Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Боловсрол

Хүүхдийн цэцэрлэг (Афганистан)

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | болбосорол |
| монгол кирилл. | боловсрол |

Дунд сургуулийн охид (Ирак)
Их сургуулийн лекцийн танхим (АНУ)
Анги доторх мэдлэгийг дээшлүүлэх, сургалтын материалд улс төрийн агуулгыг оруулах, эсвэл сурагчдыг хүмүүжүүлэх үүргээ урвуулан ашигласан багш нарыг оруулах нь сэтгэхүйн эрх чөлөө, шүүмжлэлт сэтгэлгээг эрэлхийлэх боловсролын зорилгуудтай зөрчилддөг.
**Боловсрол** - бол хувь хүний хүмүүжил, сургалтын цогц бөгөөд олж авч буй мэдлэг, чадвар, дадал, үнэт зүйлийн ойлголт, үйл ажиллагааны мэдлэг чадвар болон туршлагын нэгэн том бүхэл юм.

Боловсролыг чухам ямар түвшинд асуудлыг авч үзэж байгаагаас хамаарч өөр өөрөөр тодорхойлох боломжтой. Хэрвээ хувь хүний түвшинд буюу явцуу утгаар авч үзвэл боловсрол нь "хүний өөрийгөө боловсруулж хөгжүүлэхийн тулд ухамсартайгаар хийж байгаа танин мэдэх үйл ажиллагаа, түүний үр дүн" гэж тодорхойлж болно. Харин нийгмийн түвшинд буюу өргөн утгаар нь авч үзэж байгаа тохиолдолд боловсролыг "иргэдийн сурч боловсрох, хөгжих эрхээ эдлэхэд нь төр, нийгмээс дэмжлэг үзүүлж байгаа үйлчилгээ, түүний үр дүн" гэж тодорхойлж болно.

Боловсрол олгох орчин бүрдүүлэх нь сурган хүмүүжүүлэгчийн гол ажил юм. Олон төрлийн боловсрол байдаг:

* Албан ёсны боловсрол нь сургуулийн өмнөх боловсрол /цэцэрлэг/, бага сургуулиас эхэлдэг, үндсэн, дээд, академик гэх мэт шат дараалсан боловсрол эзэмших явдал юм.
* Албан ёсны бус боловсрол нь голдуу гэртээ, эрдэм мэдлэгээр хязгаарлагдахгүй, жишээлбэл хүүхдийн, эцэг эхээсээ гэрээ цэвэрлэх, хоол хийх, мал маллах зэргийг суралцах явдал юм.

## Боловсролын тодорхойлолтууд

* Нийгмийн гишүүний хувьд хүний эзэмшсэн мэдлэг, шүтлэг, урлаг, ёс суртахуун, дадал зуршлын нэгдлийг соёл гэх бөгөөд түүнийг нийгмийн шаардлагад нийцүүлэн нэг үеэс дараагийн үед дамжуулан уламжлах хэрэгслийг боловсрол гэж ойлгоно.
* Боловсрол гэдгийн дор түүхээр бий болсон, нийгмийн ухамсарт зохих хэмжээгээр суусан, ямар нэгэн төгс дүрд зориуд чиглүүлэн бие хүний оюун санаа, бие бялдар, нийгмийн шинжийг төлөвшүүлэх бүх л үйл явцыг ойлгоно.
* Агуулга нь эцсийн эцэст тухайн нийгмийн нийгэм эдийн засаг, улс төрийн байгууламж, түүний материал техникийн түвшнээр тодорхойлогдох шинжлэх ухааны мэдлэг чадвар, дадал, зан суртахууны үнэт зүйл, биеэ авч явах хэм хэмжээг нийгмийн гишүүдэд эзэмшүүлэх үүрэг бүхий сургалт, хүмүүжлийн бие даасан тогтолцоог боловсрол гэж ойлгоно.

## Боловсрол дараах үндсэн асуултуудад хариулж байх ёстой

1. Ямар зорилгоор сурах вэ ?
2. Юу сурах вэ?
3. Яаж сурах вэ ?
4. Хэн сургах вэ ?
5. Хаана сурах вэ ?
6. Сурахад ямар зардалтай байх болон хэн үүнийг төлөх вэ?
7. Сураад ямар үр дүнд хүрэх вэ ?

