# Сэтгэхүйн эрх чөлөө

Сэтгэхүйн эрх чөлөө буюу Чөлөөт хүсэл зориг гэдэг нь ерөнхийдөө хүмүүсийн (a) үйл ажиллагааны янз бүрийн боломжит чиглэлүүдийн хооронд сонголт хийх,[1] (b) ёс суртахууны хариуцлагад шаардлагатай байдлаар үйлдлээ хянах, эсвэл (c) үйлдлийнхээ эцсийн эх сурвалж эсвэл эхлэгч байх чадвар гэж ойлгогддог.[2][3][4] Үүний мөн чанарын талаар өөр өөр онолууд байдаг бөгөөд эдгээр талыг философийн уламжлалаас хамааран өөр өөрөөр онцолдог бөгөөд ийм эрх чөлөө нь физик детерминизм, бурханлаг урьдчилсан мэдлэг болон бусад хязгаарлалттай хэрхэн зэрэгцэн оршиж чадах эсэх талаар мэтгэлцээн өрнүүлдэг.

Чөлөөт хүсэл зориг нь ёс суртахууны хариуцлага, ёс суртахууны цөл, магтаал, буруутай байдал болон зөвхөн чөлөөтэй сонгосон үйлдлүүдэд логикоор хамаарах бусад шүүлтүүдтэй нягт холбоотой байдаг. Энэ нь мөн зөвлөгөө, ятгах, хэлэлцэх, хориглох гэсэн ойлголтуудтай холбоотой байдаг. Уламжлал ёсоор зөвхөн чөлөөтэй хүсэл зоригтой үйлдлүүдийг л магтаал эсвэл буруутгах ёстой гэж үздэг. Чөлөөт хүсэл зориг байгаа эсэх болон оршин байгаа эсэх нь философийн хамгийн удаан үргэлжилсэн мэтгэлцээний нэг хэсэг юм.

Зарим философич, сэтгэгчид чөлөөт хүсэл зоригийг өнгөрсөн үйл явдлуудаар тодорхойлогдоогүй сонголт хийх чадвар гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч детерминизм нь байгалийн ертөнц шалтгаан-үр дагаврын харилцаагаар удирддаг бөгөөд үйл явдлын зөвхөн нэг л чиглэл боломжтой гэж үздэг бөгөөд энэ нь чөлөөт хүслийн либертари загвартай зөрчилддөг.[5] Эртний Грекийн философи энэ асуудлыг тодорхойлсон бөгөөд[6] энэ нь өнөөг хүртэл философийн мэтгэлцээний гол анхаарлын төвд байсаар байна. Чөлөөт хүслийг детерминизмтэй нийцэхгүй гэж үздэг үзлийг үл нийцэх үзэл гэж нэрлэдэг бөгөөд метафизик либертари үзэл (детерминизм нь худал бөгөөд чөлөөт хүсэл нь ядаж л боломжтой гэсэн мэдэгдэл) болон хатуу детерминизм буюу хатуу үл нийцэх үзэл (детерминизм үнэн бөгөөд чөлөөт хүсэл боломжгүй гэсэн мэдэгдэл) хоёуланг нь хамардаг. Өөр нэг үл нийцэх үзэл бол иллюзионизм буюу хатуу үл нийцэх үзэл бөгөөд энэ нь зөвхөн детерминизм төдийгүй индетерминизм (санамсаргүй байдал)-ыг чөлөөт хүсэлтэй нийцэхгүй бөгөөд улмаар детерминизмын метафизик үнэнээс үл хамааран чөлөөт хүсэл нь боломжгүй гэж үздэг.

Үүний эсрэгээр, үл нийцэх үзэлтнүүд чөлөөт хүсэл нь детерминизмтэй нийцдэг гэж үздэг. Зарим компатибилист философичид (өөрөөр хэлбэл хатуу компатибилистууд) чөлөөт хүсэл зориг, эрх чөлөөний оршин тогтнолд детерминизм зайлшгүй шаардлагатай гэж үздэг бөгөөд сонголт нь нэг үйлдлийг нөгөөгөөс илүүд үзэхийг шаарддаг бөгөөд сонголт хэрхэн өрнөхийг ойлгохыг шаарддаг.[7][8] Орчин үеийн философид компатибилистууд сэтгэгчдийн дийлэнх хувийг эзэлдэг бөгөөд ерөнхийдөө либертаричууд болон хатуу детерминистуудын хоорондох чөлөөт хүсэл зориг ба детерминизмын талаарх мэтгэлцээнийг хуурамч дилемма гэж үздэг.[9] Өөр өөр компатибилистууд "чөлөөт хүсэл зориг" гэж юу гэсэн үг болохыг маш өөр өөр тодорхойлолтоор санал болгодог бөгөөд улмаар энэ асуудалд хамааралтай өөр өөр төрлийн хязгаарлалтыг олдог. Сонгодог компатибилистууд чөлөөт хүслийг үйл ажиллагааны эрх чөлөөнөөс өөр зүйл гэж үздэг бөгөөд хэрэв хүн өөрөөр хийхийг хүсч байвал бие махбодийн саадгүйгээр өөрөөр хийж чадах байсан бол хүсэл зоригоос чөлөөлөгдсөн гэж үздэг. Үүний оронд орчин үеийн олон компатибилистууд чөлөөт хүслийг сэтгэл зүйн чадвар гэж тодорхойлдог, тухайлбал хүний ​​зан авирыг шалтгаанд хариу үйлдэл үзүүлэх эсвэл шийтгэл хүлээлгэх боломжтой байдлаар чиглүүлэх. Чөлөөт хүслийн талаарх өөр өөр ойлголтууд байсаар байгаа бөгөөд тус бүр өөрийн гэсэн санаа зовоосон асуудалтай бөгөөд зөвхөн нийтлэг шинж чанар нь физик детерминизмын боломжийг чөлөөт хүслийн боломжид аюул учруулж байгааг олж харахгүй байх явдал юм.