Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Умард Африк

Умард Африк (НҮБ-ийн бүсчлэлээрх)
  Газар зүйн байршлын хувьд мөн Умард Африк
**Хойд Африк**, **Умард Африк** — Африк тивийн умард хэсэг дахь 10 сая орчим хавтгай дөрвөлжин км бүс нутгийг хэлнэ. Энэ бүс нутгийн ихэнхи талбайг Сахарын цөл эзэлдэг байна.

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага улс төрийн газар зүйн хувьд Африк тивийг 5 хуваан бүсчилдэгээс Умард Африкт Алжир, Египет, Ливи, Марокко, Өмнөд Судан, Судан, Тунис, одоогоор Мароккын захирч буй Баруун Сахар гэх 8 улс орныг хамаатуулж үздэг.

Умард Африкийн хамгийн том хот бол Каир юм. 9 сая гаруй хүн амтай энэ хот нь манай гарагийн хамгийн том хотуудын нэг юм. 2 сая гаруй хүн амтай бусад томоохон хотууд бол Египетийн Александриа, Мароккогийн Касабланка юм. Хойд Африкийн хүн амын 51 гаруй хувь нь хотод амьдардаг (Ливид энэ тоо 88% давсан).

## Эх үүсвэр
# Төрөлх хэл

**Төрөлх хэл** (ᠲᠥᠷᠦᠯᠬᠢ ᠬᠡᠯᠡ), эсвэл **Эх хэл** (ᠡᠬᠡ ᠬᠡᠯᠡ) —нийгэм хэл шинжлэл, угсаатан судлалын хамгийн чухал ойлголтуудын нэг бөгөөд одоо салбар хоорондын статустай байдаг юм. Бусад олон "байгалийн" үзэл баримтлалын нэгэн адил шинжлэх ухаанд "төрөлх хэл" гэсэн санаа нь "эх хэл" -ийн аль нэг шинж чанараас хамаарч өөр өөр хэлбэрээр албан ёсоор томьёолдог. Хэлийг "төрөлх" гэж тодорхойлдог шалгууруудын дунд дараахь зүйлийг ихэвчлэн нэрлэдэг.

* хувь хүний, ялангуяа хүүхдийн хувьд авч үзвэл анх сурч эзэмшсэн хэл,
* том хүн, ямар нэгэн яс үндэст хамаарахын хувьд үзвэл тухайн ястан, үндэстэн, ардын хэл.
* хэрэглээний хүрээ (төрөлх хэл хамгийн их хэргэлдэг),

Хэл нь хүн үүссэн цагаас дагж үүссэж хөгжиж ирсэн бөгөөд өдөр тутам ашиглаж хөгжиж ирсэн байдаг юм.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Неолитын хувьсгал

Неолитын хувьсгал буюу Хөдөө аж ахуйн анхны хувьсгал нь Афро-Еврази дахь неолитын үеийн хүн төрөлхтний соёлыг ан агнуурын амьдралын хэв маягаас хөдөө аж ахуй, суурьшмал руу шилжүүлж, хүн амыг улам бүр нэмэгдүүлэх болсон өргөн цар хүрээтэй ойлголт юм.

Суурьшмал нийгэм нь хүмүүст ургамал хэрхэн яаж ургадаг талаар мөн ургамал дээрх туршилт хийж илүү ихийг мэдэж авах боломжийг бий болгосон. Ургамлыг үр тариа болгон хэрэглэх болсон нь ч энэ үеэс эхлэлтэй аж.

Археологийн тоо баримтаас үзэхэд 11700 жилийн өмнөх голоцены геологийн эрин үеэс буюу сүүлийн Мөстлөгийн үе дууссаны дараагаас төрөл бүрийн ургамал, амьтдыг гаршуулж байсан байна. Энэ нь хөдөө аж ахуй дахь дэлхийн түүхэнд гарч байсан анхны хувьсгал байв. Шинэ чулуун зэвсгийн хувьсгал нь бэлэн байгаа хүнсний төрөл зүйлийг нарийн болгож, улмаар хүний ​​хоол тэжээлийн чанарын хувьд урьд өмнө нь байсантай харьцуулахад буурсан боловч хүнсний үйлдвэрлэл илүү өргөн болсон. Хоол хүнс илүү үр өгөөжтэй болсон нь хүмүүсийг хичээл зүтгэлээ бусад зүйлд зарцуулахад хүргэж улмаар "үйлдвэржилт, эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн өсөлтийн дараагийн үйл явцын үндэс суурь орчин үеийн соёл иргэншилд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ.”
# Аруба

