Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гүн

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | Гүн |
| монгол кирилл. | Гүн |

**Гүн** (Хятад: 公, пиньинь: Gōng) хэмээх цол нь эртний хятадын Жоу улсын үеэс язгууртан ноёдын дунд хэрэглэж эхэлсэн өргөмжит цол юм. Баруун Жоу улсын вангийн харъяат олон жухоу ноёдыг гавьяа зүтгэл, улс төрийн хүч чадлаас нь хамаарч гүн, хоу, бо, зи, нань гэх таван дэс болгон хуваасны тэргүүнд нь гүн цол ордог байсан. Жоу улсын вангийн захиргаа сулрах тусам орон нутгийн ноёдын аль хүчирхэг нь хахууль болон улс төрийн хуйвалдааны аргаар гүн болж, бие даасан гүнт улсыг захирч байсан. Хожим нь Хань, Тан, Сүн, Мин улсын үед уг цол нь сурвалжит ноёдын тэргүүн зэргийн цол хэвээр үлдсэн ч, тухайн ноёны гарал угсаа, нийгэмд эзлэх байр сууриас хамаарч "**гуо гүн** (國公)" буюу улсын гүн, "**жүн гүн** (郡公)" буюу муж орон нутгийн гүн, "**шянь гүн** (縣公)" буюу тосгон гацааны гүн хэмээх гурван дэс болжээ.

Чин гүрний үеэс хятадын уламжлалт ноёдын таван цолын нэг гүн хэргэмийг ашиглахдаа манжууд зарим өөрчлөлт хийсэн. Манжийн үед хааны угсаан ноёд, хааны бус угсааны манж, хятад ноёд, монголын аймаг хошууны засаг ноёдод төрийн хуулинд зааснаар Ван, Бэйл, Бэйс, Гүн гэх хэтэрхий дөрвөн хэргэмийг нэгэн үе эсвэл үе улиран залгамжлуулж байсан.Тухайн үед гүн хэргэм нь ерөнхийдөө **улсын түшээ гүн**, **улсад туслагч гүн** гэх хоёр ангилалтай байсан бөгөөд дотор нь дараах дөрвөн зэрэглэлд хувааж байсан.

* **Хишгийг сахих улсын түшээ гүн** (манж: ᡴᡝᠰᡳ ᠪᡝ
ᡨᡠᠸᠠᡴᡳᠶᠠᡵᠠ
 ᡤᡠᡵᡠᠨ
ᠪᡝ ᡩᠠᠯᡳᡵᡝ
ᡤᡠᠩ, галиг: kesi-be tuwakiyara gurun-be **dalire gung**; хятад: 奉恩鎮國公),
* **Хишигийг сахих улсад туслагч гүн** (манж: ᡴᡝᠰᡳ ᠪᡝ
ᡨᡠᠸᠠᡴᡳᠶᠠᡵᠠ
 ᡤᡠᡵᡠᠨ
ᡩᡝ ᠠᡳᠰᡳᠯᠠᡵᠠ
ᡤᡠᠩ, галиг: kesi-be tuwakiyara gurun-de **aisilara gung**; хятад: 奉恩辅国公),
* **Найман хувьд оруулсангүй улсын түшээ гүн** (манж: ᠵᠠᡴᡡᠨ ᡠᠪᡠ
 ᡩᡝ
 ᡩᠣᠰᡳᠮᠪᡠᡥᠠᡴᡡ
 ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᠪᡝ
 ᡩᠠᠯᡳᡵᡝ ᡤᡠᠩ, галиг: Jakūn Ubu-de Dosimbuhakū Gurun-be Dalire Gung; хятад: 不入八分镇国公, пиньинь: Bù rù bā fēn zhèn guó gōng)
* **Найман хувьд оруулсангүй улсад туслагч гүн** (манж: ᠵᠠᡴᡡᠨ ᡠᠪᡠ
 ᡩᡝ
 ᡩᠣᠰᡳᠮᠪᡠᡥᠠᡴᡡ
 ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᠪᡝ
 ᠠᡳᠰᡳᠯᠠᡵᠠ ᡤᡠᠩ, галиг: Jakūn Ubu-de Dosimbuhakū Gurun-be Aisilara Gung; хятад: 不入八分辅国公, пиньинь: Bù rù bā fēn fǔ guó gōng)

харин ар өвөр монголын аймаг хошууны засаг ноёд **улсын түшээ гүн** (鎮國公), **улсад туслагч гүн** (辅国公), **гүнгийн зэрэг засаг тэргүүн зэрэг тайж** гэх гурван төрлийн гүн хэргэм хүртэж байжээ.

