# Киргиз

| Бүгд Найрамдах Киргиз Улс* Кыргыз Республикасы (Киргиз)
 |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Төрийн дуулал:** Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни (Киргиз) "Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын төрийн дуулал"Duration: 2 minutes and 4 seconds.2:04 |
| Киргизийн байршил (хар ногоон)  |
| Нийслэлба томоохон хот |  Бишкек ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Киргиз
* Орос
 |
| Албан бичиг | Кирилл |
| Ярианы хэл | * Киргиз хэл
* Узбек хэл
* Орос хэл
* Дунган хэл
* Уйгур хэл
* Бусад
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2022) | * 77.5% Киргизүүд
* 14.2% Узбекчүүд
* 4.1% Оросууд
* 1.0% Дунган
* 0.5% Уйгурууд
* 2.7% Бусад
 |
| Шашин (2021) | * 80% Ислам
* 7% Христ
* 13% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | Киргизүүд |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Садыр Жапаров |
| • Сайд нарын танхимын дарга  | Акылбек Жапаров |
| • Дээд Зөвлөлийн дарга  | Нурланбек Шакиев |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Дээд Зөвлөл |
| Түүх |
|  |
| • Енисейн-киргиз хаант улс  | 693 |
| • Оросын эзэнт гүрэн эзэлж авав  | 1876 |
| • Туркестан  | 11 сарын 27, 1917 |
| • Туркестаны АЗСБН  | 4 сарын 30, 1918 |
| • Хар Киргизийн ӨЗМ  | 10 сарын 14, 1924 |
| • ЗСБНАКирУ  | 2 сарын 11, 1926 |
| • ЗСБНКирУ  | 12 сарын 5, 1936 |
| • Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав  | 12 сарын 30, 1990 |
| • ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав  | 8 сарын 31, 1991 |
| • Хүлээн зөвшөөрөгдсөн  | 12 сарын 26, 1991 |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 4 сарын 11, 2021 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 199,951 км2 (77,202 миль2) (85) |
| • Усны эзлэх талбай | 7198 км2 |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 3.6 |
| Хүн ам |
| • 2024 тооцоо | 7,455,900 (112) |
| • Нягтаршил | 27.4/км2 (109) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2024 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $48.054 тэрбум (134) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $6,250 (148) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2024 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $13.599 тэрбум (151) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $1,922 (166) |
| ОТББИ (2020) |  ▲ 29.0 бага |
| ХХИ (2024) | ▲ 0.701 өндөр · 118 |
| Мөнгөний нэгж | Киргизийн сом (c) (KGS) |
| Цагийн бүс | UTC+6 (KGT) |
| Огнооны формат | өө/сс/жжжж |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +996 |
| ISO 3166 код | KG |
| Домэйн нэр | .kg |

Бишкек
**Киргиз** (кир. *Кыргызстан*, Орос: Киргизия → *Киргиз*) албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Киргиз Улс** (БНКирУ) — Дундад Ази дахь Тэнгэр уулын уулархаг нутагт оршдог бүрэн эрхт **улс** юм. Хойд талаараа Казахстан, баруун талаараа Узбекистан, баруун урд талаараа Тажикистан, зүүн урд талаараа Хятад улстай хиллэдэг далайд гарцгүй орон. Нийслэл нь — Бишкек.

Нутаг дэвсгэр – 199,900 км2, 2023 оны тооллогоор хүн амын тоо – 7,037,100. Олонх буюу 74,04 хувь нь киргиз үндэстэн. Мөн узбекчүүд, орос, дунган, тажик, турк, казах зэрэг ард түмэн амьдардаг. Дийлэнх олонх 80 хувь нь ислам шашинтай.