| Аруба |
| --- |
| Нидерландын хаант улс дахь бүрэлдэхүүн улс |
| Арубагийн Улс *Land Aruba* (Нидерланд) *Pais Aruba* (Папиаменто) |
|  Төрийн далбаа Сүлд |
| **Төрийн дуулал**: "Aruba Dushi Tera" (Монгол: "Аруба, Сайхан нутаг") |
| Хааны дуулал: "Wilhelmus" (Монгол: "Нассаугийн Вильям")  |
| Арубагийн байршил (улаанаар дугуйлсан) |
| Бүрэн эрхт улс |  Нидерландын хаант улс |
| Өмнөх улс | Нидерландын Антилийн арлууд |
| Улсын статус | 1 сарын 1, 1986 |
| Нийслэлба томоохон хот | Оранжстад ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Папиаменто
* Нидерланд
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2020) | Нидерландчууд 78.7% Колумби 6.6% Венесуэл 5.5% Доминикан 2.8% Хаити 1.3% бусад 5.1% |
| Ард түмний нэршил | Арубачууд |
| Төр засаг | Үндсэн хуульт хаант засаг доторх парламентын шилжүүлсэн төлөөллийн ардчилал |
|  |
| • Хаан  | Виллем-Александер |
| • Захирагч  | Альфонсо Бекхудт |
| • Ерөнхий Сайд  | Эвелин Вевер-Крус |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Арубагийн Парламент |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 180 км2 |
| • Усны эзлэх талбай (%) | бага |
| Хамгийн өндөр цэг | 188 м (617 фут) |
| Хүн ам |
| • 2022 тооцоо | 106,739 (180) |
| • 2020 тооллого | 108,166 |
| • Нягтаршил | 560.4/км2 |
| ДНБ (ХАЧТ) | 2019 тооцоо |
| • Нийт | $4.4 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | $37,576 |
| ДНБ (нэрлэгч) | 2019 тооцоо |
| • Нийт | $3.4 тэрбум |
| • Нэг хүнд ноогдох | $28,898 |
| Мөнгөний нэгж | Аруба флорин (ƒ) (AWG) |
| Цагийн бүс | UTC−4:00 (АЦБ) |
| Сүлжээний хүчдэл | 127 В/60 Гц |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +297 |
| ISO 3166 код | * AW
* NL-AW
 |
| Домэйн нэр | .aw |

**Аруба** (*Aruba*) нь Өмнөд Карибын тэнгисийн Бага Антиллын арлуудад харьяалагдах 33 км урттай арал бөгөөд Венесуэлийн Фалкон мужийн Парагуанагийн хойгоос хойд зүгт 27 км зайд оршино. Бонэйр, Курасау арлуудын хамтаар Бага Антиллын арлуудын тасархай Салхин доорх Антиллын арлуудын нэгэн бүлэг болох ABC арлуудыг бүрдүүлнэ.

Нидерландын Хант Улсын харьяаны өөртөө засах орон болох Аруба нь засаг захиргааны хувьд үл хуваагдана.

## Эшлэл

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Аруба** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Aruba** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* CIA World Factbook: Аруба (англиар)
* Aruba Central Bureau of Statistics
# Хэрэглээний шинжлэх ухаан

**Хэрэглээний шинжлэх ухаан** (англи. *Applied science*, орос. *Прикладная наука*) нь судалгаа, нээлтүүд нь шууд практик амьдралд хэрэглэхэд чиглэгддэг мэдлэгийн цогц юм. Эдгээр нь шинэ технологийг хөгжүүлэх шинжлэх ухаан, тухайлбал: хүссэн бүтээгдэхүүнийг олж авах үйл ажиллагааны алгоритмууд гэсэн үг юм. Хэрэглээний шинжлэх ухаан нь практик зорилгод хүрэхийн тулд суурь шинжлэх ухааны одоо байгаа мэдлэг, мэдээллийг ашиглан хөгжүүлж нийгмийн хэрэгцээг хангах зүйлийг амьдралд хэрэгжүүлэх зорилготой шинжлэх ухааны салбар юм.

Хэрэглээний шинжлэх ухаан нь байгалийн болон бусад үзэгдлийг тайлбарлаж, урьдчилан таамаглах шинжлэх ухааны онол, хуулиудыг урагшлуулахад чиглэдэг суурь шинжлэх ухаанаас ихэвчлэн ялгаатай байдаг.