Үүнээс гадна Күнзийн үр удамд **Яньшэн гүн** (衍聖公, Yǎn shènggōng) хэмээх үе улиран залгамжлах хэргэм соёрхож байв.

## Орчин цагт

Мөн Орос хэлний *Княжество, Герцог*, Англи хэлний *Duke, Herzog* гэх өрнө дахины жижиг улсын хэлбэрийг хятадын гүн гэх энэ цолтой дүйцүүлж авч үздэг.

## Эшлэл
# Улаан алчууртны бослого

**Улаан алчууртны бослого** (хятад.уламж. 紅巾起義, хялбар. 红巾之乱, пиньинь *Hóng jīn qǐyì*, *Хунцзинь ции. англи. Red Turban Rebellions* ) нь 1351 (Тогоонтөмөр хааны Жыжөн-гийн 11-р он) оноос Хятадын умард хэсэг буюу Шар мөрний сав газарт Монголын Юань гүрний захиргааг эсэргүүцсэн хятадын тариаланчдын бослого юм.

## Бүрэлдсэн нөхцөл

Монголчуудын эрхшээлд дургүйцсэн байдал нь Хятадын (Хань үндэстэн) эсрэг чиглэсэн төрийн ялгаварлан гадуурхах бодлоготой холбон тайлбарладаг. Мөн эрх баригчдын уналтад мөнгөний буруу шинэчлэлийн бодлого, татварын ноцтой хүнд дарамт, Шар мөрний гамшигт үерээр усалгааны хуучирсан хоолой, байгууламжууд эвдэрч, сүйдэж тариачдад учирсан эдийн засгийн хүнд цохилт зэрэг нь бослогын гол үүсвэр шалтгаан болсон гэж эрдэмтэн судлаачид үздэг.

## Бослогын үйл явц

Тариаланчдын бослого шашны элдэв нууц бүлгэм үүсгэн байгуулж түүнийгээ хүрээлэн дагах замаар хүчээ нэгтгэжээ. Энэ нь 1325 онд Хэнань мужид, 1337 онд Гуандунд тариаланчдын бослогод тодорхой тусгалаа олсон байдаг. 1351 оны 5-р сардын 28-нд улаан алчууртны тариачдын бослого эхэлсэн гэж үздэг. Хань Шань Тунгийн хүү Хань Линь Эр дараа нь өөрийгөө "Мин ван" гэж нэрлэсэн байна.

Шар мөрний хөндийгээс 3000 шахам хүнтэй эхэлсэн улаан алчууртны бослогчид хоромхон зуур 60 000 гаруй хүнтэй болтлоо өргөжив. Юань гүрний төр мөхөх аюулд хүрсэн тэр мөчид Тогоонтөмөр хаан зарлиг гарган, монгол цэргийн нэрт жанжин Цагаантөмөр, Дашбаатар нарыг хятад газрын эзний нутгийн хамгаалах цэрэгтэй хамтран улаан алчууртны бослогыг дарах ажлыг удирдуулахаар томилжээ.

Тогоонтөмөр хааны зарлиг ёсоор буцаан татагдах ёстой тэр олон монголчууд нэгэнт умардад явж чадахгүй болсноос өөрсдийн бүх хүчийг өмнөд Юньнаньд төвлөрүүлсэн юм. Юньнаньд 2000 гаруй монгол цэрэг цугларан хятад цэргийн довтолгооныг 1381 он хүртэл няцааж байжээ. Тэд 1381 онд ялагдан ихэнх нь хядагдаж зарим нь тарж бутарсан байна. Өнөө үе хүртэл Хятадын Юньнань мужид 6000 гаруй монголчуудын хойч үе (монгол хэлээ мартсан) оршин амьдарсаар байна. Олон тооны тархай бутархай бүлгүүд бослогод оролцож, удирдагчид нь ихэвчлэн өөрсдийгөө эзэн хаан хэмээн тунхаглаж, Сун үеийн захирагчдаас удмын бичгээ хөтлөсөн гэж домог, ид шидийн санаануудад найдаж байв.

