Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц

CITES| Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц |
| --- |
| Файл:CITES logo.jpg |
| Баталсан | 1973 оны 03-р сарын 03 (1973-03-03) |
| Байршил | Женев, Швейцар |
| Үйлчилж эхэлсэн | 7 сарын 1, 1975 |
| Нөхцөл | 10 батлалт |
| Оролцогчид | 185 |
| Хадгалагч | Швейцарын Холбооны Улсын засгийн газар |
| Хэл | * Англи хэл
* Франц хэл
* Испани хэл
 |
| Бүрэн эх |
|  Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц Викинөөц дээр |

**Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц** буюу “**Вашингтоны конвенц**” (Англи: CITES, Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) нь 1973 онд АНУ-ын Вашингтон хотноо гарын үсэг зурж, 1975 оны 7 сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон ба одоогоор дэлхийн 182 орон (талууд) нэгдэн ороод байгаа конвенц юм. Уг конвенцын зорилго нь зэрлэг амьтан, ургамлын аль нэгэн зүйл олон улсын худалдаанд хэт их хэмжээгээр ашиглагдаж, устах аюулд орохоос хамгаалах явдал бөгөөд тухайн зүйлийг хамгаалахын зэрэгцээ олон улсын хяналт зохицуулалттай худалдах зорилготой. Тиймээс энэхүү конвенцод устах аюулд орсон хамгаалах шаардлагатай зэрлэг амьтан ургамлыг гурван бүлэгт хувааж, тус бүрт нь олон улсын худалдааны хяналт тогтоодог.

## Хавсралтууд

### I хавсралт

Олон улсын худалдаа нь тухайн зүйлийн оршин тогтноход нөлөө үзүүлж байгаа, эсвэл гөлөө үзүүлж болох, устах аюулд орсон бүх зүйл хамаарна. I хавсралтад орсон зүйлийн худалдааг хатуу хяналт зохицуулалттайгаар явуулдаг бөгөөд арилжаа наймааны зорилгоор худалдаалахыг үндсэндээ хориглож, судалгаа шинжилгээний зорилгоор экспортлох болон импортлоход экспорт, импортын бичгийг хоёуланг нь бүрдүүлэхийг шаарддаг.

### II хавсралт

Эдүгээ устах аюулд ороогүй ч тухайн зүйлийн цаашид оршин тогтноход харшлахаар ашиглалт явуулахгүй байх үүднээс олон улсын худалдааг хяналт зохицуулалттай явуулахгүй бол устах аюулд орж болзошгүй зйүлүүд багтдаг. II хавсралтад багтсан зүйлүүдийг арилжаа наймааны зорилгоор худалдаалж болох бөгөөд экспортлох болон импортлоход экспортлогч улсын экспортын зөвшөөрлийн бичгийг бүрдүүлэхийг шаарддаг.

### III хавсралт

Аль нэгэн тал өөрийн улсын нутаг дэвсгэрийн дотор зохицуулах шаардлагатай гэж тодорхойлсон ба тэдгээрийг худалдаалах явдлыг хянахад бусад талуудтай хамтран ажиллах шаардлагатай гэж үзэж байгаа зүйлүүд багтана. Экспортлох, импортлоход гарал үүслийн гэрчилгээ болон III хавсралтын тухайн зүйлийг оруулсан улсаас экспортлож байгаа тохиолдолд экспортлогч улсын экспортын зөвшөөрлийн бичгийг бүрдүүлэхийг шаарддаг.

