Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Капитализм

**Өмчит журам** буюу **Капитализм** (Англи: *Capitalism*) гэдэг нь Өрнийн ертөнцөөс эхэлж, дэлхий даяар дэлгэрсэн эдийн засгийн журам, байгуулал, тогтолцоо юм. Яг таг тодорхойлолт үгүй, ихэвчлэн түүхэн цаг хугацаанд тайлбарлана.

Хөрөнгө өмчлөх эрх, ашгийн төлөө бараа, үйлчилгээ бий болгох, өрсөлдөөнт зах зээл, цалинт хөдөлмөр зэрэг нь өмчит журмын чухал махбодууд болохыг ихэвчлэн хүлээн зөвшөөрнө.
Түүхэн үйл явц, газар орон, улс төр, соёлын ялгаатай хэв шинжээс шалтгаалж янз бүрээр тэмдэглэгдэж байсан.

Өмчит журам гэдэг бол "Хүмүүс (ажилчин) өмчгүй учир хөдөлмөрөө хөрөнгөтөнд худалдаж, бүтээгдэхүүн бий болгоно. Хөрөнгөтөн бүтээгдэхүүнийг арилжиж, өмчийн хөрөнгөө арвижуулдаг (нэмүү өртөг) горимыг хэлнэ" гэж К. Маркс бусдаас өөрөөр санал дэвшүүлсэн бол Л. Мизес, А. Рэнд, М. Фридман, М. Ротбард нарын тодорхойлолт янз бүр хэдий ч юун түрүүнд чөлөөт зах зээл, төрийн оролцоогүй байх журамтай гэдэгт нэгддэг.

Эдийн засагчид, улс төрийн засагчид, түүхчид нь өмчит журамд өөр өөрөөр ханддаг. Эдийн засагчид ихэвчлэн засгийн газрын хяналтгүй зах зээл, өмчлөх эрхийг нь онцолдог. Харин дийлэнх улс төрийн эдийн засагчид хувийн өмч, талуудын харилцаа, цалинт хөдөлмөр, ангийн байгуулал, түүхэн цаг хугацаан дахь уялдааг чухалчилдаг.

### Капитализмын талаар өгүүлэх нь:

Капитализм буюу ЗЗЭЗ-ийн гол үзэл санаа нь хэн чадалтай, хүчтэй, овсгоотой нь хөрөнгөтний давхаргыг бүрдүүлж нийгмийг авч явах ёстой гэдэг. Капитализмын үед хүмүүст өмч гэх зүйл байх бөгөөд үйлдвэрлэл үйлчилгээ явуулан өөрөө хөгжихийн хэрээр нийгмээ бас хөгжүүлж байдаг.
Хүмүүс эрх чөлөөтэй сайхан амьдрах хүсэл капитализмын шахалт шаардлагаар гарч байна.

Үйлдвэрлэлд юу хэрэгтэй вэ? Зах зээл дээр бид юуг худалдаж, юуг худалдан авдаг вэ? Эдгээр бол газар, хөдөлмөр, капитал гурав юм. Эдгээрийг үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлс гэдэг. Энэ үйлдвэрлэлийн хүчин зvйлс нь капитализмыг бий болгожээ.

Капитализмын гол үндэс нь болж байсан хүмүүс нь урьдын феодалын үлдэгдлүүд юм (газрын эзэд, худалдаачид, фермер аж үйлдвэрлэгчид, дунд ангийн
төлөөлөгчид гэх мэт).

Капитализмд бvгд тэгш эрхтэй. Баяжих, шударгаар хөрөнгө хуримтлуулах эрх нь ч нээлттэй. Энэ эрхийг нь төр хамгаална. Иргэн хүн хариуд нь татвар төлнө. Учир нь үнэгvй юм гэж үгүй. Капитализмд аливаа хүн ажиллахгvй байх эрхтэй. Хүн хямд ажлаас татгалзах боломжтой. Хэн ч түүнийг албадахгүй. Гэвч зах зээл өөрөө ямар ч хүнийг xүмүүжүүлдэг гэх.

Үйлдвэрлэлийн хүчин зүйл үүссэнээр, газар, хөдөлмөр, капитал эдийн засгийн эргэлтэд орсноор техникийн дэвшил, технологийн хөгжил эрс хурдсах боломж
бүрэлдэн бий болсон. Гэхдээ капитализмын нэг том дутагдал нь баталгаа, найдварын хомсдол юм. Феодалын нийгмийн үед бол хамжлага ардад хичнээн
хэцүү үе ч гэсэн эзэн ноёноосоо бага хэмжээний өл залгуулах хүнс авах эрхтэй байж. Харин капитализмд ажилчин хүний амьдралын баталгаа тун хэврэг.
Өнөөдөр ажилтай байна, харин маргааш энэ хэвээрээ байх уу үгүй юу гэдэг дээр ямар ч баталгаа байхгүй, өөрөө өөртөө л найдна. Капитализмыг устгах нэг
хүчин зүйл нь ядуурал юм.