Киргиз орныг иран, түрэг, монгол угсаатан ээлжлэн эзэрхэж явсан. 19-р зуунаас Оросын мэдэлд орж "хар Киргиз" хэмээгдээд ЗХУ-ын мэдлийн доор 1936 онд «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс» болсон. 1991 онд ЗХУ задран унахад хил хязгаараа хэвээр нь авч үлдэж тусгаар тогтносон улс болж 1992 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Ойрын арван жилд хоёр ч (2005, 2010) Алтанзул цэцгийн хувьсгал гарсан Киргиз нь төрийн нэгдмэл байгууламж, парламентийн эрх мэдэл давамгай бүгд найрамдах засагтай. Түрэг төрлийн Киргиз хэл болон хуучин байсан орос хэл гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг байна. Киргиз хэл нь төрийн хэл, орос хэл нь улсын албан ёсны хоёр хэлний нэг гэж үздэг. (Төрийн хэлний статус нь арай өндөр).

Нэг хүнд ноогдох ДНБ-ийн хэмжээ харьцангуй бага буюу 2,372 $. Гадаадад алт, эрчим хүч экспортолдог.

## Нэр

Тус улсын оноосон нэрийг уламжлалт монгол «Хяргас» [Киргиз], оросоос зээлсэн «**Киргиз**» [кирги́з], Киргизийг мэдсэн «Кыргыз» [~каргаз] гэсэн гурван үгээр илэрхийлж байна.

Дээрх нэг үгний гурван янз хэлбэр мөн «хяргас»– «хягас»–«хагас»-«хакас»–«хаас» үгстэй гарал нэг.

## Улсын хил

Киргиз улсын нийт хилийн урт **4675.17 км**, үүнээс Казахстан улстай- 1241.58 км, Узбекистантай- 1378.44 км, Тажикистантай- 970.8 км, БНХАУ-тай- 1084.35 км хил залгадаг байна. Үүний зэрэгцээ 823.04 км хилийн хэсэг нь тодорхойлогдоогүй: Узбекистантай - 371.34 км, Тажикстантай - 451.7 км. Ийнхүү Узбекистантай улсын хилийн нийт уртын 1007.1 км буюу 73.1%, Тажикистан улстай 519.1 км буюу 53.4% ​​-ийг тодорхойлж, баталгаажулаад байна. Улсын хил нь голчлон нуруу, гол мөрний ургсгалаар явдаг байна. Зөвхөн хойд, баруун хойд, баруун өмнөд хэсэгт, хүн ам шигүү суурьшсан Чуй, Ферганы, түүнчлэн Таласын хөндийд, уулсын бэл, бэлийн бэлээр явдаг.

## Газар зүй

Киргиз 198,951 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Монголын газар нутгаас 8 дахин бага буюу дэлхийн 86-р том орон юм.

Сансраас авсан гэрэл зураг
Уул нуруу
Ысык нуурын эрэг
Сон нууранд сүрэг адуу
### Байрлал

Хойд өргөргийн 39° — 44°, зүүн уртрагийн 69° — 81° дотор Төв Ази, тэр дундаа Дундад Азид оршдог. Хөндлөн чигт цомцойн тогтсон бөгөөд далайд гарцгүй. Хойд талаараа Казахстан улстай 1224 км, зүүн талаараа Хятадтай 858 км, урд талаараа Тажикистантай 870 км, баруун талаараа Узбекистан улстай 1099 км газраар хиллэдэг. Хилийн нийт урт нь 3,878 км.

### Газар ус

Киргиз уулархаг орон юм. Нутгийн дөрөвний гурав нь уул нуруу. Киргиз орны дорно, төвийн уул нуруу, ихэнх нутаг нь Тэнгэр уул (Тянь-Шань)-ын баруун бие болж, нутгийн өрнө өмнөд тал нь Памир-Алай нурууны ар хормой болно. Уулын өндрийг нэрлэвэл Ялалтын оргил (7439 м), Лениний оргил (7134 м), Хантэнгэр (6995 м) байна.