## Боловсролын салбарууд

* Хөгжмийн боловсрол
* Урлагийн боловсрол
* Эдийн засгийн боловсрол
* Анагаах ухааны боловсрол
* Инженерийн боловсрол
* Сэтгүүл зүйн боловсрол
* Сэтгэл зүйн боловсрол
* Сургах зүйн боловсрол
* Түүхийн боловсрол
* Техникийн боловсрол

## Мөн үзэх

* Сурагч
* Оюутан
* Мэргэжлийн боловсрол, сургалт
* Их сургууль

## Гадаад холбоос

* ЮНЕСКО-гийн статистикийн газар: Олон улсын боловсролын системүүдийн харьцуулал
# Ахуй

Ахуй буюу Бодит байдал гэдэг нь оршин байгаа бүх зүйлийн төлөв байдал болохоос тэдгээрийг хэрхэн төсөөлж болох нь тодорхойгүй юм. Өөр өөр соёл, эрдэм шинжилгээний салбарууд үүнийг янз бүрийн аргаар ойлгодог.

Бодит байдал, оршихуй эсвэл оршихуйн мөн чанарын талаарх философийн асуултуудыг Барууны оюуны уламжлал дахь метафизикийн гол салбар болох онтологийн хүрээнд авч үздэг. Онтологийн асуултууд нь шинжлэх ухаан, шашин шүтлэг, математик, логикийн философи зэрэг философийн янз бүрийн салбарт бас байдаг. Үүнд зөвхөн физик объектууд бодит эсэх (жишээлбэл, физикизм), бодит байдал үндсэндээ материаллаг бус эсэх (жишээлбэл, идеализм), шинжлэх ухааны онолоор дэвшүүлсэн таамаглалын ажиглагдаагүй биетүүд байгаа эсэх (жишээлбэл, шинжлэх ухааны реализм), Бурхан байгаа эсэх, тоо болон бусад хийсвэр объектууд байгаа эсэх, боломжтой ертөнцүүд байгаа эсэх зэрэг асуултууд багтдаг. Үл итгэгчид эдгээр мэдэгдлийн аль нэг нь үнэн эсэхийг эргэлзэж, илүү туйлын постулатуудыг санал болгодог.
# Улс төрийн кампанит ажил

Жон МакКейн
Улс төрийн кампанит ажил гэдэг нь тодорхой бүлгийн дотор шийдвэр гаргах үйл явцад нөлөөлөхийг зорьсон зохион байгуулалттай хүчин чармайлт юм. Ардчилсан нийгэмд улс төрийн кампанит ажил нь ихэвчлэн сонгуулийн-кампанит ажлыг илэрхийлдэг бөгөөд үүгээр дамжуулан төлөөлөгчид сонгогдож, эсвэл бүх нийтийн санал асуулгаар шийдвэр гаргадаг. Орчин үеийн улс төрд хамгийн их анхаарал татсан улс төрийн кампанит ажлууд нь ихэвчлэн муж, хотын дарга эсвэл засгийн газрын тэргүүний (ихэнхдээ ерөнхийлөгч эсвэл ерөнхий сайд) сонгуульд төвлөрдөг.

## Кампанит ажлын мессеж

Барак Обама
Кампанит ажлын мессеж нь нэр дэвшигч сонгогчидтой хуваалцахыг хүсэж буй үзэл баримтлалуудыг агуулдаг. Энэ нь улс төрийн албан тушаалд нэр дэвшихдээ түүний санааг дэмжиж буй хүмүүсийг өөрийгөө дэмжүүлэх зорилготой. Уг мессеж нь ихэвчлэн бодлогын асуудлуудтай холбоотой хэд хэдэн гол санаанаас бүрддэг. Эдгээр гол санаануудыг хураангуйлан дахин дахин давтан хэлснээр сонгогчдын сэтгэлд гүн суулгахыг зорьдог. Олон сонгуулиар сөрөг нам нэр дэвшигчийн анхаарлыг гол мессежээс нь хазайлгахын тулд бодлого эсвэл хувийн амьдралтай холбоотой хөндлөн асуулт тавьдаг. Ихэнх кампанит ажил мессежээ өргөн хүрээтэй байлгахыг эрмэлздэг бөгөөд энэ нь боломжит дэмжигчдийн хүрээг тэлэх зорилготой. Харин хэт нарийн төвөгтэй мессеж нь зарим сонгогчдыг хөндийрүүлж, нэр дэвшигчийг тайлбар хийхэд цаг зарцуулан удаашруулах магадлалтай. Жишээлбэл, 2008 оны Америкийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үед Жон МакКейн ангагдаа эх оронч байдал болон улс төрийн туршлагад тулгуурласан “Эх орон нэгдүгээрт” гэсэн мессеж хэрэглэж байсан бол дараа нь улс төрийн хүрээллийн дунд “Анхны Бие Даасан Үзэлтэй Улс Төрч” хэмээх дүр төрхийг гаргаж ирэхэд чиглүүлж өөрчилсөн. Харин Барак Обама кампанит ажлынхаа туршид “өөрчлөлт” гэсэн энгийн бөгөөд тууштай мессежийг ашигласан.
# Сонгууль