## Эшлэл

 **Commons: Капитализм** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# 2018 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  2013 · 2014 · 2015 · 2016 2017 —  **2018**  — 2019 2020 · 2021 · 2022 · 2023
 |
| Хамаарах арван
 |
| 2010-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| 21-р зуун
 |

## Болсон үйл явдал

### Нэгдүгээр сар

### Хоёрдугаар сар

2018.02.02 Д.Сүхбаатар жанжины мэндэлсэн өдөр 125 жил
02.06 Н.Янжмаа гуайн 125 жилийн ой
02.09 УИХын намрын ээлжит чуулган хаалтаа хийв.
02.14 Валентины өдөр
02.15 Сар шинийн битүүний өдөр
02.16 17-р жарны Тийн унжлагат хэмээх Шороон Нохой жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн 1

### Гуравдугаар сар

## Улс төр

## Нийгэм соёл

2018 оны 2 сарын 9 нд 20:00 БНСУ-ын Пёнчан хотод хүн төрөлхтний спортын XXIII өвлийн олимп нээлтээ хийв.
2 сарын 25 нд өвлийн олимпын хаалтын ёслол болно.
Мөн 2018.03.09-25 ны хооронд өвлийн паралимпын наадам зохион байгуулсан.

## Шашин шүтлэг

## Эдийн засаг

## Шинжлэх ухаан, техник

## Гамшиг

### Байгалийн гамшиг

2 сарын 03-нд Тайванийн аралд хүчтэй газар хөдлөлт болж 100 гаруй хүний амь эрсдэв.

### Хүнд ослууд

## Нобелийн шагнал

## Энэ онд нас барсан хүмүүс

## Цахим холбоос

 **Commons: 2018** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Бие даагч

**Бие даагч** гэдэг нь аль нэг улс төрийн намд харьяалагддаггүй улс төрчийг хэлнэ. Бие даагчдын зарим нь аль ч улс төрийн намын бодлогыг үл дэмжих буюу төвийг сахисан байр суурь баримталдаг бол нэг хэсэг нь аль нэг улс төрийн намтай хамтран ажилладаг буюу хуучин аль нэг намын гишүүн байсан байдаг. Түүнчлэн үлдсэн хэсэг нь аль нэг намын дэмжлэгийг хүлээх нь бий.

## Монгол улсад

Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуульд заасан ёсоор сонгуульд бие даан нэр дэвшихийн тулд 801 хүний гарын үсэг цуглуулах ёстой байдаг нь улс төрийн нам байгуулахад тавигдах шаардлагатай ижил юм. Бие даагчид аль нэг намын эрх ашгийг илэрхийлдэггүй тул ард түмний дуу хоолойг парламентийн танхимд хүргэдэг гэгддэг боловч хүч султай байдаг.

### Улсын Их Хуралд сонгогдож байсан бие даагчид

1992 он
* Гэндэнсамбуугийн Зуунай - МАХН-ын гишүүн

2000 он
* Ламжавын Гүндалай - Хожим Ардчилсан Намд элссэн бөгөөд нэг хэсэг Ард Түмний Намыг байгуулан даргаар нь ажиллаж байсан, одоо Ард Түмнээ Хайрлая намын дарга

2004 он
* Ринчиннямын Амаржаргал - АН-ын гишүүн
* Дүрзээгийн Одхүү - АН-ын гишүүн
* Ядамсүрэнгийн Санжмятав - АН-ын гишүүн

2008 он
* Зоригийн Алтай

2012 он
* Хаянгаагийн Болорчулуун - Хожим МАН-д элссэн
* Сайнхүүгийн Ганбаатар
* Цэрэнпилийн Даваасүрэн - Хожим МАН-д элссэн

2016 он
* Самандын Жавхлан

2020 он
* Норовын Алтанхуяг - АН-ын гишүүн
# Гун Ли

|  |
| --- |
| Гун Ли |
|  |
| Танилцуулга |
| Төрсөн нэр | хят. 鞏俐 → gǒng lì → Гун Ли |
| Төрсөн өдөр |  (1965-12-31) 12 сарын 31, 1965 |
| Төрсөн газар | Хятад улсын Ляонин мужийн Шэньян хот |
| Яс үндэс | Хятад үндэстэн |
| Улсын иргэн |  Хятад (БНХАУ) |
| Ажил үйл | жүжигчин |
| Танил үе | 1987 он — одоо |
| Алдар цол |
| *Хонконгийн кино шагнал* → Шилдэг эмэгтэй жүжигчин (2007) |

**Гун Ли** (Хятад: 鞏俐) — Хятад улсын эмэгтэй кино жүжигчин.

## Зураг

## Цахим холбоос

* Кино урлагийн цахим сан: Гун Ли (англ.)