Ардын хөдөлгөөн өргөжиж Иргэний дайн болж хувирав: тэрслүү монгол жанжнууд, улаан алчууртны янз бүрийн бүлгүүдийн удирдагчид, монголын эсрэг сөрөг хүчнийхэн хоёулаа хоорондоо тулалдаж, монгол цэргийн жанжидтай мөн эвсэл байгуулж байжээ.

1368 он гэхэд Юань улс үндсэндээ мөхөж, хятад дахь Монголын ноёрхол эцэс болсон түүхтэй.
# Хань Шань Тун

**Хань Шань Тун** (хятад ханз: 韓山童; пиньинь галиг: Hán Shāntóng) бол Монголын Юань улсын сүүл үед Цагаан Лянхуа бүлэглэлийг толгойлж, 1351 онд Шар мөрний дагуух газарт өөрийн 3000 хүнээ авч Улаан алчууртны бослогыг өдөөн гаргасан этгээд юм. Тэрээр Хэнань мужийн Инжоуд төрсөн. Тэр өөрийгөө Умард Сүн улсын Хуйзун хааны 8-р үеийн ач гэж цоллоод Юань улсын төрийг мөхөөж, Сүн улсыг байгуулах тавилантай гэж зарлаад бослогоо эхлүүлсэн. Гэвч бослогын нууц задарч 1351 онд монгол цэрэгт баригдаж алуулсан. Харин түүний хүү Хань Линь Эр нь зугтаж, Лю Фу Туны бослгоын цэрэгт нэгдээд, хожим 1355 онд өөрийгөө Сүн улсын хаанд өргөмжлсөн.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

## Холбоотой мэдээлэл

* Улаан алчууртны бослого
* Хань Линь Эр
* Лю Фу Тун
# Кужусонь

| Кужусонь古朝鮮 (Ханжа) 고조선 (Хангыл)

---

朝鮮 (Ханжа) 조선 (Хангыл) *Чосон* |
| --- |
| ?–МЭӨ 108 |
| Кужусонь улс МЭӨ 108 онд  |
| Нийслэл | Вангом хот |
| Нийтлэг хэл | Йемаек (Солонгос), Сонгодог Хятад (бичгийн) |
| Шашин  | Бөө мөргөл |
| Төр засаг | Хаант засаг |
| Хаан |   |
|  |
| • МЭӨ 2333? – ?  | Таньгүнь (анхны) |
| • МЭӨ 1126? – МЭӨ 1082?  | Кыжа |
| • МЭӨ 232 – МЭӨ 220  | Бү |
| • МЭӨ 220 – МЭӨ 194  | Жюнь |
| • МЭӨ 194 – ?  | Ви Мань |
| • ? – 108 BC  | Уго ван (сүүлчийн) |
|  |
| Түүхэн эрин | Эртний |
|  |
| • Үүсгэн байгуулагдсан  | ? |
| • Виманы төрийн эргэлт  | МЭӨ 194 |
| • Хань–Кужусоний дайн  | МЭӨ 109–108 |
| • Вангом хот эзлэгдсэн  | МЭӨ 108 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Дараа нь** |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
| Йемаек |  |
| Самхань |  |
| Дөрвөн командлагч |  |

 |

 |
| Өнөөдөр | Умард Солонгос Өмнөд Солонгос Хятад |

|  |
| --- |
| **Солонгос нэр** |
| Хангыл | 고조선 |
| Ханжа | 古朝鮮 |
| Шинэ латинчлал | Gojoseon  |
| Маккьюн–Райшауэр | Kojosŏn  |
| IPA | [ko.dʑo.sʌn] |
| Өөр солонгос нэр |
| Хангыл | 조선 |
| Ханжа | 朝鮮 |
| Шинэ латинчлал | Joseon  |
| Маккьюн–Райшауэр | Chosŏn  |
| IPA | [tɕo.sʌn] |