Киргизийн байгалийн хосгүй үзэсгэлэн Ысык нуур (Ысык-Көл) нутгийн дорно-умар талд Тэнгэр уулын салбар Терскей Ала-Тоо, Кунгей Ала-Тоо хоёрын завсар байна. Сон (Сонкёль), Чатыр нуур гэж бий. Ферганы хөндий рүү томоохон хоёр гол Нарийн, Карадарья урсдаг.

### Уур амьсгал

Уур амьсгал газар нутгийн өндөр намаас хамаардаг. Ферганы хөндийн нам доор захаар субтропикийн уур амьсгалтай. Зундаа 40°C хүрч хална. Орон даяар нартай өдөр их болно. 1-р сарын дундаж хэм −4 °C. Иссык нуур энэ үед хөлддөггүй. Өндөр уул нурууны ар буюу оройгоор хүйтэн өвөл болж −30 °C-аас −53.6 °C хүрдэг.

Хур тунадас харилцан адилгүй. Ферганы хөндийд жилдээ 2000 мм бууж байхад Иссык нуурын орчим ердөө 100 мм хур буудаг байна.

### Байгаль хамгаалал

Киргиз улсад байгалийн цогцолборт газар 9, байгалийн нөөц газар 8, ой, ургамал, ашигт малтмал, ерөнхий ашигтай 67 газрыг зэрэглэн хамгаалж байна. Үүнээс Иссык нуур, Сарычелекийн байгаль нөөц газар хоёрыг онцгойлсон байдаг.

## Хүн ам зүй

| Яс үндэс | Хүн ам (2012 он) | Хувь |
| --- | --- | --- |
| Киргизүүд | 4,006,009 | 72.2 % |
| Узбекчүүд | 796,291 | 14.3 % |
| Оросууд | 381,562 | 6.9 % |
| Дунган ястан | 61,372 | 1.1 % |
| Уйгурууд | 50,346 | 0.9 % |
| бусад ард түмэн | 256,308 | 4.6 % |

| Он | Хүн ам |
| --- | --- |
| 1926 | 993,000 |
| 1950 | 1,740,000 |
| 1969 | 2,891,000 |
| 1989 | 4,290,400 |
| 2002 | 4,946,500 |
| 2013 | 5,522,500 |
| 2023 | 7,037,100 |

Киргиз айл
Киргиз улс 2023 онд 7,037,100 хүн амтай (дэлхийд 96-р олон) байв. 34 % нь 0–14 насны багачууд, 60% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартай хэсэг, 6.2 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 1/3 хотод, 2/3 хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 25 хүн/км2 (148-р шигүү), дундаж наслалт — 69.4 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт —98.7%.

Киргизийн хүн ам 1959 онд- 2.065 сая, 1970 онд -2.935 сая, 1979 онд 3.523 сая, 1989 онд 4.258 сая, 1999 онд 4.823 сая болж өссөн байна. 2015 онд хүн ам нь 6 сая хүрч байжээ.

### Ард түмэн

ЗХУ-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 73 хувь (4 сая) киргиз үндэстэн. Удаагаар нь узбекчүүд 14 хувь (800 мянга), оросууд 6.4 хувь (370 мянга), дунган 1.1%, уйгурууд 0.9%, тажикууд 0.8 хувь, туркууд 0.7%, казахууд 0.5% гээд 80 нэрийн яс үндэс байна. ЗХУ задран унаад 1991 оноос хойш Киргиз үндэстний эзлэх хувь 50%-аас 70% болон өссөн бол Европ зүгийн ард (орос, украин, герман) олноор гадагш гарч эзлэх хувь нь 35-аас 10% болтол буурчээ.

### Хэл, шашин

Киргиз үндэстэн нь эрт дээрээсээ малчин нүүдэлчин, узбек, тажик нь тариачин суурин соёлтой байжээ. Киргиз улсын хүн амын 85 хувь (түрэг угсаатан, дунган хятад) ислам шашны суннит дэгийг сахьдаг, 10 хувь (орос, украин) христос - үнэн алдартны шашинтан.