Хэрэглээний байгалийн шинжлэх ухаан бөгөөд албан ёсны болон нийгмийн шинжлэх ухаан гэж байдаг. Хэрэглээний шинжлэх ухааны жишээнд статистик болон магадлалын онолыг ашигладаг генетикийн эпидемиологи, хэрэглээний сэтгэл судлалд криминологи зэрэг орно.
# Сансрын богино долгионы дэвсгэр тал

Файл:Cosmic microwave background.png Сансрын богино долгионы дэвсгэр тал
## Сансрын богино долгионы дэвсгэр тал

Сансар огторгуйн бичил долгионы дэвсгэр тал (CMB эсвэл CMBR) нь ажиглагдаж болох ертөнцийн бүх орон зайг дүүргэдэг богино долгионы цацраг юм. Энэ нь анхдагч орчлон ертөнцийн талаарх мэдээллийн чухал эх сурвалж болдог үлдэгдэл юм. Стандарт оптик дурангаар од ба галактикийн хоорондох дэвсгэр орон зай бараг бүрэн харанхуй байдаг. Гэсэн хэдий ч хангалттай мэдрэмтгий радио телескоп нь ямар ч одны галактик эсвэл бусад объекттой холбоогүй бараг жигд, бүдэгхэн арын гэрэлтэлтийг илрүүлдэг. Энэхүү гэрэлтэлт нь радио спектрийн богино долгионы бүсэд хамгийн хүчтэй байдаг . Америкийн радио одон орон судлаач Арно Пензиас, Роберт Вилсон нар 1965 онд Сансар огторгуйн бичил долгионы дэвсгэр тал (CMB)-ийг санамсаргүй байдлаар нээсэн нь 1940-өөд онд эхлүүлсэн ажлын оргил үе байв. Сансрын богино долгионы дэвсгэр Сансар огторгуйн бичил долгионы дэвсгэр тал (CMB) бол орчлон ертөнцийн үүслийн талаарх Том Тэсрэлт онолын чухал нотолгоо юм. Том Тэсрэлтийн сансар судлалын загваруудад хамгийн эртний үед орчлон ертөнц атомын доорх бөөмсийн өтгөн халуун плазмын тунгалаг манангаар дүүрсэн байдаг
# Бодлын туршилт

Бодлын туршилт гэдэг нь таамаглал, онол эсвэл зарчмыг түүний үр дагаврыг эргэцүүлэн бодох зорилгоор дэвшүүлсэн таамаглалын нөхцөл байдал юм. Энэхүү үзэл баримтлалыг Эрнст Махын бүтээлийн хүрээнд Геданкенэксперимент гэж нэрлэдэг бөгөөд бодит байдал дээр тохиолдсон зүйлээс өөр арга хэмжээ авсан бол юу тохиолдож болох тухай бодлыг багтаасан болно. Энэ чадварын ач холбогдол нь ирээдүйд юу тохиолдохыг төсөөлөх, түүнчлэн өөр өөр үйл ажиллагааны үр дагаврыг төсөөлөх боломжийг олгодог.

## Түүх

Эртний Грекийн δεικνυμι, deiknymi, "бодлын туршилт нь "математикийн нотлох хамгийн эртний загвар байсан" бөгөөд Евклидийн математикийн өмнө оршин байсан, бодлын туршилтын хэсэг гэхээсээ илүү үзэл баримтлалыг онцолж байв.

Иоганн Витт-Хансен Ганс Кристиан Орстед бол 1812 онд Геданкенэксперимент (Герман хэлнээс: "бодол санааны туршилт)" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэсэн болохыг тогтоосон. Орстед мөн 1820 онд Геданкенверсуч гэдэг нэр томъёог анх удаа ашигласан.
# COVID-19

Коронавируст халдвар (COVID-19) нь SARS-CoV-2 вирусээр үүсгэгдсэн халдварт өвчин юм.

COVID-19-өөр өвчилсөн ихэнх хүмүүст хөнгөн болон дунд зэргийн шинэ тэмдэг илэрч, тусгай эмчилгээгүйгээр эдгэрнэ. Гэхдээ зарим нь хүнд өвдөж, эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай байдаг.

ДЭМБ-аас 2023 он хүртэл тахлын төгсгөлийг зарласан.

### Шинж тэмдэг

COVID-19 нь өөр хүмүүст харилцан адилгүй нөлөөлнө. Ихэнх халдвар авсан хүмүүс хөнгөн болон дунд зэргийн өвчлөл авч, эмнэлэгт хэвтэхгүйгээр эмчлэгдэнэ.

### Хамгийн нийтлэг шинж тэмдэг

* халуурах
* ханиалгах
* ядрах
* амтлах, үнэрлэх мэдрэмж алдагдах

### Нийтлэг бус шинж тэмдэг:

* хоолой өвдөх.
* Толгой өвдөх
* зовуурлаж өвдөх
* гүйлгэх
* арьс загатнах, хөл, гарын хурууны өнгө алдагдах
* улаан, хавдсан нүд

### Ноцтой шинж тэмдэг:

* Бачуурч, амьсгал давчдах
* хэл яриа, хөдөлгөөнд саатал үүсэх эсвэл төөрөлдөх
* цээжээр өвдөх

### Тархалт

Вирус нь халдвартай хүмүүсийг ханиах, найтаах, ярих, дуулах, амьсгалах үед ам, хамраас гарсан жижиг шингэн дуслуудаар халдварладаг. Эдгээр жижиг дусал нь амьсгалын замын том дуслаас өчүүхэн жижиг ширхэг ч байж болно.