Энэ Хятад улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Жонатан Чик

| Жонатан Чик |
| --- |
| Үндэстэн | Хонконг |
| Ажил | телевизийн продюсер |
| Он жил | 1976–2013 |

**Жонатан Чик** (Хятад: 戚其義; Англи: Jonathan Chik) нь Хонконгийн TVB телевизийн продюсер юм.

## Бүтээлүүд

* 1995 — The Criminal Investigator
* 1996 — Cold Blood, Warm Heart
* 1996 — The Criminal Investigator 2
* 1998 — Secret of the Heart
* 1999 — Feminine Masculinity
* 1999 — At the Threshold of an Era
* 2000 — Healing Hands 2
* 2002 — Fight For Love
* 2004 — Blade Heart
* 2004 — War and Beauty
* 2005 — Healing Hands 3
* 2006 — The Dance of Passion
* 2006 — C.I.B. Files
* 2008 — The Gem of Life
* 2010 — Fly With Me
* 2011 — When Heaven Burns
* 2012 — 4 in Love: Let It Be Love
* 2012 — Master of Play
* 2013 — Beauty at War
# Тан Рүйзун

| Тан Рүйзун хаан 唐睿宗 |
| --- |
|  |
| Тан улсын эзэн хаан |
| Хаанчлал | 684 оны 2 сарын 27 – 690 оны 10 сарын 16 |
| Өмнөх | Тан Жунзун (Зытянь хатны доор) |
| Залгамжлагч | Улсыг устгасан (У Зытянь У Жоу улсын хатан хаан |
| Үүрэг гүйцэтгэгч | Зытянь хатан |
| Хаанчлал | 710 оны 7 сарын 25 – 712 оны 9 сарын 8 |
| Өмнөх | Тан Шанди (Вэй хатны доор) |
| Залгамжлагч | Тан Сюаньзун |
| Эзэн хааны ард байгаа хүч | Тайпин гүнж |
|  |
| Төрсөн | 662 оны 6 сарын 22 Чанань |
| Өнгөрсөн | 7 сарын 13, 716(716-07-13) (54 насалсан) Байфү танхим, Чанань |
| Оршуулга | Чяо бунхан (橋陵) |
| Хатан | Сүмин хатан (693 онд нас барсан) Жаочэн хатан (693 онд нас барсан) |
| Хүүхэд *Дэлгэрэнгүй* | Ли Шянь Тан Сюаньзун |
|

| Нэр |
| --- |
| **Ургийн овог:** Lǐ (李), хожуу У (武) (690 онд өөрчилсөн) хожуу буцааж Ли болсон (705 онд өөрчилсөн) **Хувийн нэр:** Анх Шюлюнь (旭輪), хожуу Люнь (輪) (669 онд өөрчилсөн), хожуу Дань (旦) (678 онд өөрчилсөн), хожуу дахин Люнь (690 онд өөрчилсөн) хожуу дахин Дань (698 онд өөрчилсөн) |
| Эрин үеийн огноо |
| *Анхны хаанчлал*: Wénmíng (文明) 684 Guāngzhái (光宅) 684 Chúigǒng (垂拱) 685–689 Yǒngchāng (永昌) 689 Zǎichū (載初) 690 *Хоёр дахь хаанчлал*: Jǐngyún (景雲) 710–712 Tàijí (太極) 712 Yánhé (延和) 712 |
| Нас барсны дараах нэр |
| **Богино:** Шэнжэнь хаан (聖真皇帝) **Бүтэн:** Шюаньжэнь Дашэн Дашин Шяо хаан (玄真大聖大興孝皇帝) |
| Сүмийн нэр |
| Рүйзун (睿宗) |

 |
| Гэр бүл | Ли |
| Династи | Тан |
| Эцэг | Тан Гаозун |
| Эх | Зытянь хатан |

**Рүйзун хаан Ли Дань** бол Гаозун хаан Ли Жи, У Зытянь нараас төрсөн отгон хүү юм. 684-690, 710-712 онд хаан сууж байсан.

## Эшлэл

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Тан Жунзун** | **Тан улсын хуанди** 684-690 | Дараах **У Зытянь** |
| Өмнөх **Тан Шанди** | **Тан улсын хуанди** 710-712 | Дараах **Тан Сюаньзун** |
| Өмнөх **У Зытянь** | **Тайшань хуанди** 712-716 | Дараах **Тан Сюаньзун** |