Саналын хайрцаг

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| монгол кирилл. | сонгууль |

**Сонгууль** (Англи: election) гэдэг нь ямарваа нэг хувь хүн өөрийн биеэр хараат бусаар, өөрийн үзэл бодлоор тодорхой түвшний олон нийтийн удирдлагыг (жишээлбэл Улсын их хурлын сонгууль, орон нутгийн) сонгох цогц үйл явц юм. Энэ нь 17-р зуунаас хойш төлөөллийн ардчиллыг хэрэгжүүлэх үндсэн оньс болсоор ирсэн юм. Сонгуулиар хууль тогтоох байгууллага, харьяа засгийн газар, шүүх, орон нутгийн засаглалуудыг сонгон бүрдүүлэхэд хэрэглэдэг байна. Энэ үйл явц нь бас ажил хэрэгч болон олон нийтийн байгууллагуудад хэрэглэгддэг.

Сонгуулийг нээлттэй буюу нууцаар санал хураадаг үндсэн хоёр хэлбэрээр явуулдаг.

Сонгууль нь хүмүүсийн ямар нэгэн нэгтгэл, байгууллагын удирдаж буй албан тушаалтныг солиход ашигладаг хамгийн ардчилсан тогтолцоо гэж үздэг.

## Сонгуулийн төрөл

1. ээлжит – сонгогдож буй байгууллагын хуулиар тогтоосон бүрэн эрхт хугацаа дуусгавар болох үед явуулдаг;
2. ээлжит бус-өмнө тогтоож зарласан бүрэн эрхт хугацаа ямар нэг хуульд заасан шалтгаанаар дуусгавар болоогүй байхад явуулж буй сонгууль;
3. ротацийн хэлбэрээр.  Төлөөлж буй гишүүдийн заримыг хууль, журамд заасан хугацаагаар явуулж буй сонгууль;
4. нэмэлт сонгууль- хуульд заасан хугацаа дуусгавар болоогүй байхад орон тоо (нас барсан, өөр ажилд шилжсэн гэх мэт) гарсан тохиолдолд явуулдаг сонгууль;
5. дахин сонгууль-шүүх буюу сонгуулийн хорооны шийдвэрээр явуулсан сонгууль хүчингүй буюу хууль бус гэж үзвэл явуулдаг сонгууль.

Дахин сонгууль болон дахин санал өгөхийг хооронд нь хольж хутгаж болохгүй. Энэ нь хуулийн дагуу аль нэг сонгогдогч хэрэгцээт тооны санал аваагүй бөгөөд хуулиар хоёр дахь шатны сонгууль явуулахыг заагаагүй тохиолдолд учирч болно.

## Сонгуулийн системүүд

Сонгууль явуулдаг үндсэн гурван систем байдаг: мажоритар, пропорционал болон холимог.

**1. Пропорционал** систем нь улс төрийн хүчнүүдийн /намууд/ рейтинг тогтоодог. Өөрөөр хэлбэл улс төрийн хүчнүүдийн авсан саналыг пропорцоор нь суудлыг нь хувиаралдаг тогтолцоо юм.

**2. Мажоритар** гэдэг нь /франц гаралтай *Majoritee/*  олонхи гэсэн үг. Энэ системээр сонгогчид намуудыг бус тодорхой нэр дэвшигчийг сонгодог. Ийм системээр энгийн олонх буюу ердийн олонх /нэг ч болов санал илүү авсан бол/ санал авсан нэр дэвшигч ялсанд тооцдог.

**3. Холимог** систем гэдэг нь пропорционал-мажоритар гэсэн хоёр системийг зэрэг ашиглахыг хэлнэ. Энэ нь зарим нэр дэвшигч намын жагсаалтаар зарим нь мажоритар системээр сонгогдохыг хэлнэ.

## Нэмэлт

* Сонгуулийн аян
* Сонгуулийн амлалт
* Сонгуулийн тойрог
# Татварын чөлөөлөлт

**Татварын чөлөөлөлт** гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно.

Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм.