Тус улсад киргиз, орос хоёр хэл албан ёсны хэл юм. Киргиз хэл түрэг салбарын кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд казах хэлтэй ойр төрөл юм. 1941 оноос кирилл үсгээр бичдэг болсон. Кирилл киргиз цагаан толгой 36 үсэгтэй (монголын цагаан толгойноос "Ңң" [ng] нэг үсгээр илүү).

### Хот суурин

Бишкек хот
Киргиз улсад одоо 31 хот байна. Томоохон нь:

2009 оны хүн амын тоогоор:| * Бишкек (822 мянга)
* Ош (233)
* Жалал-Абад (89)
* Харгол (63)
* Токмок (53)
 | * Өзгөн (49 мянга)
* Балыкч (42)
* Харбалт (38)
* Нарын (35)
* Талас (33)
 |

## Эш түүх

### Эрт үе

11-р зуунд боссон Бураны цамхаг
Киргиз оронд анх скиф, сак зэрэг иран угсаатан амьдарч байв. V зуунаас усунь, цагаан хүннү нүүж ирсэн ба Сассаны эзэнт гүрний үед иран болон түрэг угсаатан ирж суужээ. VIII зуунд Түрэгийн баруун улс, дараа нь Харлуг улс оршин байв. XI зуунд Өзгөн, Баласагун хавиар Хар ханы улс хэмээх түрэг улс орд өргөө босгон төвлөж байсан ба Хар Хидан улсад эзлэгджээ.

XIII зуунд Киргизийн нутаг Их Монгол Улс, түүний залгамж Цагадайн улсынх болоод 1347 онд Моголистанд хамаарагдсан.

### Киргизийн уг гарвал

Эртний Киргиз НТӨ II зуунаас эхтэй. Хятад болон араб үсгийн сурвалжид "улаан үс, ногоон нүдтэй" гэж дүрсэлжээ. VIII зуунд Енисейн Киргизүүд Енисей мөрний дээд урсгал Тува, Хакас, Алтайд төвлөж байсан. 840 онд Уйгурын нийслэл Хар балгасыг галдан шатааж уйгурыг хөөж, Монголын ноён болоод удалгүй киданд түрэгдсэн.

XVI зуунд Тэнгэр уулаас Зүүнгар, Долоон усаар дайраад Енисей хүртэлх нутгийн түрэг ард түмнийг нийтэд нь "Киргиз (киргиз)" гэдэг байв. Генийн шинжилгээгээр адилхан R1 гентэй гардагаараа өнөөгийн Киргиз үндэстэн, хакас ястан нь хамтдаа Енисейн Киргизийн үр удам болно.

ЗХУ-ын Киргиз охин
### Харийн алба

Моголистаны дараа Тэнгэр уулнаа Киргизүүд амар жимэр амьдарч байв. XVII зуунаас Зүүнгарын ойрд, XVIII зуунаас Манжийн Чин улсад, XIX зуунаас Кокандын хаант улс узбекуудад албан татвар төлж явав. 1876 оноос Киргиз нутаг Оросын Долоон ус мужид хамаарчээ. Орост тэр үед казахуудыг "киргиз-кайсак" (Киргиз казах), Киргизийг "кара-киргиз" (хар Киргиз) гэж нэрийдэж байлаа. 1910 онд нүүрсний уурхай нээгдэж уурхайчин оросууд шилжин нүүж иржээ. 1916 онд оросын эсрэг 2000 хүний амь үрсэн бослого гарч нухчин дарагдаж Шинжаан, одоогийн Кызылсу ӨЗТ рүү нэлээн дайжсан.

