотоод хэсэг буюу дэлбээнүүд, тоос хүртээгчийг татах үүрэг бүхий тод өнгийн дэлбэн, мөн гамет (үр эс)-ийг үүсгэгч үржлийн эрхтнүүд орно. Эр гаметофит нь тоосонцорт агуулагдах бөгөөд тоосны уутанд үүснэ. Харин эм гаметофит нь үржлийн эрхтэн болох навчинцар дотор үүсдэг.

Ихэнх цэцэгт ургамлууд өөрсдийн тоосыг бусад цэцэг рүү шилжүүлэхийн тулд зөгий, эрвээхэй, шөнийн эрвээхэй зэрэг амьтад тусалдаг. Тэд эдгээр тоос хүртээгчийг татахын тулд тод өнгөтэй, том дэлбэн, хэт ягаан туяанд харагдах өвөрмөц хээ, анхилуун үнэр, мөн тоос хүртээгчдийн хоол хүнс болох бал үйлдвэрлэх зэрэг олон янзын аргыг ашиглан дасан зохицсон байдаг. Ийм байдлаар олон цэцэгт ургамал болон тоос хүртээгчид хамтран хувьсаж, харилцан хамааралтай болсон. Ургамлын хувьд энэ нь эс үржих үндэс суурь болж өгдөг бол, тоос хүртээгчдийн хувьд хоол тэжээл болдог. Цэцгийн тоос нь антерээс өөр нэг цэцгийн үр боловсрох хэсэгт (бүдүүвч) хүргэгдсэнийг тоос хүртэлт гэнэ.

Сараана цэцгийн тоосны уутЗарим цэцэг өөрөө өөрийгөө тоос хүртээж, нэгэн ургамлын өөр цэцгийн тоосыг ашиглан үр үүсгэж чаддаг бол, бусад нь өөрийгөө тоос хүртэхээс сэргийлэх арга механизмтай бөгөөд зөвхөн бусад нэг төрлийн ургамлын цэцгийн тоосыг дамжуулан хөндлөн тоос хүртэлтэд үрждэг. Өөрөө тоос хүртэх үзэгдэл нь цэцгийн эр болон эм эрхтэн нь нэгэн зэрэг боловсорч, тоос нь тухайн цэцгийнхээ үр боловсрох хэсэгт хүрэх боломжтойгоор байрлах үед болдог. Энэ тохиолдолд ургамал тоос хүртээгчдийг татах бал, тоосонцор зэрэгт хөрөнгө зарах шаардлагагүй байдаг. Зарим цэцэг бордолтгүйгээр диаспор (тариалангийн тархаагч эрхтэн) үүсгэдэг бөгөөд үүнийг партенокарпи гэнэ. Бордолт явагдсаны дараа цэцгийн үржлийн эрхтэн болох өндгөн эс үр жимс болж хөгжиж, дотор нь үр агуулдаг.

## Зураг

* Цагаан Лили цэцэг
# Жимс

Манай оронд ургадаг зарим жимснүүд
Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд
Хүнсэнд хэрэглэдэг жимснүүд
Жимстэй сагс. Зураач Бальтазар ван дер Аст
Нимбэг. Зураач Бартоломео Бимби, 1715
**Жимс** гэдэг нь цэцэгт ургамлын цэцэгний тодорхой эдээс бий болдог зүйл юм. Жимс нь олон ургамалын хувьд үр тараах үүрэгтэй байдаг. Мөн олон төрлийн ургамлын үр жимсийг хүн, амьтад хүнсэнд хэрэглэж, үрийг нь тараангаа илчлэг олж авдаг симбиоз харилцаатай байдаг.

Жирийн хэрэглээнд жимс гэвэл алим, жүрж, усан үзэм, гүзээлзгэнэ, гадил зэрэг ургамлын түүхий байдлаар нь идэж болох үрийг ойлгоно.

Жимсийг бүтцээр нь үрт жимс, яст жимс, жимсгэнэ гэж ангилна.Жимс нь хүнсний ногоо, самар, үр тарианы ургамлаас ялгаатай.

Хүний бие махбодын хэвийн үйл ажиллагааг зохицуулах, хүч чадлыг нэмэгдүүлэх, эрүүл чийрэг өсөж хөгжихөд жимс, жимсгэнэ нэн чухал. Хүн хоногт 300 гаас доошгүй, жилд 109—112 кг жимс, жимсгэнэ, түүний бүтээгдэхүүнээр хийсэн хүнс тэжээл, ундааны зүйл хэрэглэх шаардлагатай гэж эрдэмтэд үздэг байна.