Олон улсын татваргүй худалдаа
Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой.

Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# АНУ-ын Сенат

| Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат *United States Senate* |
| --- |
| АНУ-ын 119-р Конгресс |
|  |
| Бүгд Найрамдах Нам **ЖД ВансСенатын Ерөнхийлөгч* (2025 оны 1 сарын 3-аас4) |
| Бүгд Найрамдах Нам **Чук ГрасслийСенатын Орлох Ерөнхийлөгч* (2025 оны 1 сарын 3-аас4) |
| **Жон ТунОлонхийн Бүлгийн Дарга*, Бүгд Найрамдах Нам 2025 оны 1 сарын 3 |
| **Чук ШумерЦөөнхийн Бүлгийн Дарга*, Ардчилсан Нам 2025 оны 1 сарын 3 |
| Бүтэц бүрэлдэхүүн |
| Гишүүдийн тоо | 100 51 (эсвэл Дэд Ерөнхийлөгчийн саналаас гадна 50) гишүүний саналаар хууль батална |
|  |
| Бүлэг | **Олонх (53) Бүгд Найрамдах Нам (53)

**Цөөнх (47) Ардчилсан Нам (45)
* Бие даагч (2)
 |
| Бүрэн эрх | 6 жил |
| Сонгууль |
| Ирэх сонгууль | 2026 оны 11 сарын 3 (33 суудал) |
| Хуралдааны танхим |
|  |
| АНУ-ын Капитол, Вашингтон хот |
| Цахим хуудас |
| senate.gov |

**Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат** нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хоёр танхимт хууль тогтоох бүтцийн дээд танхим бөгөөд Төлөөлөгчдийн Танхимтай нийлээд АНУ-ын Конгрессыг бүрдүүлдэг юм. Сенат нь 1789 онд анх үүсгэн байгуулагдсан ба тус институцын бүтэц, эрх мэдлийг АНУ-ын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлд зааж баталгаажуулсан байдаг байна. АНУ-ын муж тус бүр хүн амын тооноос үл хамааран хоёр сенатчийг ​​зургаан жилийн хугацаатай сонгодог ба одоогоор нийт 100 сенатчтай үйл ажиллагаа явуулж байна. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч Сенатын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг давхар хашдаг бөгөөд саналын тоо тэнцсэн үед шийдвэрлэх санал өгөх эрхтэй байдаг.

Одоогийн Сенатыг Бүгд Найрамдах Нам удирдаж байгаа бөгөөд Сенатын Ерөнхийлөгчөөр ЖД Ванс ажиллаж байна.
# 6 сарын 28

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 5 сар · **6 сар** · 7 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |

 |

**6 сарын 28** нь Григорийн тооллын жилийн 179 дахь (өндөр жил бол 180 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 186 өдөр үлдэж байна.

## Баяр ёслол

* Украин (1996–): Үндсэн хуулийн өдөр
* Польш (2005–): 1956 оны Познаны хэргийг дурсах өдөр

## Үйл явдал

* 1997 — Мэргэжлийн боксын Эвандер Холифилд Майк Тайсон хоёр нударгалдаж Тайсон Холифилдын чихийг тасдаж ялагдсан.
* 2024 - Монгол Улсын Их хурлын ээлжит сонгууль болсон.

## Энэ өдөр төрөгсөд

* 1948 — Зөвлөлт, Оросын кино найруулагч Сергей Бодров

## Энэ өдөр нас барагсад

* 1992 — Зөвлөлтийн шатарчин Михаил Таль

---

 **Commons: 6 сарын 28** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Нийгмийн тусламж

Нийгмийн тусламж- Welfare

Тусламж буюу нийгмийн халамж нь нийгмийн гишүүдийг хоол хүнс, орон байр зэрэг хүний ​​үндсэн хэрэгцээг хангахад чиглэсэн төрийн дэмжлэгийн нэг төрөл юм. Нийгмийн хамгаалал нь халамжтай ижил утгатай, эсвэл хэрэгцээнд тулгуурлан дэмжлэг үзүүлдэг нийгмийн тусламжийн хөтөлбөрүүдээс ялгаатай нь зөвхөн өмнө нь шимтгэл төлсөн хүмүүст (жишээлбэл, ихэнх тэтгэврийн тогтолцоо) дэмжлэг үзүүлдэг нийгмийн даатгалын хөтөлбөрүүдийг тусгаж болно (жишээ нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн тэтгэмж).Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага нийгмийн хамгааллыг өндөр насны хүмүүст үзүүлэх дэмжлэг, хүүхдийг тэжээх, эмчлэх, эцэг эхийн болон өвчний чөлөө олгох, ажилгүйдлийн болон хөгжлийн бэрхшээл тэтгэмж, мэргэжлээс шалтгаалсан гэмтлийн улмаас хохирсон хүмүүст үзүүлэх дэмжлэг гэж тодорхойлсон байдаг.

