# Хятадын тариачдын дайн (1628—1647)

Ли Зичэны бослого (1637-1644)
**Хятадын 1628-1647 оны тариачдын иргэний дайн** бол хятадын Мин улсын мөхөх гол шалтгаануудын нэг болсон дайн юм.

## Тариачдын дайн үүссэн нөхцөл байдал

17-р зууны эхэн үед Мин улсын хүн ам 16-р зууны төгсгөлтэй харьцуулахад 3-4 дахин нэмэгджээ. Хүн амын өсөлт, тариачдын ядуурал, сүйрэл, байгалийн гамшиг нь хүнсний асуудлыг эрс хурцатгав. Өлсгөлөн нь хоол хүнсний хямралд хүргэж хүн барьж идэх, дээрэм, тонуулд хүргэсэн байна. Жижиг үймээн нь орон нутгийн үймээн самуун болж, улмаар тэлсээр олон нийтийн томоохон бослого болж хувирсан байна.

## Дайны өрнөл

1628 онд Шэньси мужид тархай бутархай хагас дээрэмчдийн хэлбэртэй бүлгүүд байгуулагдаж, удирдагчдаа сонгон зохион байгуулалтад орж эхлэв. Дараа жил нь засгийн газар төрийн өмчит шуудангийн өртөөнүүдийг татан буулгаж, мөнгөгүй хоцорсон, цөхрөнгөө барсан шууданчид босогчдын талд орж нэгдсэн байна.

Эхэндээ эрх баригчид Хан мөрний хөндийд босогчдын хэд хэдэн бүлгийг дарж чадсан боловч үүний хариуд зэвсэгт тэмцлийн шинэ өрнөл эхэлсэн байна. 1631 онд Шэньси дэх босогчдын 36 удирдагч өөрсдийн үйл ажиллагааг уялдуулахаар тохиролцсон байна. Тэдний нэг болох Ван Зиёныг дээд удирдагч хэмээн бусад нь хүлээн зөвшөөрч, босогчид Бээжин рүү дайтах төлөвлөгөө боловсруулжээ.

1632 онд босогчид Шар мөрнийг гатлан ​​өмнөд Шаньси руу ширүүн довтолгоон эхлүүлэв. 1633 онд нийслэл мужийн захад ширүүн тулалдаан болж, нэг тулаанд Ван Зиён амь үрэгджээ. Босогчид Бээжинд нэвтэрч чадахгүй байгааг хараад ухарч Шар мөрний эсрэг талд гарав. Тэдний аз болж хяруу голыг хөлдөөсөн байсан тул нимгэн мөсөн дээгүүр Хэнань муж руу гаталж чаджээ. Дараа нь Гао Иншян босогчдын тэргүүлэх удирдагч болж, "Чуан ван (闖王)" цолтой болсон байна.

1634 онд Гао Иншян тариачдын цэргийг удирдан Хан мөрний хөндий, Сычуань муж руу чиглэв. Шаньсигийн өмнөд хэсэгт Гао Иншяны баг Чесиан хавцалд дарагджээ. Ялагдлаасаа сэргэж “Чуан цэргүүд” тулалдааныг үргэлжлүүлж, Лонжоу, Ханжунгийн тулалдаанд ялалт байгуулсан байна.

1635 онд босогчдын тэргүүлэх 13 удирдагч нар Ингянд хуралдахаар цугларав. Хурлаар үйл ажиллагааны ерөнхий төлөвлөгөө боловсруулж, түүний дагуу Хуайхэ голын хөндийд кампанит ажил явуулж, энэ үеэр Хятадын гурав дахь нийслэл Фэньян хотыг авав. Энд Гао Иньшян, Жан Сяньжун хоёрын хооронд завсар гарч, дараа нь Жан цэргээ дагуулан Хөх мөрний хөндийд оржээ. Гао Иншян болон бусад удирдагчид баруун тийш Шэнси муж руу нүүлгэж, тэнд хэд хэдэн ялалт байгуулжээ.

1636 онд Гао Инсян, Жан Сяньжун хоёрын хооронд мөргөлдөөн гарч, үүний дараа босогчдын хүч сарниж бүрэн эвдрэлцэв. Үүний үр дүнд "Чуан цэргүүд" дараалсан ялагдал хүлээж, дараа нь Жоужид бүрэн ялагдсан; Гао Иншян Бээжинд эрх баригчдад баригдаж цаазлуулсан байна. Үүний дараа босогчид Ли Зичэнг шинэ "Чуан ван", "Чуаны цэргүүд"-ийн тэргүүнээр зарлаж Шэньсид хэд хэдэн ялалт байгуулжээ. 1637 онд тэрээр Сычуань муж руу дайрч, Чэндү хотыг бүсэлсэн ч эзлэн авч чадаагүй байна. Жан Сяньжун Хубэй мужийн Шяньяныг эзлэн авсныхаа дараа их цэргээ дагуулан Хөх мөрний хөндий рүү явж, Аньцин хотыг бүслэн бүтэлгүйтэж, нэг тулалдаанд хүнд ялагдал хүлээжээ.