### Зөвлөлт Киргиз

1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс байгуулагдаад 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Хар Киргизийн өөртөө засах мужийг (**Кара-Киргизская (Каракиргизская) автономная область** (ККАО) байгуулжээ. 1926 оноос Оросын дотор автономит улс, 1936 оноос Оросоос тусгаарлаж, Зөвлөлтийн 15 ЗСБН улсын нэг болж өнөөгийн хил хязгаар тогтож, нийслэл хотоо Фрунзе гэж нэр өгч өөрчилжээ. 1920-иод оноос бүх нийтээр бичиг үсэгт суралцан, 1924 онд араб үсэг, 1928 онд латин, 1941 оноос кирилл үсгийг тохируулан хэрэглэж иржээ. Оросууд хот суурин барьж Киргизийг нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин болгох шилжилт эхлүүлжээ. 1989 онд нийслэлийн хүн амын талаас илүү хувь нь орос, украин үндэстэн байжээ.

### Тусгаар Киргиз

2010 оны хувьсгалын үе
ЗХУ задарсанаар Киргиз улс 1991 онд бүрэн тусгаар тогтнож, 1992 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон болжээ. 1990 онд Ош хотод Киргиз-узбек үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн болж 300-600 хүн амь үрэгдэв. 1991 онд нийслэлийн нэрийг эргүүлэн Бишкек болгож, киргиз хэл төрийн хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь орос хэл) болон дэвшсэн. 1993 онд Үндсэн хуулиа шинэчилж, улсын нэрээ тогтжээ. Коммунизмаас ардчилсан дэглэм, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үед бусад шилжилт хийсэн орнуудын нэгэн адил эдийн засгийн хямарал амссан.

1990 онд Аскар Акаев анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2005 оны эсэргүүцлийн хөдөлгөөнөөр огцорсон бол Курманбек Бакиевыг 2010 онд Роза Отунбаевагийн удирдсан хувьсгал мөн өөрчилсөн байна. Замбараагүй байдал үргэжилж Ош хотын орчим зэвсэглэсэн Киргизүүд узбекуудыг хөөн устгаж, нийтдээ 893 хүн амь үрэгджээ. 2011 оны сонгуулиар Алмазбек Атамбаев ерөнхийлөгч болсон. 2021 оны 1-р сарын 10-нд болсон сонгуульд ялалт байгуулсан Садыр Жапаров 2021 оны 1-р сарын 28-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч болсон байна.

## Улс төр

Киргиз Улс ардчилсан дэглэм, бүгд найрамдах засагтай. 1993 онд анх Үндсэн хууль баталж, 2010 онд шинэчилсэн. 2010 оныг хүртэл ерөнхийлөгч, түүнээс хойш парламентын эрх мэдэл давамгайлах болсон. Төр улсын тэргүүн нь ерөнхийлөгч байна. Ерөнхий сайд хэрэгжүүлэх байгууллага буюу засгийн газрын тэргүүн байна. 1994 онд анх хоёр танхимтай эхэлж, 2010 оноос нэг танхимтай болсон улсын хурал нь Жогорку Кенеш (Дээд Зөвлөл) юм. Үүнээс гадна шүүх байгууллага, дээд шүүх бий.

Алмазбек Атамбаев ерөнхийлөгч
Улсын ерөнхийлөгч эв нэгдлийг илэрхийлэгч бөгөөд 6 жил тутам сонгоно. 35-65 насны улсын хэлийг (Киргиз хэл) мэддэг хүн байх ёстой. Аскар Акаев (1990-2005), Курманбек Бакиев (2005-2010), Роза Отунбаева (2010-2011), Алмазбек Атамбаев (2011-одоо) нар ажилласан.

Ерөнхий сайдыг Дээд зөвлөл тодруулж, Ерөнхийлөгч зөвшөөрснөөр сонгож томилдог байна. Ерөнхий сайд танхимын нарын багаа бүрдүүлдэг ба 1991 оноос хойш 17 хүн энэ албыг хашжээ. Сүүлд 2015 онд Темир Сариев томилогдов.