**Кучусон** улс нь МЭӨ 2333-МЭӨ 108 оны хооронд Солонгосын хойгт оршин тогтнож байсан гэх домгийн шинжтэй улс юм. Нэр нь Ку- эртний, Чусон- наран мандах орон гэсэн утгыг агуулдаг. Тус улсыг домогт өгүүлснээр Таньгүнь хэмээгч байгуулсан бөгөөд тэрээр Хурмастын хаан Хуан Иний ач хүү нь юм. Энэ улсыг дотор нь 3 үе болгон хуваан авч үздэг. Эхний үе нь Таньгүнь вангийн удмын Жусонь улс, дэд үе нь Кижа вангийн удмын Жусонь, сүүлийн үеийг Виман вангийн удмын Жусонь улс хэмээн нэрийддэг бөгөөд эдгээрийг нийлүүлээд Кужусонь улс хэмээдэг. Кужусонь улс нь МЭӨ 108 онд Хань улсын довтолгоонд өртөн мөхсөн.
# Гольф

**Гольф** (Англи: Golf) гэдэг нь ногоон зүлгэн дээр тоглогч хэд хэдэн төрлийн цохиур ашиглан бөмбөгийг цохиж тусгай зориулалтын нүх рүү оруулдаг спорт тоглоом юм.

## Үүссэн тухай домог

Нэгэн малчин хонь хариулж явахдаа хийх зүйлээ олж ядан жижиг бөөрөнхий чулууг модоор цохисонд нөгөө чулуу туулайний үүр нүх уруу орчихжээ. Түүний энэ тохиолдлоор санамсаргүй сэдсэн тоглоомд нөхөд нь ч татагдан, шинэ зугаа бүгдэд таалагдах болсноос өнөөгийн дээдсийн тоглоом хэмээн нэрлэгддэг гольф үүссэн гэх домог байдаг.

## Түүх

Нүхэнд орох гэж буй гольфын бөмбөг
Энэхүү тоглоом нь хөгжлийнхөө явцад олон үе шатыг туулан хувирч өөрчлөгдсөн төдийгүй түүний хэрэгсэл ч ямагт хувьсан өөрчлөгджээ. Анх чулуун бөмбөгөөр тоглодог байсан бол 1848 онд каучуктай төстэй хатуу эдээр хийсэн бөмбөгөөр солигдон, газар тусгайлан ухсан хонхорхой нүх гарган тоглох болж, саваа модны оронд махир үзүүртэй цохиур хэрэглэх болсон байна. Харин 1902 онд бөмбөг резинээр солигдсон бөгөөд энэ бөмбөгийг Америкийн иргэн Кобурн Хаскел бүтээжээ. Гольф анх үүссэн орон хэмээх алдар нэрийг маш олон орон өөртөө хамаатуулдаг. Жишээ нь Голландад "Колвен" хэмээх мөсөн дээр тоглодог тоглоом маш алдартай байсан байна. Эртний Ромд мөн гольфтой ижил "паганика" гэх тоглоом ихэд дэлгэрч байгаад шинэ тооллын 400-д оны үед тэндээс Британид ирсэн хэмээн ярилцдаг. Харин Хятадууд гольф тоглоомын өвөг эцэг нь НТӨ 3-2 зууны үед тэдний тоглодог байсан "Гуй ван" хэмээх тоглоом ч гэж үздэг. Мөн түүнээс гадна францчууд болон бельгичүүд иймэрхүү өөрийн гэсэн хувилбарыг дурсдаг аж.