Халамж нь эрүүл мэнд, боловсрол, дэд бүтэц, мэргэжлийн сургалт, нийтийн орон сууц зэрэг хөнгөлөлттэй нийгмийн үйлчилгээгээр дамжуулан сайн сайхан байдлын үндсэн түвшинг хангах хүчин чармайлтыг багтааж болно.
# Санхүүгийн жил

**Санхүүгийн жил** / Төсвийн жил/ гэж -санхүүгийн тайлан, тооцоогоо гаргадаг хугацааг хэлдэг юм.  Улс орнууд санхүүгийн жил заавал календарийн жилтэй давцаж ижил байх ёстой биш гэж үздэг тул зарим орнуудын санхүүгийн жил календарийнхаас өөр байдаг байна. Энэ нь тухайн орны эдийн засаг, газар зүй, цаг уур болон уламжлалын онцлогуудтай уялдуулдаатай байдаг бөгөөд нийт хугацаа нь 12 сар байх ёстой гэдэг нь ойлгомжтой.

Санхүүгийн жил ихэнхи орнуудад, түүний дотор Монгол Улсад календарийн жилтэй адил 1 дүгээр сарын 1-нд эхэлж 12 дугаар сарын 31-нд дуусдаг байна.

Жишээ нь:

**АНУ, Лаос, Тайланд, Гаити, Маршаллын арлууд**ад санхүүгийн жил  нь 10 сарын 1-нд эхэлж дараа жилийн есдүгээр сарын 30-нд дуусдаг.

**Австрали, Бангладеш, Бутан, Камерун, Египт, Гибралтар, Пакистан Пуэрто-Рико, Танзани, Тонга, Уганда** зэрэг орнуудад санхүүгийн жил нь долдугаар сарын 1-нд эхэлж дараагийн жилийн зургадугаар сарын 30-нд дуусдаг.

**Канад, Энэтхэг, Гонгконг, Катар, Кувейт, Япон** зэрэг орнуудад дөрөвдүгээр сарын 1-нд эхэлж дараагийн жилийн гуравдугаар сарын 31-нд дуусдаг. Японд орлогын татварын календарь нэгдүгээр сарын 1-нд эхэлж арванхоёрдугаар сарын 31-нд дуусдаг байна.

**Афганистан**д 3 дугаар сарын 21-нд эхэлж 3 дугаар сарын 20-нд дуусдаг байна.

**Шинэ Зеландад** санхүүгийн жил нь долдугаар сарын 1-нд эхэлж, дараагийн зургадугаар сарын 30-нд дуусдаг. Хувь хүн, компанийн хувьд санхүүгийн жил нь дөрөвдүгээр сарын 1-нд эхэлж дараа жилийн гуравдугаар сарын 31-нд дуусдаг онцлогтой ажээ.

**Их Британид** хувь хүний орлогын татвартай холбоотой санхүүгийн жил дөрөвдүгээр сарын 6-нд эхэлж дараа жилийн мөн сарын 5-нд дуусдаг. Харин компани болон төрийн албаны санхүүгийн жил Японтой адил дөрөвдгээр сарын 1-нд эхэлж дараа жилийн гуравдугаар сарын 31-нд дуусдаг ажээ.
# Сайн дурын ажил

**Сайн дурын ажил** гэж хувь хүн буюу хэсэг бүлэг, баг хамт олноос сайн дураараа ямар нэг байгууллагад зуучлагчаар дамжуулан эсвэл өөрснөө шууд харилцаа холбоо тогтоож, тодорхой ажлын байранд зорилго чиглэлтэйгээр, заагдсан цаг хугацааны дотор биеийн ба оюуны хүч хөдөлмөрөө зориулахыг хэлнэ.

Сайн дурын ажил эрхэлж байгаа хүнийг "Сайн дурын ажилтан" гэнэ.

1985 оноос хойш НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас жил бүрийн 12-р сарын 5-ны өдрийг “Олон улсын сайн дурынхны өдөр” болгон тэмдэглэдэг болсон.