Улсын хурал Жогорку Кенеш (Дээд зөвлөл) 120 суудалтай. Намын хувь тэнцүүлэх сонгуулийн аргаар 5 жил тутам сонгодог. 2010 оны 10-р сарын 10-ны сонгуулиар Дээд зөвлөлийн гишүүд таван намаас тэнцүүхэн тоогоор сонгогдсон. Үүнд:

* «Ата-Журт» (Эх Орон) - 28 суудал
* «Социал-Демократ» (Нийгмийн Ардчилсан) - 26 суудал
* «Ар-Намыс» (Нэр Төр) - 25 суудал
* «Республика» (Бүгд Найрамдах) - 23 суудал
* «Ата-Мекен» (Эх Нутаг) - 18 суудал.

### Орон нутаг

Киргиз улс төрийн нэгдмэл байгууламжтай. Төрийн хуулиар орон нутгийг захирдаг. Гурван түвшинд 9 нэгжээр задална. Эхлээд бүхэл орон 7 муж (*область*), улсын ач холбогдолтой 2 хот (*город республиканского подчинения*) буюу есөн нутаг болно.

Бишкек хот дотроо 4 дүүрэгтэй. Муж дотроо *район* (хошуу, 40 бий) , мужийн харьяа хот (13 бий) болж задарна.

Есөн нутаг: 1-Бишкек хот, 2-Баткен, 3-Чүй, 4-Жалал-Абад, 5-Нарын, 6-Ош, 7-Талас, 8-Иссык-Куль, 9-Ош хот

| № | Нэгж (нэр, зүйл) | Районы тоо | Талбай (км²) | Хүн ам (2010) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Бишкек хот | 4 дүүрэг | 170 км² | 859,800 |
| 2 | Ош хот | - | 18,5 км² | 255,800 |
| 3 | Баткен муж | 3+ 3 хот | 17,000 км² | 441,100 |
| 4 | Жалалабат муж | 8 | 33,700 км² | 1,036,700 |
| 5 | Ысыккөл муж | 5 + 2 хот | 43,100 км² | 444,500 |
| 6 | Нарын муж | 5 | 45,200 км² | 262,100 |
| 7 | Ош муж | 7 | 29,200 км² | 1,130,900 |
| 8 | Талас муж | 4 | 11,400 км² | 231,800 |
| 9 | Чүй муж | 8 +1 хот | 20,200 км² | 814,900 |
|  | Есөн нутаг | 50 нутаг | 199,988.5 км² | 5,477,600 |

### Цэрэг зэвсэг

2002 он. Киргизийн Аскар Акаев - Америкийн Жорж Бушийн уулзалт
Киргиз улсын зэвсэгт хүчин хуурай замын, агаарын, дотоодын, хилийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 15,500.

Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл Т-72 танк — 150 ширхэг, БТР-60 хуягт — 53, БМ-21 пуужин харвагч машин — 15 байна. Агаарын цэргийн хүч сул, орхигдсон. Терроризмын эсрэг Альфа хэмээх тусгай анги нэгтгэл байдаг.

### Гадаад харилцаа

Киргиз НҮБ, ТУХН, ДХБ-ын гишүүн орон. 2001–2014 оны хооронд Америкийн цэргийн баазыг нутагтаа байрлуулж байсан.

## Аж байдал

### Эдийн засаг

Ош хотын хүнсний зах
2013 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 13.47 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 2,452 $ ноогдоно. Хөршүүдийг бодвол эд мөнгө муутай орон. Мөнгөний нэгж нь сом. Киргиз улсын төв банк мөнгөний бодлого явуулдаг.

Хөдөө аж ахуй уламжлалт салбар. Ноос, мах, сүүн бүтээгдэхүүн гээд малын ашиг шим хүртэнэ. Улаан буудай, чихрийн нишингэ, төмс, хөвөн, тамхи, хүнсний ногоо, жимс тариалдаг.