Зүүн талаас вуд, паттер, айрон хэмээх цохиурууд.
Шотландын Сент Эндрюс гэх жижигхэн хотыг сонгодог гольфын эх нутаг хэмээн нэрлэдэг аж. Энэ хотод 6 зууны тэртээ байгуулагдан, өдгөө нурсан сүмийн ханын зураг дээр тахир цохиур мод барьсан хүний зураг байдаг. Энэ зураг 1350 онд хамрагдах ба гольф тоглоомыг гэрчилсэн хамгийн анхны баримт гэж тооцогдоно. Жеймс хэмээх ван түүний цэргүүд үндсэн үүрэгт ажил болох цэргийн бэлтгэл сургуулилт хийхээ умартан энэ тоглоомд татагдах болсон тул 1457 онд Шотландын парламент гольф тоглохыг хориглосон зарлиг гаргасныг тогтоолд дурдсан байдаг.
Анхны гольф тоглогч эмэгтэйгээр Шотландын хатан хаан Мария Стюарт тооцогддог байна. Харин хамгийн анхны гольфын клуб аль болох нь тодорхойгүй буюу маргаантай байдаг байна.

## Гадаад холбоос

* The R&A, St Andrews
* Олон Улсын Гольфын Холбоо (IGF)
# Пэн Лиюань

Пэн Лиюань
**Пэн Лиюань** (хятад. уламж. 彭麗媛, хялбар. 彭丽媛, пиньинь *Péng Lìyuán*; 1962 оны 11-р сарын 20-нд БНХАУ-ын Юньчэн хотод төрсөн) — БНХАУ-ын удирдагч дарга Ши Жиньпины эхнэр, дуучин, жүжигчин бөгөөд Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн /ХАЧА/ хошууч генерал. ХАЧА-ийн Урлагийн Академийн удирдагч.

1980-аад онд Хятадын их дээд сургуулиудад магистрын зэрэг олгох тогтолцоо нэвтэрсний дараа үндэсний хөгжмийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан анхны дуучдын нэг. Нэр хүндээс гадна түүнийг тод, сүр жавхлангаараа "Цээнэ" дагина гэж нэрлэдэг байв. Цээнэ цэцгийг Хятадад онцгой хүндэтгэдэг цэцэг нь эзэн хааны бэлгэдэл, гоо үзэсгэлэн, мэдрэмжийг илэрхийлдэг тул Пэн Лиюаны онцлог шинж чанартай холбоотой байдаг гэж үздэг.

24 настай дуучин, жүжигчин Пэн 1986 онд Ши Жиньпинтэй танилцсан бөгөөд тэр үед Хятадад аль хэдийнээ алдартай дуучин байжээ. Нэр хүндийн хувьд Пэн Лиюань тэр үед 2000-аад оны дундуур л олон нийтэд танигдах болсон нөхрөөсөө илүү байжээ. Шинжээчдийн үзэж байгаагаар өндөр статустай гоо үзэсгэлэн Пэн нь түүнийг Хятадад бэлгэдлийн чухал хүн болгодог хувийн шинж чанаруудтай гэдэг.

Пэн Лиюаний өөрийгөө таниулах чадварыг мөн онцлон тэмдэглэв: Хятадын тэргүүн хатагтай загварын чиг хандлагыг тодорхойлж, нэг бол хар давхар дээлтэй френч цув, нэхсэн шагай гутал, эсвэл босоо захтай, матартай нүд гялбам цагаан костюмтай гарч ирдэг. Савхин гутал, эсвэл дээр нь торгон даашинз өмссөн саарал бүрээстэй даашинз, алтаар хатгасан урт өмд зэрэг юм. Пэн Лиюань тансаг сонголт, харьцааны мэдрэмжтэй хувцас өмсөж, Хятадын дэгийг онцолж өгдөг.

Францын "Paris Match" сэтгүүл түүнийг англиар чөлөөтэй ярьдаг гэж тэмдэглэжээ. Пэн Лиюаний дутагдалтай талуудаас хамгийн эмзэг нь өөр гадаад хэл мэддэггүй нь Хятадын гадаадын хүндэт зочидтой харилцах, мөн нөхрийнхөө гадаадад албан ёсны айлчлал хийх үеэрээ саад болж байгаа явдал гэдэг юм.

1987 онд тэрээр Ши Жиньпинтэй гэрлэжээ. Энэ бол Пэний анхны гэрлэлт, Ши Жиньпин хоёр дахь гэрлэлт байсан.