## CITES Монголд

Монгол улс уг конвенцод нэгдэн орох тухай хуулийг УИХ-аас 1995 оны 5 сарын 4-ний өдөр батлан гаргасан бөгөөд 1996 оны дөрөвдүгээр сарын 4-ний өдрөөс 131 дахь гишүүн орон болсон билээ.
Монгол улсаас энэ конвенцын I, II хавсралтад 14 зүйл хөхтөн, 71 зүйл шувуу, 8 зүйл ургамал, 2 зүйл загас, шавж, мөлхөгч тус бүр нэг зүйл багтсан.
# Ром цифр

**Ром цифр** нь эртний Ромчуудын байрлалын бус тооллын системд ашигладаг тоо юм.

Ром цифрыг Цаг дээр хэргэлдэг
Тооны Ром тэмдэглэгээ нь одоо бусад эртний тооллын системээс илүү алдартай болсон. Энэ нь Ромын системийн ямар нэгэн онцгой давуу талтай байсандаа биш, харин Ромын эзэнт гүрэн тухайн үедээ их нөлөөтэй байсандаа юм. МЭӨ 7-р зуунд Ромыг эзэлсэн этрускчууд Зүүн Газар дундын тэнгисийн соёлд нөлөөлсөн. Энэ нь Ромын болон Мансарда тооллын системийн үндсэн зарчмуудын ижил төстэй байдлыг хэсэгчлэн тайлбарладаг байна.

| Араб цифр | Ром цифр |
| --- | --- |
| 1 | I |
| 2 | II |
| 3 | III |
| 4 | IV |
| 5 | V |
| 6 | VI |
| 7 | VII |
| 8 | VIII |
| 9 | IX |
| 10 | X |
| 11 | XI |
| 12 | XII |
| 13 | XIII |
| 14 | XIV |
| 15 | XV |
| 16 | XVI |
| 17 | XVII |
| 18 | XVIII |
| 19 | XIX |
| 20 | XX |
| 30 | XXX |
| 40 | XL |
| 50 | L |
| 60 | LX |
| 70 | LXX |
| 80 | LXXX |
| 90 | XC |
| 100 | C |
| 200 | CC |
| 300 | CCC |
| 400 | CD |
| 500 | D; IƆ |
| 600 | DC; IƆC |
| 700 | DCC; IƆCC |
| 800 | DCCC; IƆCCC |
| 900 | CM; CCIƆ |
| 1000 | M; ↀ; CIƆ |
| 2000 | MM; CIƆCIƆ |
| 3000 | MMM; CIƆCIƆCIƆ |
| 3999 | MMMCMXCIX; CIƆCIƆCIƆCCIƆXCIX |
| 4000 | MV; ↀↁ; CIƆIƆƆ |
| 5000 | V; ↁ; IƆƆ |
| 6000 | VM; ↁↀ; IƆƆCIƆ |
| 7000 | VMM; ↁↀↀ; IƆƆCIƆCIƆ |
| 8000 | VMMM; ↁↀↀↀ; IƆƆCIƆCIƆCIƆ |
| 9000 | MX; ↀↂ; CIƆCCIƆƆ |
| 10 000 | X; ↂ; CCIƆƆ |
| 20 000 | XX; ↂↂ; CCIƆƆCCIƆƆ |
| 30 000 | XXX; ↂↂↂ; CCIƆƆCCIƆƆCCIƆƆ |
| 40 000 | XL; ↂↇ; CCIƆƆIƆƆƆ |
| 50 000 | L; ↇ; IƆƆƆ |
| 60 000 | LX; ↇↂ; IƆƆƆCCIƆƆ |
| 70 000 | LXX; ↇↂↂ; IƆƆƆCCIƆƆCCIƆƆ |
| 80 000 | LXXX; ↇↂↂↂ; IƆƆƆCCIƆƆCCIƆƆCCIƆƆ |
| 90 000 | XC; ↂↈ; CCIƆƆCCCIƆƆƆ |
| 100 000 | C; ↈ; CCCIƆƆƆ |
| 200 000 | CC; ↈↈ; CCCIƆƆƆCCCIƆƆƆ |
| 300 000 | CCC; ↈↈↈ; CCCIƆƆƆCCCIƆƆƆCCCIƆƆƆ |
| 400 000 | CD; CCCIƆƆƆIƆƆƆƆ |
| 500 000 | D; IƆƆƆƆ |
| 600 000 | DC; IƆƆƆƆCCCIƆƆƆ |
| 700 000 | DCC; IƆƆƆƆCCCIƆƆƆCCCIƆƆƆ |
| 800 000 | DCCC |
| 900 000 | CM |
| 1 000 000 | M |
| 2 000 000 | MM |
| 3 000 000 | MMM |
| 4 000 000 | MV |
| 5 000 000 | V |
| 6 000 000 | VM |
| 7 000 000 | VMM |
| 8 000 000 | VMMM |
| 9 000 000 | MX |
| 10 000 000 | X |
| 100 000 000 | C |
| 1 000 000 000 | M |
| 1 000 000 000 000 | M |
| 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 | M |
| 10^100 | X^C |
# Стивен Хокинг