Олон сайн дурын ажилтан анагаах ухаан, боловсрол, аврах ажиллагаа гэх мэт ажилладаг салбартаа тусгайлан бэлтгэгдсэн байдаг. Бусад нь байгалийн гамшгийн үед гэх мэт нийгэмд шаардлагатай тохиолдолд үйлчилдэг юм.

Сайн дурын үйл ажиллагаа нь нийгмийн болон бусдын сайн сайхан байдлыг дээшлүүлэх ба иргэдийн амьдралын чанарыг сайжруулах, олон нийтийн чадавхыг бэхжүүлэх зорилготой. Гэхдээ сайн дурын үйл ажиллагаа болохыг тодорхойлдог хэдэн гол шинж чанарууд байдаг. Үүнд нь:

* Тухайн хүний хүсэл сонирхол
* Урамшуулал /мөнгөн болон мөнгөн бус/
* Зохион байгуулалт
* Өөрийгөө дайчилсан байдал
* Өөртөө дадлага туршлага хуримтлуулах

## Түүх

Анх сайн дурын ажилтнуудыг сайн дурын цэрэг гэж нэрлэдэг байсан. Зуун жил болон гучин жилийн дайны үеэр Итали, Франц, Англи, Германд янз бүрийн ноёд хаад улам олон хүмүүсийг өөрийн туг далбаан дор тулалдахыг уриалж байсан ч цэргээ хангах мөнгөгүй болсон тул тэдний шагнал нь зөвхөн алдар нэр, дайны олз байх болно гэж хэлдэг байсан ажээ. Ийм ч учраас XVII зуунд франц. *volontaire*, итали. *volontario*, герман.*Volontair*, англи. *volonteere* гэх үгс нэгэн зэрэг гарч ирсэн байна.

АНУ-ын Үндэсний болон олон нийтийн үйлчилгээний корпорацийн мэдээлснээр 2012 онд ойролцоогоор 64.5 сая америкчууд буюу насанд хүрсэн хүн амын 26.5 хувь нь 175 тэрбум долларын өртөгтэй 7.9 тэрбум цаг сайн дурын ажил үйлчилгээ үзүүлсэн байна. Энэ нь жилд ойролцоогоор 125-150 цаг эсвэл долоо хоногт 3 цагийг, цагт 22 доллараар тооцдог. Их Британид сайн дурын ажил хийх цаг ижил төстэй байдаг.

## Цахим сайн дурын ажил

Цахим сайн дурын ажил эсвэл онлайн сайн дурын ажил гэж нэрлэгддэг виртуал сайн дурын ажил нь тусламж үзүүлж буй байгууллагаас гадуурх даалгавруудыг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн гүйцэтгэдэг сайн дурын ажилтан юм. Тэд интернет болон гэр, сургууль эсвэл ажлын компьютер эсвэл PDA эсвэл ухаалаг гар утас зэрэг интернетэд холбогдсон бусад төхөөрөмжийг ашигладаг. Виртуал сайн дурын үйл ажиллагааг кибер үйлчилгээ, телементор, телетютор гэх мэт янз бүрийн нэрээр нэрлэдэг. Виртуал сайн дурын ажил нь алсын зайн ажилтай төстэй боловч цалин авдаг онлайн ажилтнуудаас ялгаатай нь цалин авдаггүй онлайн сайн дурын ажилтнууд байдаг. Үнэгүй, нээлттэй эхийн програм хангамжийн төслүүдэд хувь нэмэр оруулах эсвэл "Википедиа"-д нийтлэл оруулах, засварлах нь виртуал сайн дурын үйл ажиллагааны жишээ мөн юм.
# Бизнес

**Бизнес** нь эдийн засгийн ойлголтоор, хүмүүсийг ашиг олохын төлөө зохион байгуулж коллектив бүтээмжийг барьж сахин удирдаx нийгмийн ухаан юм.
Үндсэн үг нь худалдаа наймаа гэсэн утгийг агуулж байгаа бөгөөд, өнөө үед бизнес нь асар өргөн хүрээтэй болоод байна.