Охин Ши Минзэ (1992 онд төрсөн) нь нууц нэрээр Харвардын их сургуулийн оюутан байжээ.
# Чан Вэньшю

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Чан Вэньшю** |
|  |
| **Хөнгөн атлетик** |
| **Төлөөлдөг улс:  Хятад** |
| **Төрсөн огноо** |  (1986-03-22) 3 сарын 22, 1986 |
| **Төрсөн газар** | Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Ляонин |

 |
|

| [нээх]  Медалиуд |
| --- |
| Зуны олимп |
|  | Бээжин 2008 | Дүүгүүр шидэлт |
| ДАШТ |
|  | Москва 2013  | Дүүгүүр шидэлт |
|  | Дэгү 2011  | Дүүгүүр шидэлт |
|  | Осака 2005  | Дүүгүүр шидэлт |

 |

**Чан Вэньшю** (хялбаршуулсан Хятад: 张文秀; уламжлалт Хятад: 張文秀; пиньинь: *Zhāng Wénxiù*, *1986 оны гуравдугаар сарын 22-нд төрсөн*) нь Хятадын дүүгүүр шидэлтийн тамирчин юм. Вэньшю 2004, 2008 болон 2012 оны олимпод оролцож байсан.

Түүний хувийн дээд амжилт 76.99 метр ажээ.

## Эшлэл

## Холбоос

* ОУХАХ-ны цахим хуудсан дахь тамирчны танилцуулга: Чан Вэньшю
# Эгэл нишингэ

**Эгэл нишингэ**  - (Англи: Phragmites communis), (Орос: Тростник обыкновенный)

Хүчирхэг хөгжсөн үндэслэг иш бүхий 2-3 метр өндөр ургадаг олон наст үет ургамал. Зарим үед үндэслэг иш хөрснөөс ил дээгүүр мөлхөж ургасан байх бөгөөд тэр нь цагаан цайвар өнгөтэй, зарим хэсгээр бүрэн бор бөгж нахиануудтай. Шугаман зэв хэлбэрийн өргөн, цэгээн ногоон навчнуудтай. Навчны илтэс харьцангуй богино байна. Том, өтгөн залаа баг цэцэгтэй, тэр нь эхлээд гарч байхдаа гялалзсан хүрэн улаан, сүүлдээ мөнгөлөг саарал өнгөтэй болон хувирна.

## Ашигласан материал
# Гэрэлт ирээдүй

|  |
| --- |
| **Гэрэлт ирээдүй** |
| Монгол нэрийдэл |
| **кирилл үсгээр** |
| монгол | Гэрэлт ирээдүй Маргаашийн сайхан |
| **Гадаад нэрийдэл** |
| англи | A Better Tomorrow |
| орос | Светлое будущее |
| хятад | 英雄本色 (Yīngxióng běnsè) |
|  |
| Тайлбар: Хятад нэрийн утга - "Маргааш" |

**«Гэрэлт ирээдүй»** (Хятад: 英雄本色 — *маргааш*) киног Жон Ву найруулж, Чоу Юнь-Фат, Ти Лун, Лесли Чун нар тоглон бүтээжээ. 1986 онд ХонконгХонконгд хятад хэлний юэ аялгуугаар (кантон) хийгдсэн тус кинонд гэмт хэргийн сүлжээ, нэг нь мафийн толгойлогч, нөгөө нь мөрдөн байцаагч болсон ах дүү хоёрын ээдрээт харилцааны тухай гардаг. 1986 онд хийсэн нь амжилтыг олж, 1987, 1989 онд үргэлжилсэн ангиуд хийгдсэн. Хожим Хонконгийн кино шагналын зүгээс «Шилдэг 100 хятад кино» тодруулахад мөн кино багтжээ.

## Жүжигчин, дүр

* Чоу Юнь-Фат — *Марк*
* Ти Лун — *Хо*
* Лесли Чун — *Кит*
* Эмили Чу — *Жеки*
* Уэйз Ли — *Шин*
* Жон Ву — *Ву мөрдөгч*
# Малай хэл

**Мала́йхэл** (өөрсдөө: *Bahasa Melayu / بهاس ملايو*) — австронез хэлнүүдийн нэг хэл (малай-полинезийн салаа хэл). 1970—1990 онуудад Малайз улсад **малайзхэл** гэдэг байсан.