| **Стивен Уильям Хокинг** |
| --- |
| Стивен Хокинг НАСА-д |
| Төрсөн огноо | Стивен Уильям Хокинг 1942 оны 1 сарын 8 Оксфорд, Англи |
| Нас барсан огноо | 3 сарын 14, 2018(2018-03-14) (76 насалсан) Кэмбриж, Англи  |
| Үндэс | Британи |
| Салбар | Хэрэглээний математикч Онолын физикч |
| Байгууллага | Кембрижийн Их Сургууль Периметрийн Онолын физикийн институт |
| Төгссөн сургууль | Оксфордын Их Сургууль Кембрижийн Их Сургууль |
| Эрдмийн ажлын зөвлөх | Деннис Скиама |
| Эрдмийн бусад зөвлөх | Роберт Берман |
| Эрдэмтэн шавь нар | Брюс Аллен Рафаель Боүссо Фэй Доүкер Мальком Перри Бернард Карр Гари Гиббонс Харви Риалл Дон Пэйж Тим Престидж Рэймонд Лафламме Жүлиан Луттрелл |
| Алдаршсан зүйл | Хар нүх Онолын космологи Квант татах хүч |
| Нөлөөлөл | Дикран Тахта |
| Нэр хүндтэй шагналууд | Астуриасын вангийн шагнал (1989) Коплейгийн медаль (2006) Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний шагнал (2009) |
| Шашны байр суурь | Агност |

**Стивен Уильям Хокинг** (Англи: Stephen William Hawking; 1942 оны 1-р сарын 8-нд төрж, 2018 оны 3-р сарын 14-нд нас барсан) Британийн онолын физикч. Бичсэн номнууд болоод олон нийтэд өгсөн ярилцлагууд нь түүнийг хамгийн нэр алдартай эрдэмтдийн нэг болгосон. Тэрээр Британийн Урлагийн Нийгэмлэгийн Хүндэт Гишүүн, Папын Шинжлэх Ухааны Академийн Насан туршийн гишүүн, 2009 онд АНУ-ын Иргэдийн хамгийн дээд шагнал болох Ерөнхийлөгчийн Эрх Чөлөөний Медалийг хүртсэн.

Стивен Хокинг нь 1979 оноос 2009 оны 10-р сарын 1-ний өдөр хүртэл гучин жилийн турш Кембрижийн их сургуулийн Лукасын нэрэмжит математикийн профессор байв.
Тэрээр мөн Кембрижийн Гонвилл ба Каиус коллежийн Нөхөр, Онтарио мужийн Уотерлүү дахь Периметрийн Онолын физикийн институтийн Судалгааны Онцгой Тэргүүлэгч. Тэрээр космологи ба квант татах хүчний чиглэлүүдэд, үүнд ялангуяа хар нүхний талаар судалгаа ололтоороо олны дунд танигдсан. Өөрийн боловсруулсан онолууд болоод космологийг ерөнхийд нь хэлэлцсэн нийтийн шинжлэх ухааны бүтээлүүдээрээ мөн амжилт олсон. Үүнд, Британийн *Сандэй Таймс*-н бестселлерийн жагсаалтад дээд амжилтыг эвдэн 237 долоо хоногийн турш байсан *Цаг хугацааны товч түүх* (*A Brief History of Time*) номоороо ихэд алдаршжээ.