Жимс, жимсгэнэ бол чихэрлэг ихтэй, олон янзын органик хүчил, бичил язгуур махбод, төрөл бүрийн витамин агуулсан байдаг учир хүнс тэжээлээс гадна эмийн үйлдвэрийн үнэт түүхий эд болно.

## Монгол орны жимс жимсгэнэ

Манай оронд 60 гаруй зүйлийн зэрлэг жимсгэнэ ургадгаас нэрс, хад, үхрийн нүд, аньс, мойл зэргийн арав гаруй нь үйлдвэрийн түүхий эд болдог.

Монгол орны жимс, жимсгэнийг дотор нь өвслөг ургамлын: гүзээлзгэнэ, аньс, нэрс, цангис; мод бутлаг ургамлын: хад, бөөрөлзгөнө, тошлой, чацаргана, хармаг гэх мэт хоёр ангилна.

Эдгээрээс органик бодис, витаминаар баялагтай нь үхрийн нүд, тошлой, гүзээлзгэнэ, чацаргана юм. Үхрийн нүдийг «поливитамины эх булаг» гэж үзэж болох бөгөөд гүзээлзгэнээс тав дахин, бөөрөлзгөнөөс найм дахин, алимнаас арав дахин их витаминтай байдаг. Жимсгэнээр гэрийн нөхцөлд төрөл бүрийн амтлаг шүүс, зутан, чанамал хийж ашиглаж болно.

Бөөрөлзгөнө, хар нэрс, гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд зэрэг жимс, жимсгэнэ нь зүрх мэдрэл, цусны даралт ихдэх, цус багадах, халуурах, чийгтэх зэрэг элдэв өвчинг анагаах эмэнд хэрэглэгдэнэ. Иймээс эдгээр жимсийг түүж эмийн санд тушаах, гэрийн эмийн сан байгуулж ашигладаг болохын тулд цэцэглэх, үр жимс бүрэн боловсрох, түүх хугацааг сайн мэддэг байх нь чухал юм.

1956 онд Сэлэнгэ аймгийн Шаамарын тохойд жимс-жимсгэнийн улсын станц байгуулж, төрийн шагналт Э.Шагдар мөн Л. Цэд-Очир нарын удирдлаган доор Сибирь нутгийн өлчирдүү, ургац сайтай урт, яст урт жимс, жимсгэнийн 40 гаруй сортыг тарьж, туршилтын ажил эхэлснээс хойш манай оронд жимст цэцэрлэг хөгжүүлэх өргөн боломжтой нь нэгэнт нотлогджээ. Одоо Ховд, Дорнод, Увс, Дархан-Уул аймгийн нутагт хийеэн туршилт судалгааны дүнд жимст цэцэрлэг хөгжүүлж үрт, яст үрт жимс, жимсгэнэ ургуулж байна.

## Төрөл бүрийн жимс

* Алим
* Амраа
* Анар
* Амтат жүрж
* Гадил
* Гүйлс
* Гүзээлзгэнэ
* Лийр
* Лис, Чавга
* Нимбэг
* Үхэр бөлжиргөнө
* Яргай

## Эшлэл

 **Commons: Fruits** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Таннин

Таннин

Таннин (эсвэл танноид) нь астрингент шинж чанартай, полифенолик биомолекулуудын нэг ангилал бөгөөд уураг, амин хүчил, алкалоид зэрэг янз бүрийн органик нэгдлүүдтэй холбогдож тунадас үүсгэдэг.

"Таннин" гэдэг нэр томъёо нь Англо-Норманы tanner (арьс идээлэгч) үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь Латин хэлний tannāre (идээлэх), tannum (царс модны холтос) гэсэн үгнээс үүссэн. Түүхэнд танниныг анх амьтны арьсыг идээлж савхи болгоход царс модны холтосноос гаргаж авдаг байжээ. Улмаар таннин гэдэг нэр томъёог олон төрлийн полифенолик нэгдлүүдэд өргөнөөр хэрэглэдэг болсон бөгөөд эдгээр нь гидроксил болон карбоксил зэрэг макромолекулуудтай хүчтэй холбоо үүсгэх боломжтой бүлгүүдийг агуулдаг.

Таннины нэгдлүүд олон төрлийн ургамалд өргөн тархсан байдаг ба ургамлыг шавьж, амьтдаас хамгаалах (пестицидийн үүрэг гүйцэтгэх) үүрэгтэй бөгөөд ургамлын өсөлтийг зохицуулахад тусалдаг байж болно. Таннины астрингент шинж чанар нь боловсроогүй жимс, улаан дарс эсвэл цай уусны дараа аманд хуурай, агшсан мэт мэдрэмж төрүүлдэг. Мөн таннин устах эсвэл хувирах явц нь ургац хураах хугацааг тогтоох чухал хүчин зүйл болдог.