Энэ хэл нь Суматра арал, Малакка, Калимантан арлын эрэг орчмын бүс нутаг, түүнчлэн хэд хэдэн жижиг арлууд дээр тархсан байдаг юм.

Малайз улсад латин цагаан толгойг хэрэглэдэг бол Бруней улсад араб үсгийг (Jawi) ашигладаг байна.

Дундад зууны эхэн үеэс малай хэл нь Малайзын "эрэг орчмын соёл иргэншлийн" бүх нутаг дэвсгэрт үндэстэн хоорондын харилцаа, улс хоорондын харилцааны хэл болгон ашиглагдаж ирсэн. Малай хэл нь Ислам ба Христийн шашин дэлгэрүүлсэн хэл байсан юм. Малай хэл нь орон нутгийн болон орчуулгын аль алинд нь төрөл бүрийн жанрын баялаг уран зохиолтой.

Малай хэл нь Малайз, Бруней (албан ёсоор Бруней- малай гэгддэг), Сингапур (Сингапурт Англи, Мандарин, Тамил хэлтэй хамт), Индонез зэрэг улсад албан ёсны хэл бөгөөд үүнийг "Бахаса Индонез" гэж нэрлэдэг бөгөөд Малайз дахь хэлнээс зарим нэг багавтар ялгаатай байдаг. 1972 онд латин үсэгт суурилсан бичгийн нэгдсэн системийг нэвтрүүлж, зөв ​​бичгийн дүрмийг нэгдмэл болгосон.

Индонез, Малай хэл нь гарал үүсэл нэг болов ч хоорондоо олон ялгаа байдаг.

Орчин үеийн Малай болон Индонез хэлний зөв бичгийн дүрмийн ялгаа нь өчүүхэн бөгөөд 20-р зууны хоёрдугаар хагаст Индонез хэлний зөв бичгийн дүрмийн шинэчлэл нь Малай хэл рүү ойртуулсан. Жишээ нь "мөнгө" гэдэг үгийг малай хэлээр "*wang"* гэж бичдэг бол индонез хэлээр "uang" гэж бичнэ. Дуудлага дахь ялгаа нь илүү чухал. Гэсэн хэдий ч дуудлага нь хоёр улсыг тусгааралдаг улсын хилээс илүү бүс нутгаас хамаардаг байна.
# Хотжилт

Хонконгтой залгаа орших Шенжень хотын байдал. 1980-аад оноос хотжилт эрс түргэсч, хэдхэн жилийн дотор 6 сая хүн ам бүхий том хот болон хувирчээ.
**Хотжилт** гэдэг нь ямар нэгэн улс, орон нутагт хотын хүн ам хөдөөний хүн амаас олон болж, төвлөрөн суурьших үзэгдлийг хэлнэ.

## Хотжилтын явц

2005 онд НҮБ-ээс гарсан "Дэлхийн хотжилтын төлөв байдал" хэмээх илтгэлд "20-р зуун нь дэлхийн хүн амын дунд хотжилт эрс хурдацтай явагдсан үе байлаа" хэмээн онцолсон байдаг. 1900 онд 220 сая буюу дэлхийн хүн амын 13% байсан хотын хүн ам 1950 онд 732 сая (29%), 2005 онд 3 тэрбум 200 сая (49%) болж өссөн байна. Тус илтгэл ёсоор 2030 онд хотын хүн ам дэлхийн хүн амын 60% буюу 4 тэрбум 900 сая болно гэж таамаглаж байгаа юм.

Хотжилтын хувь хөгжингүй орнуудад харьцангуй их боловч хөгжиж буй орнуудад хотжилтын хурдац сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдэж байна.

## Хотжилт ба хот төлөвлөлт

Сингапурын шинэ дүүрэг Букит Баток. Хот төлөвлөлтийн дагуу баригдсан аж.
Хотжилт нь аяндаа явагдахаас гадна, хүний төлөвлөгөөний дагуу явагдаж болно. Хотын захад шинэ хорооллуудыг урьдчилан батлагдсан төлөвлөгөөнд үндэслэн барьж байгуулах нь бий.