Хокингийн шинжлэх ухааны гол бүтээлүүд нь Рожер Пенрөүзтэй хамт хийсэн харьцангуйн ерөнхий онолын тогтолцоо доторх татах хүчний сингуляр байдлын талаарх теоремүүд, мөн өнөө үед Хокингийн цацраглал (эсвэл Бекенстайн-Хокинкийн цацраглал) хэмээн нэрлэгдэх болсон хар нүх цацраг ялгаруулдаг гэж таамагласан онол юм.

С.Хокинг нь хажуугийн хатингарт хатуурал өвчтэй бөгөөд тус өвчин нь жил бүр муудсаар түүнийг бараг бүрэн мэдээгүй болгосон байна.

## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: Стивен Хокинг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Стивен Хокингийн вэб хуудас
* Academia.edu дахь хуудас
# 7 сарын 13

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 6 сар · **7 сар** · 8 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**7 сарын 13** нь Григорийн тооллын жилийн 194 дахь (өндөр жил бол 195 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 171 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

Энэ өдөр Доналд Трампын амь насанд халдах гэж оролджээ

## Энэ өдөр төрөгсөд

## Энэ өдөр нас барагсад

## Тэмдэглэлт баярууд

---

 **Commons: 7 сарын 13** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Хүчдэл

Өндөр хүчдэлийн цахилгааны шугам засварлаж байгаа нь, Сувдан эрэг
**Хүчдэл** нь электронуудыг урсгах даралт буюу хүч юм. Хүчдэлийг хоёр цэгийн хоорондох потенциалын ялгавраар тодорхойлдог бөгөөд вольтметрийг ашиглан вольтоор хэмждэг. Хүчдэлийг V үсгээр тэмдэглэнэ. Хүчдэлийг мөн түүнчлэн потенциалын ялгавар буюу электромотив хүч (EMF) хэмээн нэрлэх нь ч бий.

Хүчдэлийн энгийн нэгэн жишээ бол цахилгаантай аадрын үед явагдах үзэгдэл юм. Үүлэн дотор явагдах үйл ажиллагааны үр дүнд үүлнүүд дэх электронуудын тоо хэмжээ илүүдэж, газар дээрх электроны тоо хэмжээ дутагдалд орно. Үүлс сөрөг цэнэгээр, газар эерэг цэнэгээр цэнэглэгдэнэ гэсэн үг. Электронуудын тоо хэмжээн дэх ялгаа нэмэгдэхийн хэрээр үүл, газрын хоорондох хүчдэл ихсэнэ. Ийнхүү хүчдэлийн улмаас үүлнээс газар луу чиглэсэн цахилгаан цахиж байгааг харж болно (бодит цахилгаан гүйдлийн урсгал).

 **Commons: Хүчдэл** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ цахилгааны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Зуун

Зуун нь 100 жилтэй тэнцэх цаг хугацааны нэгж мөн.

## Григорийн тооллын эхлэл ба төгсгөл

Григорийн тооллын дагуу Анхны зуун нь Нэгдүгээр оны нэг сарын нэгнээс эхэлж Зуу дахь оны арванхоёрдугаар сарын гучин нэгнээр төгсдөг. Хоёрдугаар зуун нь 101 оноос эхлэх, Гуравдугаар зуун нь 201 оноос эхлэх зэргээр үргэлжилдэг.
*100×n - 99* жилд *n*-дүгээр зуун нь эхэлдэг.

#### Манай Эриний Анхны зуун ба Манай Эриний Өмнөх

Манай эриний өмнөх анхны зуун ба Манай эриний анхны зуун хооронд "Тэг зуун" гэж байдаггүй. МЭӨ анхны зуун нь МЭӨ зуу дахь оноос МЭӨ нэгдүгээр оны хоорондох хугацааг илэрхийлнэ. Бусад МЭӨ зуунууд нь энэ мэт үргэлжилнэ.