## Өмчлөх эрхийн үндсэн хэлбэрүүд

* **Дангаар өмчлөх:** ганц хүн эзэмшдэг бизнес юм. Өр төлбөр гээд бүхий л зүйлд дангаар хариуцлага хүлээнэ.
* **Түншлэл:** хоёр ба түүнээс дээш хүмүүс эзэмшдэг бизнесийг хэлнэ. Ихэнхдээ өр төлбөр гээд бүхий л зүйлийг түнш болгон хязгаартайгаар хариуцдаг. Гурван төрлийн түншлэл байдаг: ерөнхий түншлэлүүд, хязгаарлагдмал түншлэлүүд, мөн хязгаарлагдмал өр төлбөртэй түншлэлүүд.
* **Нэгдэл: **Хоршоолол:**
# TikTok

TikTok|  |
| Анхны зохиогч(ид) | ByteDance |
| Анхны хувилбар | 2016 оны 9 сарын 20 (2016-09-20) |
| Хэл | 36 хэл |
| Вэб сайт | tiktok.com |

**TikTok** (Хятадад **Douyin** гэж нэрлэдэг) нь богино хэмжээний видео нийтлэх үндсэн үүрэг бүхий вэбсайт юм. Үүнийг 2016 оны 9-р сарын 20-нд Хятадын ByteDance компани бүтээсэн.

TikTok ашиглалтад орсноосоо хойш контент бүтээгчид болон нөлөөлөгчдийг шинэ үзэгчидтэй холбохын тулд зөвлөмжийн алгоритмуудыг ашиглан дэлхийн хамгийн алдартай сошиал медиа платформуудын нэг болсон. 2020 оны 4-р сард TikTok дэлхий даяар гар утасны таталт хоёр тэрбум давжээ.

## Эшлэл
# Улс төрийн авлига

2017 онд дэлхийн улсуудын авлигын байдал
НҮБ-ын Авлигын эсрэг конвенц
**Улс төрийн авлига** нь хуулиар олгогдсон эрх мэдлээ төрийн албан хаагч хууль бусаар хувийн сонирхолд зориулах үйлдэл юм. Гэхдээ улс төрийн өрсөлдөгчөө хэлмэгдүүлэх, цагдаагийн дарангуйлал хэрэглэх эсвэл хувь хүн ба төртэй хамааралгүй байгууллагийн хууль зөрчилт зэрэг нь ийм авлигын төрөлд орохгүй. Харин төрийн албан хаагчийн хууль бус үйлдэл нь ажил үүрэгтэй нь хамааралтай үед улс төрийн авлига болох юм.

Авлигын олон төрөл бий, үүнд мөнгөн, сүрдүүлэг, зүй бусаар тушаал дэвших, гэр бүлэрхэх, шамшигдуулалт ба бусад. Авлигаас болж нийгэмд гаж үйлдлүүд дэлгэрдэг, үүнд хууль бус худалдаа, мөнгө угаах, хүний наймаа ба бусад холбогдох үзэгдлүүд орно.

Авлигын тодорхойлолт нь зарим үед тухайн орнуудын улс төрийн бүтэц ба хуулийн орчноос хамаардаг, тухайлбал улс төрийн санхүүжилтийн зарим хэлбэр нь улс улсаар зөвшөөрөгдсөн ба зөвшөөрөгдөөгүй байдаг. Мөн зарим тохиолдолд улс төрийн өндөр албан тушаалтнууд хууль ёсны ба хууль бус гэж ялгахад бэрхшээлтэй хэт өргөн хүрээтэй мэдэлтэй болсон байдаг. Дэлхий даяар мөнгөн авилгын хэмжээ 1 их наяд америк доллар орчимд байна. Хэмжээ хязгааргүй авлигатай нөхцөл байдлыг клептокрац буюу "хулгайч нарын дүрмээр" байх гэдэг.
# Израилын хаант улс

**Израилын хаант улс** (эрт. -евр. 𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋‬ [jiɬ.raːˈʔil]; ивр. ממלכת ישראל‎ [mam.la.ˈχa jis.ʁaˈʔel]) — Еврейн эртний хаант улс. Библид тэмдэглэсэний дагуу зөнч Самуил болон Израилын анхны хаан Саул нар байгуулжээ. Хаант улс МЭӨ 11-р зууны хоёрдугааар хагаст байгуулагдсан байна Соломон хаан нас барсны дараа (МЭӨ 935-930 оны орчимд) энэ улс умард болон өмнөд хоёр хэсэгт хуваагдан задарчээ.
# Монизм

**Монизм** (эртний грекээр μόνος — нэг, ганц) гэдэг нь олон төрлийн мэт санагдаж байгаа оршин тогтнол эсвэл субстанцууд нь эцэстээ бүгд нэг л зүйлээс эхтэй, дэлхий ертөнцөд зөвхөн нэг л хууль зүйн тогтолцоо байдаг гэдэгийг баримтлах философийн сургааль юм. 2 болон түүнээс дээш субстанц байдгийг таамагладаг дуализм, плюрализмыг бодвол монизм нь олон дотоод үр дагавартай. Дуализм, плюрализм нь монизмын эсрэг ойлголт гэсэн үг юм.