## Мөн үзэх

Даниэл Бурнхэмийн Чикаго хотын хот төлөвлөлт (1909 он)
* Хот
* Хот төлөвлөлт

## Цахим холбоос

* Urban conglomerates
* Urbanisation worldwide - World Bank 2005 WDIs (PDF file)
* City Program — courses and free public lectures on urban development from Simon Fraser University
* The Natural History of Urbanization, by Lewis Mumford
* A Dynamic Map of the World Cities' Growth

## Эшлэл
# Мелилья

| Melilla (испаниар) **Мелилья** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Далбаа | Сүлд |
| Далбаа
 | Сүлд
 |

 |
| Газрын зураг |
| Үндсэн мэдээлэл |
| Улс: |  Испани |
| Нутаг дэвсгэр: | 13.4 км² |
| Хүн ам: | 86,487 *(1. Нэгдүгээр сар 2019)* |
| Хүн амын нягтрал: | 6,454.3 хүн/км² |
| Хязгаарын зай: | Умард-Өмнөд: ≈ 8 км Баруун-Зүүн: ≈ 4 км |
| ISO 3166-2: | ES-ML |
| Цахим хуудас: | www.melilla.es |
| Улс төр ба засаг захиргаа |
| ӨЗУ болсон: | 1995 оны 3-р сарын 14 |
| Ерөнхийлөгч: | Хуан Хосе Имброда (АН) |
| Ерөнхий Кортес дахь төлөөлөл: | Конгресс: 1 суудал Сенат: 2 суудал |
| Газрын зураг |
| Газрын зураг |

**Мелилья** (Испани: *Melilla* [meˈliʎa], тар. ⵎⵕⵉⵜⵛ Мритк) нь Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр, Марокко Улстай эх газраар хиллэх, Умард Африкт орших Испанийн хот юм. Мелилья нь Испанийн эксклав учир Европын Холбоонд ордог боловч тус холбооны нутаг дэвсгэрт үйлчлэх гаалийн эрх зүйн кодекст багтдаггүй онцлогтой. Мөн түүнчлэн Шенгений бүсэд энэ хот бас ордоггүй. Нийт 13,4 км² газар нутагт ойролцоогоор 96.487 хүн оршин суудаг (2019 оны мэдээ).

Мелилья нь 1497 оноос хойш Испанийн мэдэлд байсан бөгөөд 1956 онд Франц ба Испанийн колоничлогч хүчнүүдээс Марокко улс тусгаар тогтноход ч Мелилья ба мөн л африк тивд орших Сеута хотууд Испанийн харьяанд хэвээр үлдсэн байдаг.

## Байрлал

Мелилья нь африк тивийн хойг (*Кабо де Трес Форкас*) дээр орших ба хотыг тойрсон бүрэн бэхлэлттэй. Хоттой хамгийн ойрхон орших дараагийн хот нь өмнө зүгт арван километрийд зайд орших Марокко улсын Надор юм.

## Засаг захиргааны хуваарь

Хот нийт найман дүүргээс (*barrios*) бүрдэнэ.

## Түүх

Мелилья хотыг магадгүй Финикичүүд нийтийн тооллын өмнөх 1100 оны орчим *«Русадир»* гэх нэртэйгээр худалдааны газар болгох зорилгоор анхны сууринг байгуулсан гэж үздэг. Сүүлд нь тус сууринг Карфагенчууд эзэлсэн бол дараа нь нийтийн тооллын 42 онд Ромын аймаг болох Мавретани Тингитанад нэгдсэн Мавританийн Хант Улсын мэдэлд байсан аж.

## Хүн ам

| Хүн амын тоо |
| --- |
| 1981 он | 1991 он | 2001 он | 2011 он | 2015 он | 2016 он |
| 53.593 | ▲ 56.600 | ▲ 66.411 | ▲ 81.323 | ▲ 85.584 | ▲ 86.026 |

## Цахим холбоос

 **Commons: Мелилья** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Албан ёсны цахим хуудас (испаниар)

## Эшлэл