## Дэлгэрүүлж үзэх

* Мянган
# Жон Тайлер

Жон Тайлер, 1842 он
**Жон Та́йлер залуу** (англи. *John Tyler, Jr.*; 1790 оны 3-р сарын 29-нд Виржини мужийн Чарльз-Ситид төрсөн— 1862 оны 1-р сарын 18-нд Виржини мужийн Ричмонд хотод нас барсан) — америкийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, АНУ-ын 10 дахь ерөнхийлөгч (1841—1845). Тайлер албан тушаалаа сонгуулиар бус, харин АНУ-ын ерөнхийлөгч нас барсны дараа дэд ерөнхийлөгч байгаад энэ албан тушаалд очсон анхны АНУ-ын ерөнхийлөгч болжээ.

## Намтар

Жон Тайлер 1790 оны 3-р сарын 29-нд АНУ-ын Виржини мужид төржээ. 7 настайдаа эхийгээ алдсан байна. Жоны гэр бүл нийгмийн дээд ангилалд харьяалагддаг байсан тул (түүний эцэг Томас Жефферсоны найз байсан) тэрээр маш сайн хуульч боловсрол эзэмшсэн юм. Түүний англи гаралтай өвөг дээдэс 200 жилийн өмнө Виржини мужийн нутагт суурьшжээ.

Жон Тайлер 1811 онд Жефферсоны дэмжигчээр ажиллаж байхдаа эцгийнхээ үйл хэргийг дагаж улс төрийн карьераа 21 настайдаа эхлүүлсэн. 1811 онд Бүгд найрамдах намын гишүүн, Жефферсоныг дэмжигч байхдаа Виржиниагийн Төлөөлөгчдийн танхимд орж, 1823-1825 он хүртэл, 1838-1825 он хүртэл, 1838-аас 1838-аас 1825 онд тус танхимын гишүүн, 1816-1821 онд АНУ-ын Конгресс дахь төлөөлөгч болжээ. Миссуригийн тохиролцооны тухай мэтгэлцээний үеэр тэрээр зарчмын хувьд боолчлолын эсрэг байр сууриа илэрхийлж байсан ч тэр үед тус тусад нь мужуудад боолчлолыг хориглох эрхийг эсэргүүцэж байв. 1825-1827 онд Виржини мужийн захирагч, 1827-1836 онд тус мужийн сенатороор ажиллаж байжээ.

## Ерөнхийлөгч

1839 оны Виг нэр дэвшүүлэх хурал дээр Тайлер Хенри Клэйг дэмжсэн боловч Харрисон ялахад Тайлер өмнөд хэсэгт Вигүүдийн боломжийг сайжруулахын тулд дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшжээ. Тэрээр Харрисонтой хамт сонгогдсон бөгөөд 1841 оны 3-р сарын 4-нд засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ямар ч нөлөө үзүүлэлгүйгээр албан тушаалд очсон бөгөөд удалгүй Уильямсбург дахь эдлэн газартаа буцаж ирэв. Дөрөвдүгээр сарын 5-ны өглөө эрт ерөнхийлөгчийн таалал төгссөн тухай гэнэтийн мэдээг хүлээн авч, Вашингтон руу яаран очин, 1841 оны дөрөвдүгээр сарын 6-нд АНУ-ын арав дахь ерөнхийлөгчөөр тангараг өргөв. Тайлер ерөнхийлөгчийг нас барсны дараа ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч биш харин дэд ерөнхийлөгч ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч болсон (1967 онд үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хүртэл хүчинтэй байсан хууль ёсны жишиг) гэсэн утгатай гэж Тайлер Үндсэн хуулийг тайлбарлаж байжээ.
# Цөмийн эрчим хүч

**Цөмийн эрчим хүч** гэдэг нь (дэлбэрэлтийн бус) цөмийн урвалыг хяналттайгаар гүйцэтгэх замаар гарган авдаг эрчим хүч юм. Цөмийн цахилгаан станцууд өдгөө цөмийн задралын урвалаас гарах дулаанаар усыг халаан уур болгон хувиргаж, түүгээр эрчим хүч үүсгэх аргыг ашигладаг.