1638 онд босогчдын идэвх хөдөлгөөн буурчээ. Жан Сяньжун болон бусад гурван удирдагчийн цэргүүд бууж өгөхийг зөвшөөрч, засгийн газрын цэргийн хуаранд шилжжээ. Шэньси, Шаньси мужуудын хилийн Тунгуан цайзад болсон тулалдаанд “Чуаны цэргүүд” ялагдсан; Ли Зичэн өөрөө цөөхөн морьтой хүмүүсийн хамт ууланд хоргодов. 1639 оны эхээр босогчдын өөр 18 удирдагч цэргүүдийнхээ хамт бууж өгчээ.

1639 оны зун Жан Сяньжун байлдааны ажиллагааг дахин эхлүүлэв; Өмнө нь бууж өгсөн 15 удирдагч түүний үлгэр жишээг дагасан. 1640 оны тулалдааны нэгэнд Жан Сяньжун бүх цэргээ алджээ.

Энэ хооронд Ли Зичэн цэргээ сэргээн Хэнань муж руу хөдөлж, 1641 онд Луоянг эзлэн авчээ. Дараа нь тэрээр Кайфэнг бүслэн бүтэлгүйтэж, улмаар Сянчэнгийн тулалдаанд ялалт байгуулав. Жан Сяньжун шинэ арми цуглуулсан боловч Хубэй мужийн Хуанлинд ялалт байгуулсны дараа Хэнань мужийн Шиньянд ялагдал хүлээв. 1642 онд Ли Зичэн Кайфэнг хоёр, гурав дахь удаагаа бүсэлсэн боловч гарцаагүй унахын өмнөхөн хот үерт автжээ. Энэ хооронд босогчдын гол удирдагчид "Чуаны цэргүүд"-ийн эргэн тойронд нэгдсэн.

1643 онд Ли Зичэн Хан мөрний хөндийд амжилттай аян дайн хийж, энд тэрээр Шяньянд төвлөрсөн байнгын засгийн газрыг зохион байгуулах анхны оролдлогыг хийсэн; Үүний зэрэгцээ тэрээр дээрэмчдийн босогч удирдагчдыг алах ажлыг үргэлжлүүлэв. Хэнань мужийн Рузжоу хотод ялалт байгуулсны дараа тэрээр Тунгуан цайз болон Сиань хотыг эзлэн авч, энд байгуулсан босогч улсын нийслэл болгосон байна. 1644 оны эхээр Ли Зичэнийг "Шинь Шүнь ван" (新順王) хэмээн тунхаглав. Үүний дараа Бээжин рүү ялалтын жагсаал эхэлж, цайз хотууд, засгийн газрын цэргүүд шинэ тусгаар тогтносон эзэнд тулалдахгүйгээр бууж өгөв.

4-р сарын 24-25-нд хоёр хоног бүсэлсний дараа тариачны арми 1644 оны 4-р сарын 26-нд Бээжинд орж ирэв. Мин улсын эзэн хаан Жу Южян өөрийгөө дүүжлэв; Хятадын өмнөд хэсэгт үнэнч үзэлтнүүд түүхэнд “Өмнөд Мин улс” хэмээн нэрлэгдсэн угсааны далбаан дор эсэргүүцсээр байв. Бээжинг эзлэн авсны дараа тариачны армийн сахилга бат маш их эвдэрч, хот нь дээрэм, хүчирхийллийн талбар болжээ.

5-р сарын 16-нд Ли Зичэн болон түүний арми Бээжингээс У Сангүй командлагч Мин улсын армийн эсрэг хөдөллөө. Сүүлд нь Манжийн хошой чин ван Доргонтой холбоотон болов. 5-р сарын 26-27-нд Шанхайгуаны тулалдаанд тариачны арми ялагдсан; У Сангүй, Доргон хоёр Бээжин рүү давшиж, тэндээс Ли Зичэн баруун тийш ухарчээ.

Энэ хооронд Жан Сяньжун Сычуань мужид ялалт байгуулж, нийслэл нь Чэндү хотоор төвлөрсөн "Их Си" (大西) улсыг байгуулжээ.

1645 оны хавар Тунгуаны тулалдаанд Ли Зичэнгийн цэргүүд Чин улсын цэрэгт ялагджээ. Босогчид Хан мөрний хөндий рүү урагшаа ухарч, тэдний удирдлагад эмх замбараагүй байдал үүсэж, Ли Зичен аравдугаар сард нас барав. Ли Гуо тэргүүтэй түүний арми Өмнөд Мин улсын эрх баригчдын мэдэлд орохоос өөр аргагүй болжээ.

1646 онд Жан Сяньжун баруун их улсын нийслэлийг орхин, урагшилж буй Чин улсын армийн эсрэг армитай хамт хойд зүгт мордохоор болжээ. 1647 оны 1-р сарын 2-нд Фэнхуан толгод дахь Шичонгийн шийдвэрлэх тулалдаанд түүний арми ялагдаж, өөрөө тулалдаанд нас баржээ. Ялагдсан арми Хөх мөрөн, Гүйжөү мужийг дайран өмнө зүг рүү ухран Юньнан муж руу явж, Жан Сяньжуныг залгамжлагчид 1647 оны дундуур Өмнөд Мин улсын эрх баригчидтай тохиролцоонд хүрчээ.

## Мөн үзэх

* Ли Зичэн
* Шүнь улс

## Эшлэл