Таннины молекул жин нь 500-аас 3000 (галлийн хүчлийн эфирүүд) ба 20000 дальтон (проантоцианидин) хүртэл хэлбэлздэг.
# Арьс

Хүний арьсны бүрдэц
**Арьс** бол амьд амьтны биеийн бүрхүүл юм. Арьс нь ялангуяа сээр нуруутан амьтанд хамгийн их хамаатай бөгөөд далайн дун, үет хөлтөн амьтад зэрэг нь арьснаас хатуу бүрхүүлтэй байдаг. Хөхтөн амьтдад арьс нь хэмжээгээрээ хамгийн том эрхтэн гэгдэх ба булчин, яс, шөрмөс, дотоод эрхтнүүдийг гадны нөлөөлөлөөс хамгаалах олон давхраа бүхий хальснаас бүрддэг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Арьс** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Арьс** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Арьсны рецептор (англиар)

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Төв Европ

Герман дахь Газар зүйн нэрийн байнгын хорооноос зөвлөсөн Төв Европын бүс нутаг
Брокхаус нэвтэрхий толины тодорхойлолт
**Төв Европ** (бас **Дундад Европ**) бол Өрнөд, Дорнод, Зүүн Өмнөд, Өмнөд, Умард Европын дунд орших бүс нутаг юм. Газар зүйн үүднээс яг энэ хэсгийг Төв Европ гэнэ гэсэн тодорхой шалгуур байдаггүй.

Төв Европ гэх нэр томьёог улс төрийн, соёлын түүхийн эсвэл байгалийн орон зайн үүднээс тодорхойлж бас болно. Түүнээс гадна энэ нэр томьёо нь түүхийн ба улс төрийн өөрчлөлтийг даган хувирдаг. Тиймээс Төв Европыг энэ гэж тогтоон тодорхойлоход хэцүү, гэхдээ төмөр хөшиг нуран унасан ба хүйтэн дайн дууссанаас хойш илүү олны анхаарлын төвд оржээ.

## Төв Европын газар зүйн хязгаар

Газар зүйн хязгаарыг тогтоохын тулд уур амьсгал ба байгалийн орон зайн (жишээ нь ургамал, газрын царцдасын бүтэц гэх мэт) нөхцөл байдлыг харгалзан үздэг. Байгалийн шинжлэх ухаанд далай тэнгисээс дэд тивийн хоорондох зөөлөн дулаан уур амьсгалыг шалгуур болгон тодорхойлдог. Энэ дагуу Төв Европын нутгийг тойм тогтоовол нь баруун талаараа Райн мөрөн, умард талаараа Хойд тэнгис, Айдер гол ба Балтын тэнгисээр, дорно талаараа Висла мөрөн ба Дорнод Карпатын нуруугаар, зүүн урд талаараа Дунай мөрний адаг орчим, өмнөд талаараа Драва гол, Төв Зүүн Альпийн нурууны хооронд орших бүс болно. Гэвч Айдер гол эсвэл Висла мөрний орчмын нутгийг дэд тив гэж тодорхойлж болох эсэх нь эргэлзээтэй.

## Зүүн ба зүүн өмнөд зүг дэх шашны хязгаар

Хоёрдугаар дайны өмнө болон нэгдүгээр дайны өмнө төв европыг бүр ч илүү тодорхой шашнаар нь салган тогтооох боломжтой байв. Төв европод шашны хувьд еврейн цөөнхөөс гадна ердөө л христийн шашны эвангелийн болон католикийн урсгал бүхий шүтлэгтнүүдийн төлөөлөл бий. Зүүн ба зүүн өмнөд соёлын тойрогт оросын үнэн алдартны ба грекийн үнэн алдартны шүтлэгтнүүд болон Босни ба Херцеговины исламын шашинтнуудтай.

## Төв Европын улсууд

Төв Европын улс хэмээн олон эх сурвалжид бичсэн байдаг хамгийн түгээмэл улсуудыг жагсаавал:

* Австри
* Герман
* Лихтенштайн
* Польш
* Словак
* Унгар
* Чех
* Швейцар

## Цахим холбоос

 **Commons: Төв Европ** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* *Journal of East Central Europe*
* Central European Political Science Association's journal "Politics in Central Europe"
* *StAGN-Empfehlung zur Großgliederung Europas*

## Эшлэл