2009 онд дэлхий дээр үйлдвэрлэгдсэн нийт эрчим хүчний 13–14%-г цөмийн эрчим хүч эзэлжэ байна. Түүнчлэн цөмийн эрчим хүч ашиглан явдаг 150 гаруй хөлөг онгоц бий.

2018 оны 01 дүгээр сарын 25-ны байдлаар дэлхийн 30 оронд нийт 448 цөмийн эрчим хүчний реактор эрчим хүч үйлдвэрлэн ажиллаж байгаа ба 15 улсад 58 цөмийн эрчим хүчний реактор баригдаж байна. 2014 онд 435 байсан цөмийн реакторын тоо одоо 448 болтлоо өссөн нь дэлхийн түүхэнд хамгийн их тоогоор ажиллаж байсан 2002 оны 438 реактораас тоогоороо даваад байна.

2017 онд ашиглалтад орсон 10 реакторын 5 нь Хятад Улсад, үлдсэн 5 нь Энэтхэг, Пакистан, Орос, Өмнөд Солонгос, АНУ-д байна.

2014 оны судалгаагаар дэлхийн нийт эрчим хүчний 11 хувийг цөмийн эрчим хүчээр хангаж байгаа судалгаа гарсан. 2018 оны 01 дүгээр сарын байдлаар цөмийн эрчим хүсээр 391 744 MWe цахилгаан үйлдвэрлэж  байна.

## Эшлэл

 **Commons: Цөмийн эрчим хүч** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Францын Энэтхэг-Хятад

Францын Энэтхэг-Хятад
**Францын Энэтхэг-хятад** (франц. *Indochine française*, вьет. *Đông Dương thuộc Pháp*, лаос. ອິນດູຈີນຝຣັ່ງ, кхмер. ឥណ្ឌូចិនបារាំង, хятад. 法屬印度支那, пиньинь *Fǎshǔ Yìndùzhīnà*, палл. *Фашу Иньдучжина*) — Францын колоничлолын эзэнт гүрний нэг хэсэг бөгөөд Энэтхэг-Хятадын хойг дахь Францын хуучин колони юм.

1887 оноос хойш энэ газар нутаг нь 1858-1884 онд Францад эзлэгдсэн Тонкин, Аннам, Кохинхин зэрэг өнөөгийн Вьетнамын нутаг дэвсгэрийг багтаасан Энэтхэг-Хятадын Холбоо (франц: *Union indochinoise,* вьетнам: *Liên bang Đông Dương*) гэсэн албан ёсны нэртэй байсан. Мөн Францын Энэтхэг-Хятадад 1860-1890-ээд онд эзлэгдсэн Камбожийн протекторат, Лаосын протекторат, мөн Хятадаас түрээсэлж авсан Гуанжоуваны нутаг дэвсгэр мөн багтаж байжээ.

1887 оны 10-р сарын 17-ны өдрийн зарлигаар Энэтхэг-Хятадын хойг дахь Францын бүх эзэмшил газар нутаг Энэтхэг-Хятадын Холбоо болж нэгтгэгдсэн бөгөөд энэ нь бүхэлдээ Францын Колоничлолын яамны харьяанд байв. Ерөнхий амбан захирагчийг Энэтхэг-Хятадын Холбооны тэргүүнээр томилсон бөгөөд тэрээр эхэндээ зөвхөн яамныхаа харьяанд байсан ч сүүлд 1891 оноос хойш түүний эрх мэдэл өргөжиж эхэлсэн: Францын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн цорын ганц төлөөлөгчийн хувьд тэрээр засаг захиргаа, санхүү, эдийн засаг, цэргийн бүрэн эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлсэн байна.

1940 оны 9-р сард Японы цэргүүд Энэтхэг-Хятад руу орж 1941 оны 7-р сард бүрэн хяналтаа тогтоосон юм.