COVID-19-өөр халдварласан хэн нэгэнтэй ойр байж вирусээр амьсгалах эсвэл бохирдсон гадаргуу дээр хүрсний дараа нүд, хамар, амандаа хүргэснээр халдвар авах боломжтой. Вирус нь тасалгаа болон хүн цугларсан газруудад илүү хялбар тардаг.

Энэ анагаах ухааны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Тафономи (Taphonomy)

Тафономи нь организм ялзарч, чулуужсан эсвэл палеонтологийн бүртгэлд хадгалагдах явцыг судлах шинжлэх ухаан юм. Тафономи гэдэг нэр томъёо (грек хэлний τάφος, τάφος 'булш' ба νόμος, νόμος 'хууль' гэсэн үгнээс гаралтай) 1940 онд[1] Зөвлөлтийн эрдэмтэн Иван Ефремов палеонтологид нэвтрүүлж, организмын үлдэгдэл, хэсэг, эсвэл бүтээгдэхүүн биосфераас литосфер руу шилжих шилжилтийг судлахыг тодорхойлсон юм. Тафоморф гэдэг нэр томъёо нь ганц биш харин олон ангилал зүйн бүлгийн муу хадгалагдсан, доройтсон үлдэгдлийг илэрхийлдэг чулуужсан бүтцийг тодорхойлоход ашиглагддаг.

Тайлбар: Тафономын үзэгдлийг хоёр үе шат болгон хуваадаг: биостратиноми, организм үхсэнээс булшлагдтал явагдах үйл явдал; ба диагенез, булшлагдсаны дараа явагдах үйл явдал.[1] Ефремовын тодорхойлолтоос хойш тафономи нь соёлын болон байгаль орчны нөлөөгөөр органик, органик бус материалын чулуужилтыг хамарч өргөжжээ. Одоогийн байдлаар тафономи нь биосфераас (амьд орчноос) гарч, литосферт (булшлагдсан орчин) орж, дараа нь олборлож, судлагдсан объектын хувьд юу болдогийг судлах шинжлэх ухаан гэж хамгийн өргөн хүрээнд тодорхойлогддог. Энэ бол олон салбарт хамаарах ойлголт бөгөөд янз бүрийн судлалын чиглэлүүдэд бага зэрэг өөр өөр утгатайгаар ашиглагддаг. Тафономын ойлголтыг ашигладаг салбаруудад дараахь зүйлс орно:

\* Археоботаник

\* Археологи

\* Биологи

\* Шүүх шинжилгээний ухаан

\* Геоархеологи

\* Геологи

\* Палеоэкологи

\* Палеонтологи

\* Зооархеологи
# Хөрөнгийн удирдлага

**Хөрөнгийн удирдлага** нь компани эсвэл аж ахуйн нэгжийн хариуцдаг бүх хөрөнгийн хувиргалт болон удирдлагад чиглэсэн системчилсэн арга юм. Энэ нь биет хөрөнгө (цогцолбор процесс эсвэл үйлдвэрлэлийн үйлдвэр, дэд бүтэц, барилга байгууламж, тоног төхөөрөмж гэх мэт биет объект) болон биет бус хөрөнгө (оюуны өмч, гүүдвил эсвэл санхүүгийн хөрөнгө гэх мэт) хоёуланд нь хамааралтай байж болно. Хөрөнгийн удирдлага нь хөрөнгийг хамгийн хэмнэлттэйгээр (бүх зардал, эрсдэл, гүйцэтгэлийн шинж чанаруудыг оролцуулан) хөгжүүлэх, ажиллуулах, хадгалах, сайжруулах, захиран зарцуулах системтэй үйл явц юм.

Хөрөнгийн удирдлагын онол нь үндсэндээ хөрөнгийн эдийн засгийн болон капитал үнэ цэнийг цаг хугацааны явцад сайжруулах, хадгалах эсвэл өөр нөхцөл байдалд баталгаажуулах асуудлуудыг авч үздэг. Энэ нэр томъёог инженерчлэл, бизнесийн ертөнц, нийтийн дэд бүтцийн салбарт зардал, эрсдэл, үйлчилгээ/гүйцэтгэл, тогтвортой байдлыг оновчтой болгоход тохирсон арга барилыг хангах зорилгоор өргөн хэрэглэдэг. Энэ нэр томъёо нь санхүүгийн салбарт бусдын өмнөөс хөрөнгө оруулалтыг удирдаж буй хүмүүс, компаниудыг тодорхойлоход ашиглагддаг уламжлалтай байсан.