Газрын тос, шатдаг хийн их нөөцтэй. Канадын Сентерра Гоулд компани Кумтөрийн алтны уурхайг ажиллуулж байгаа. Уулархаг нутгаа түшиглэж усан цахилгаан станц хөгжүүлсэн. Эрчим хүч экспортолдог.

Киргизийн Аэробус-А320
### Зам тээвэр

Киргиз уулархаг орон учраас зам харгуйн сүлжээ бага. 50 нисэх буудал байна. Томоохноос нь хэлвэл Бишкекийн Манас олон улсын нисэх буудал, Ошийн нисэх буудал. Өргөн цариг бүхий 370 км урт төмөр зам байна. Салангид хоёр хэсэг байгаагаас хойд нутгийн Бишкек нь Ташкент, Алматытай холбогддог бол өмнөд нутгийн Ош нь Узбекистаны хоттой холбогдоно.

34000 км авто замтайгаас 22600 км нь цардмал. Саяхан АХБ-ны дэмжлэгтэйгээр Бишкек—Ошийн зам ашиглалтад орсон.

## Өв соёл

Ошийн улсын их сургууль
### Боловсрол

Киргизт хүүхэд 7 насандаа сургуульд орно. Бага боловсролын 4 жил (заавал), дунд боловсролын 5 жил (заавал), бүрэн дунд боловсролын 2-3 жил (сонгох) байна. Бичиг үсэг тайлагдалтын хувь - 98.7 хувь. Улсын хэмжээнд 300 гаруй дунд сургууль 55 их, дээд сургууль байна. Үүнд:

* Киргиз улсын их сургууль
* Ошийн улсын их сургууль
* Дунд Азийн их сургууль
* Манас их сургууль байна.

### Улсын баяр

Баяр ёслолын өдрүүд:

* 1 сарын 1 — Шинэ жилийн өдөр
* 1 сарын 7 — Үнэн алдартны шашны Христийн төрсөн өдөр
* 2 сарын 23 — Эх орончдын өдөр
* 3 сарын 8 — Эмэгтэйчүүдийн өдөр
* 3 сарын 21 — Хаврын баяр - Наурыз
* 3 сарын 24 — Хувьсгалын өдөр
* 5 сарын 1 — Хөдөлмөрчдийн өдөр
* 5 сарын 5 — Үндсэн хуулийн өдөр
* 5 сарын 8 — Дурсан санах өдөр
* 5 сарын 9 — Ялалтын баяр (дайны)
* 8 сарын 31 — Тусгаар тогтнолын өдөр
* 11 сарын 7 — Агуу Октябрийн социалист хувьсгалын өдөр

### Соёл

Харголын хөгжимчид
Киргиз үндэстний соёл энэ орны онцлог байна. 3-р сарын 21-нд уламжлалт Шинэ жилийн баяр буюу Наурузыг тэмдэглэдэг.

Комуз хөгжмөө тоглон Манас туулийг хайлсаар ирсэн. Манас туйлын ам дамжин ирсэн 60 өөр янз үг байна. Хамгийн урт нь 500 мянган мөр шүлгээс бүтэх ба Грекийн Илиад, Одиссей, Энэтхэгийн Махабхаратагаас хэд дахин урт байх юм.

Хивс, ширдэг, ханын даавуу нэхэх, эсгий урлалын баялаг өвтэй.

### Аялал жуулчлал

Үзэсгэлэнт Ысык нуурыг жуулчид зорьсоор байна. Жилд саяаас олон хүн очдог. Нуурын хойд эргээр амралтын газрууд Чолпон-Ата хот орчмын эрэг дагуу төвлөрдөг. Киргиз улсад мөн ууланд авирч, цанаар гулгаж, бүргэдийн ан хийх зэрэг үйлчилгээ үзүүлдэг байна.

## Эх сурвалж

## Гадаад холбоос

 **Commons: Kyrgyzstan** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Киргизийн ерөнхийлөгчийн цахим талбар
* Киргизийн засгийн газрын цахим талбар
* Киргиз улсын хурлын цахим талбар