1885-1949 оны далбаа
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Францын Энэтхэг-Хятадын нутаг дэвсгэрт үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнүүд ялсны үр дүнд Вьетнам, Камбож, Лаос гэсэн тусгаар улсууд байгуулагдсан байна.
# Дунай мөрөн

| Дунай мөрөн |
| --- |
| Дунай мөрний сав газар |
| Эх | Германы Брег гол |
| Адаг | Хар тэнгис |
| Усаа цуглуулдаг орнууд | Герман, Австри, Унгар, Словак, Хорват, Серби, Унгар, Австри, Унгар, Болгар, Румын |
| Урт | 2,857 км |
| Эхийн өндөр | 1078 м |
| Адгийн өндөр | 0 м |
| Өндрийн ялгаа | 1078 м |
| Урсац | 6,500 м³/с (дунджаар) |
| Ус цуглуулах талбай | 817.000 км² |
| Голын систем | Дунай мөрөн |
| Зүүн цутгалууд | Алтмюль гол, Нааб гол, Реген гол, Илц гол, Вааг гол, Тиса гол, Сирет гол, Прут гол (сонголтоор) |
| Баруун цутгалууд | Иллер гол, Лэx гол, Изар гол, Инн гол, Драва гол, Морава гол, Искыр гол, Рааб гол (сонголтоор) |

**Дунай мөрөн** (рум. Dunărea, унгар. Duna, герман. Donau, серб. Дунав, словак. Dunaj, болгар. Дунав, хорв. Dunav, укр. Дунай, латин. Danubius, Danuvius, эрт. грек. Ἴστρος) нь Ижил мөрний дараах Европын хоёр дахь урт мөрөн юм. Дунай мөрөн нь Альпийн нурууны арын баруун өмнөд Германы Баден-Вюртемберг нутгийн голуудаас эх авч дорнод Европын Герман, Австри, Унгар, Словак, Хорват, Серби, Унгар, Австри, Унгар, Болгар, Румын зэрэг 10 улсыг дамжин урсч, Хар тэнгист цутгадаг. Мөн Вена, Братислав, Будапешт, Белград нийслэл хотуудаар дамжин урсдаг байна.

Нийт урт 2,860 км, сав газрын талбай 817 мянган км² байдаг.

Дунай мөрөн дээр Словак, Румыны хилийн зааг дээр 1972 онд нээгдсэн Жердап хэмээх томоохон Усан цахилгаан станц байдаг.

 Дунай мөрөн Унгарын нутгаар
## Цахим холбоос

 **Commons: Дунай мөрөн** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Дунай мөрөн** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

## Эшлэл

Энэ голын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Цөмийн физик

**Цөмийн физик** гэдэг нь атомын цөмийн бүтэц, хувирлыг судалдаг физикийн шинжлэх ухааны нэгэн салбар. Атомын цөм эгэл бөөмсийг бүртгэх, тэдгээрийн хувирлыг судлахад, тусгай төхөөрөмжүүдийг ашигладаг. Тэдгээрийн тоонд спинтарископ, Гейгерийн тоолуур, Вильсоны камер зэрэг хамаарна. Цөмийн бие тогтворгүй цөм нь цацраг идэвхт цацрагаар ангилагдана.

## Ерөнхий мэдээлэл

Цөм дэх протоны тоог (цэнэгийн тоо, мөн элементийн атомын дугаар) ихэвчлэн Z, нейтроны тоог N-гэж тэмдэглэдэг байна. Тэдний нийлбэр A = Z + N-ийг цөмийн жингийн тоо гэж нэрлэдэг. Ижил Z (өөрөөр хэлбэл ижил элементийн атомууд), гэхдээ өөр N-тэй атомуудыг изотопууд гэж нэрлэдэг, ижил A, гэхдээ өөр Z - изобар, ижил N, гэхдээ өөр Z - изотонууд.