Монизмын тухай ойлголтыг анх Х.Вольф дуализмын эсрэгээр тавьж гаргаж ирсэн. Монизмын ойлголт нь Гегелийн гүн ухааныг ашиглагдах үеэс эхлэн өргөн тархсан.

## Монизмын төрөл

Философид монизм нь 3 төрөл байдаг:

1. Идеализм, феноменализм, оюун ухааны монизм нь ганцхан бодит зүйл нь төгс байдал ба материаллаг бодит байдал нь төгс хэлбэрийн (хүний оюун ухаан эсвэл бурхан) ямар нэг төрлийн идэвхт байдлаас үүсдэг гэдгийг батладаг. Идеалист монизм нь Платон, Юм, Гегель, Владимир Соловьевын гүн ухаанд болон орчин үеийн неотомизм, теизмд илүүтэйгээр тусгагдсан байдаг.
2. Нейтрал (саармаг) монизм нь оюун ухаан болон материаллаг зүйл нь ямар нэгэн гуравдагч субстанцад эсвэл энергид хамаарах магадлалтай гэж баталдаг. Нейтрал монизм нь Б.Спиноза, Б.Рассел нарын философи юм.
3. Физикализм эсвэл материализм нь ганцхан бодит зүйл нь материаллаг, харин оюун ухаан сэтгэл санаа нь материаллагт хамаарна гэж батладаг.

Материалист монизм нь Ван Чун, Демокрит, Эпикур Лукреций Кар, XVIII зууны материалистууд, Фейербахын гүн ухаан болон марксизм, позитивизмд их тусгагдсан байдаг.

## Монизмын бусад хэлбэрүүд

* Функционализм нь материализмтай адил ухаан бодол нь материаллаг байгалаас эхтэй, гэхдээ субстрат (биет) ойлголтоор биш харин гүйцэтгэх үүргийн мөн чанараар. Ухаан бодол нь нейрон буюу мэдрэлийн системын харилцан үйлчлэлцэл, тодорхой физик процесс бус гүйцэтгэх үүргийн харьцаа юм. Оюун ухаан бодлын процессууд нь нейронуудаас гадна өөр бусад субстратад боловсрох боломжтой. Энэ үзэл баримтлал нь танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан болон хийсвэр оюун ухаанд илүү түгээмэл хөгжсөн байдаг.

* Элиминативизмын хувьд ухаан бодлын тухай хэлэлцэх нь, түүний үүслийн тодорхойгүй байдлын хүчинд, шинжлэх ухааны үндэслэлгүй гэж баталдаг. Бид бүхэн эртний Грекийн дэлхий, гал, ус, агаар нь орчлон ертөнцийн эхлэл гэсэн төсөөллөөс татгалзсантай адил, ухаан бодлын тухай ойлголтоос татгалзах хэрэгтэй. Элиминативизмын дэмжигчид нь үндсэн бихевиористууд юм.

* Аномал (хэвийн бус) монизмыг анх 1970 онд Дональд Дэвидсон санал болгосон. Энэ онол нь нэгдүгээрт, бодох үйл явц нь физик процесстой холбоотой, хоердугаарт, бодох үйл явц нь хэвийн бус (хэвийн хэмжээнээс гажсан) байдаг, өөрөөр хэлбэл энэ процессуудад физик тодорхойлох хүчин зүйл илрэхгүй бөгөөд тодорхой физикийн хуулиар тайлбарлагдахгүй. Сингуляризм нь дэлхий ертөнцийн бүх онцлогуудыг гаргадаг, түүний олон төрлүүд нь бүгд монизмын зарчмаас гаралтай.

Эрх зүйн хувьд монистууд бүх хууль зүйн тогтолцооноос нэг л ерөнхий эрх зүй байна гэж нотолдог. Бүх эрх зүй эцсийн эцэст хувь хүмүүс рүү хандна. Хүмүүсийн хоорондох бүх харилцаа нь төгсгөлдөө зохион байгуулагдсан нийгмийг ч үл тоомсорлох болно.

Энэ шашны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.