Цөмийн физик нь астрофизикийн олон салбаруудад (анхдагч нуклеосинтез, одод дахь термоцөмийн урвал үндсэн дарааллаар болон түүнээс гарах үед), мөн цөмийн болон ирээдүйд термоцөмийн энергийн хувьд чухал ач холбогдолтой юм.

## Түүх

1896 онд Францын химич Антуан Анри Беккерел (франц. *Antoine Henri Becquerel*; 1852—1908) ураны давсны цацраг идэвхт чанарыг санамсаргүйгээр илрүүлсэн бөгөөд энэ нь агаарыг иончлох, гэрэл зургийн эмульсийг харлуулахад хүргэдэг үл үзэгдэх туяа аяндаа ялгарах замаар илэрдэг байна. Хоёр жилийн дараа Пьер Кюри, Мари Кюри нар торийн цацраг идэвхт чанарыг олж илрүүлж, ураны давснаас полони, радийг тусгаарлаж, цацраг идэвхт чанар нь уран, торийн цацраг идэвхт байдлаас хэдэн сая дахин хүчтэй болохыг тогтоожээ.

Цацраг идэвхт цацрагийн нарийвчилсан туршилтын судалгааг Эрнст Рутерфорд (англи. *Ernest Rutherford,* 1871-1937) хийсэн юм. Тэрээр цацраг идэвхт цацраг нь α-, β-, γ-туяагаар тус тус үүсдэг болохыг харуулсан. *Бета* туяа нь сөрөг цэнэгтэй электронуудаас бүрддэг, *Альфа* туяа нь эерэг цэнэгтэй хэсгүүдээс (альфа бөөмсүүд нь хожим нь гели-4 цөм болох нь тодорхой болсон), *Гамма* туяа нь рентген туяатай төстэй (цэнэггүй), гэхдээ мэдэгдэхүйц илүү хатуулаг ажээ.

Энэ цөмийн физикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Үл мэдэгдэх нисдэг биет

**Үл Мэдэгдэх Нисдэг Биет** (**ҮМНБ**, англи: **U**nidentified **F**lying **O**bject, **UFO**) гэдэг нь хүний ойлголтоос давсан, танигдаагүй, аливаа нэг шалтгаанаар гадаад орчинд үзэгдэж байгаа нисдэг обьектуудыг хэлнэ. Эдгээр биетүүдийн тухай ярихдаа ихэвчлэн дараах ойлголтуудыг дурдаж болно:

1. **Гарсан мэдээгүй явдлууд**: Дэлхийн өнцөг булан бүрт хүмүүс UFO-тай холбоотой явдлуудыг мэдээлсэн байдаг. Эдгээр явдлууд нь ихэвчлэн хачирхалтай хэлбэр, хурд, хөдөлгөөнөөр ялгагддаг.
2. **Шинжлэх ухааны судалгаа**: Шинжлэх ухаанчид UFO-гийн талаар олон судалгаа хийсэн ч, ихэнх нь тэдгээрийг таних боломжтой хосгүй объектууд, байгаль орчны үзэгдлүүд, эсвэл хүний хийн буултууд гэж тайлбарласан.
3. **Нисэхийн болон агаарын сонирхол**: Нисдэг биетүүдийн талаархи олон мэдээнүүд нь агаарын хүчин зүйлс, нисэхийн туршлага, дрон, хиймэл дагуул зэрэгтэй холбоотой байж болохыг харуулж байна.
4. **Улс төрийн болон соёлын нөлөө**: UFO-гийн сэдэв нь олон кино, ном, телевизийн шоу, хэмээн нийгэмд өргөнөөр тархсан байдаг. Энэ нь хүмүүстийн сонирхлыг татаж, олон зүйлсийг эргэлзээнд оруулдаг.

Тиймээс UFO гэдэг нь үл мэдэгдэх, танигдаагүй нисдэг биетүүдийг хэлдэг ч, эдгээрийн ард олон янзын шалтгаан, тайлбар байж болзошгүй.

## Эшлэл